«جاۋ جاعادان العاندا ءبورى ەتەكتەن الادى» دەمەكشى, مايداندا كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە فاشيستەر عانا ەمەس, ءارتۇرلى ۆيرۋستار دا دۇشپاندىق جاسادى. وسىعان وراي بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلىعى عالىمداردىڭ الدىنا اسا قاۋىپتى جەتى جۇقپالى اۋرۋدان قورعايتىن ارنايى پرەپاراتتى جەدەل ارادا جاساۋ مىندەتىن قويدى.
بۇل «امبەباپ» پرەپارات قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ بويىندا تىرىسقاق, ءىش سۇزەگى, سىرەسپە, ءپاراتيفتىڭ ەكى ءتۇرى مەن ديزەنتەريانىڭ ەكى تۇرىنە قارسى بىردەن يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋعا ءتيىس بولدى.
ۆاكتسينا مايداندا دا, تىلدا دا ەپيدەميولوگيالىق جۇكتەمەنى كۇرت تومەندەتۋگە, ەڭ باستىسى, اسكەريلەر مەن قاراپايىم حالىق اراسىندا ىندەتتىڭ دامۋىنا جول بەرمەدى.
كۇزگى-كوكتەمگى كەزەڭ – جەدەل رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردىڭ, تاماق اۋرۋى مەن تۇماۋدىڭ ەڭ كوپ تارالاتىن ۋاقىتى. 1944 جىلدىڭ قاراشاسىندا اۋىرعاندار سانى, اسىرەسە, 3-ءشى بەلارۋس مايدانىندا ءورشىپ كەتكەن. ۇرىس دالاسىندا ۇسكىرىك ايازدىڭ تۇرۋىنا بايلانىستى جاۋىنگەرلەرگە سۋىق تيۋ جاعدايلارىنان اۋرۋ-سىرقاۋ كوبەيىپ كەتكەن. كەڭەستىك اسكەري قولباسشىلىق مۇنداي ىندەتكە قارسى تۇرۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالاردى قابىلداۋعا ءماجبۇر بولعان. ماسەلەن, مايدان شەبىندە جاۋىنگەرلەردىڭ جىلىنۋى ءۇشىن پەش جاعىلاتىن بلينداجدار سالىنعان. ولاردىڭ ىشىنە سابان توسەنىشتەر توسەلىپ, دىمقىل كيىمدەر مەن اياق كيىمدەردى كەپتىرەتىن ورىندار جاسالىنعان. بۇعان قوسا, مونشالار ۇيىمداستىرىلىپ, ساربازداردى ىستىق تاماقپەن جانە قايناعان سۋمەن قاجەتتى مولشەردە قامتاماسىز ەتۋ تالاپ ەتىلگەن. الايدا بۇل شارالار جەتكىلىكسىز ەدى.
اسكەري باسشىلىق جاۋىنگەرلەردى جەكە باس گيگيەناسىن ساقتاۋعا شاقىرا وتىرىپ, ولاردىڭ ساناسىن كوتەرۋ باعىتىندا ءتۇرلى ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. تاماقتانار الدىندا قولدارىن سابىنمەن تىڭعىلىقتى جۋىپ, باتپاقتى جەرلەردەن, ارىقتاردان, وزەندەردەن, كولدەردەن جانە لاس قۇدىقتاردان سۋ ىشۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنعان.
سوعىس باستالعانىنا ءبىر اپتا وتكەن سوڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتى مەن كسرو تەمىر جولدارى حالىق كوميسسارياتى بىرلەسكەن «قاۋىپتى ايماقتاردان ەۆاكۋاتسيالانعان حالىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى ەرەجە» شىعارعان. وندا اۋماقتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگانى مەن مەديتسينالىق-سانيتارلىق كولىك قىزمەتىنىڭ ءىس-قيمىل ارەكەتتەرى ايقىندالعان. اۋداندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىندا جىلجىمالى ەپيدەميولوگيالىق بريگادالار قۇرىلىپ, قوعامدىق سانيتارلىق نۇسقاۋشىلار ينستيتۋتى ۇيىمداستىرىلعان. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى كەڭەستەردىڭ توراعالارىنا, قۇرامىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتى وكىلدەرىنەن, نكۆد اسكەري قىزمەتكەرلەرىنەن تۇراتىن توتەنشە جاعدايداعى ەپيدەمياعا قارسى كوميسسيالار قۇرۋعا بۇيرىق بەرىلگەن. ولاردىڭ جۇمىسىنا گارنيزون بيلىگى, ارميانىڭ سانيتارلىق قىزمەتى مەن پارتيالىق ورگانداردان جاۋاپتى ادامدار تارتىلعان. ەڭ باستىسى, اسكەري-سانيتارلىق باسقارمالارعا 200 دالالىق كىر جۋ وتريادىن قۇرۋ كەرەكتىگى تاپسىرىلعان. ەپيدەمياعا قارسى جۇمىستارعا شۇعىل وكىلەتتىكتەر جاساۋ قۇقىعى كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتىنا بەرىلگەن.
1942 جىلى ينفەكتسيالارمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ءىرى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە باس دارىگەردىڭ ەپيدەمياعا قارسى جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى لاۋازىمى ەنگىزىلىپ, ولارعا سانيتارلىق-اعارتۋ جۇمىستارىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ تاپسىرىلعان. بۇل شارالار, ارينە, ينفەكتسيالاردىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل جاساعانمەن, ونىڭ ىقپالى از بولعان. بارلىعى ۆاكتسينانىڭ جاسالۋىن كۇتكەن.
1941 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ەرلى-زايىپتى دارىگەرلەر نينا گەفەن مەن نيكولاي الەكساندروۆ قىزىل ارميا قىزمەتكەرلەرىن جاپپاي بەلسەندى يممۋنداۋ ماسەلەسى بويىنشا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن قولعا الادى. دارىگەرلەر بۇل اۋىر جۇمىستارمەن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ ءىش سۇزەگىنە, ا جانە ۆ پاراتيفىنە, ەكپە ديزەنتەرياسىنىڭ ەكى تۇرىنە, تىرىسقاق پەن سىرەسپەگە قارسى ەكپەمەن يممۋنداۋ اسەرىن الۋ مۇمكىندىگىن دالەلدەپ بەرەدى. عالىم-يممۋنولوگتەر از ۋاقىتتا قاجەتتى ناتيجەگە قول جەتكىزگەن. بىراق ۇزاق مەرزىمدى كلينيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت بولعان.
1941 جىلى ەرلى-زايىپتى دارىگەرلەر تەڭىز شوشقالارى مەن اق تىشقاندارعا تاجىريبە جۇرگىزۋدى قولعا الادى. بۇل زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ۆاكتسينالانعان جانۋارلار ميكروبتاردىڭ ولىمگە اكەلەتىن بىرنەشە دوزاسىنا دا توزەتىنىن كورسەتىپ بەرگەن. سونىمەن قاتار ۆاكتسينا سالىنباعان جانۋارلاردىڭ ميكروبتىڭ ءبىر دوزاسىن سالۋدان ءولىم قۇشۋى دا كەزدەسكەن.
جانۋارلارعا جۇرگىزىلگەن تابىستى سىناق عالىمدارعا ءوز تاجىريبەلەرىن كەلەسى دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. ەندى ۆاكتسينانى ادامدارعا سالىپ, سىناۋ قاجەت بولعان. جاڭا پرەپاراتتىڭ سىناقتارى ۆاكتسينالاۋدان كەيىنگى رەاكتسيالار مەن Polivaccine NIISI ينەكتسياسىنان كەيىنگى اسقىنۋلاردىڭ بۇرىن قولدانىلعان ۆاكتسينالاردان ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنبەيتىنىن جانە ونىڭ ينفەكتسياعا قارسى تۇرۋداعى تيىمدىلىگى جوعارى ەكەنىن كورسەتكەن.
وسىدان سوڭ اتالعان پرەپاراتتى كوپشىلىككە قولدانۋ ۇيعارىلعان. 1942 جىلدىڭ كوكتەمىنە قاراي پوليۆاكتسينامەن ەگىلگەندەردىڭ سانى 10 مىڭ ادامنان اسىپ جىعىلعان. بۇل ۆاكتسينانىڭ اۋقىمدى ءوندىرىسى ءالى جولعا قويىلماعان كەزەڭ ەدى. ۆاكتسينا العان ازاماتتار دارىگەرلەردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولعان. ولاردى باقىلاۋ ۆاكتسينالاۋدىڭ ارقاسىندا اسقازان-ىشەك ينفەكتسياسى اۋرۋلارىنىڭ تومەندەگەنىن كورسەتكەن. ناتيجەسىندە, ي.ي.مەچنيكوۆ اتىنداعى ينستيتۋت «NIISI پوليۆاكتسينالارىن» جاپپاي ءوندىرۋدى قولعا الىپ, جىلىنا بىرنەشە ميلليون دوزانى جاساپ شىعارۋعا جول اشىلعان.
وسىدان كەيىن, 1943 جىلدىڭ 14 اقپانىندا كسرو قورعانىس كوميسسارياتىنىڭ №169 بۇيرىعى شىعىپ, وندا قىزىل ارميانىڭ بارلىق جەكە قۇرامىنا 1 ساۋىردەن 15 مامىرعا دەيىن «پوليۆاكتسين نيسي» پرەپاراتىمەن ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالاۋدان وتۋگە بۇيرىق بەرىلەدى.
ۆاكتسينالانعان ادامدارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جاپپاي ۆاكتسينالاۋ بىتكەننەن كەيىن دە جالعاسقان. تەرى استىنا 2 شارشى سم مولشەرىندە ءبىر رەت ەگۋ ارقىلى ۆاكتسينالانعان ادامدار 45 كۇن وتكەن سوڭ تىرىسقاق, ءىش سۇزەگى, پاراتيف قىزباسىنا, سىرەسپە ديزەنتەرياسىنا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرعان.
ۆاكتسينالاۋدان كەيىن يممۋنيتەتتى ساقتاۋ ۇزاقتىعى 6-8 ايدى قۇراعان. ينفەكتسياعا قارسى ۇجىمدىق يممۋنيتەتتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسكەريلەردىڭ جەكە قۇرامى جىلىنا ەكى رەت ۆاكتسينالانۋعا ءتيىس بولعان. ءار جاۋىنگەرگە التى ايدا ءبىر ينەكتسيا جاسالعان. قىزىل ارميانىڭ كىتاپتارىندا جانە وفيتسەرلەردىڭ جەكە كۋالىكتەرىندە ۆاكتسينانىڭ العاشقى ەنگىزىلگەن كۇنى نەمەسە رەۆاكتسيناتسيا تۋرالى جازبا جاسالىپ, ولاردىڭ تىزىمدەرى سانيتارلىق قىزمەتتىڭ قۇجاتتارىندا ساقتالعان.
بىراق مۇنىڭ ءبارى ويداعىداي بولا قويماعان. اسكەري قۇجاتتارعا قاراعاندا, قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنە ەكپە سالۋ, نەگىزىنەن, شايقاستار اراسىندا جۇرگىزىلگەن. اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جەكە قۇرامىنا پوليۆاكتسينا ەگۋ ءۇشىن ورتا ەسەپپەن ءۇش اپتا قاجەت بولعان. الايدا كەيبىر جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەر «ينەكتسيادان ءوتۋ بۇيرىعىن» كوزگە ىلمەگەن. مۇنداي جاعدايلاردا اكىمشىلىك رەسۋرس قولدانىلىپ, باسشىلار ءوز باعىنىشتىلارىنىڭ فەلدشەرلىك پۋنكتتەرگە كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەلگەن.
سوعىس كەزىندە ەكپە الۋعا نەمقۇرايلىلىقتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – دارىگەرلەرگە سەنبەۋشىلىك. ويتكەنى دارىگەرلەردىڭ ساربازدارعا زالالسىزداندىرىلماعان ينەمەن ۆاكتسينا ەنگىزگەن دەرەكتەر بولعان. بۇل كەيدە قايعىلى جاعدايلارعا اكەلىپ سوقتىرىپ, كەڭەستىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرگەن.
سوعان قاراماستان, سوعىس كەزىندە ۆاكتسينانىڭ ەكى دوزاسىن العان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ اراسىندا بۇگىندە جاسى 90-نان اسىپ كەتكەن ارداگەرلەر بار. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ۆاكتسينا جىل سايىن الەم بويىنشا 4-5 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتادى ەكەن. ادامزات قوعامىندا اۋرۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا ەشقانداي تاجىريبە ۆاكتسينا سياقتى ءتيىمدى بولماعان. دەمەك, ادامدى ءتۇرلى ىندەتتەردەن قۇتقاراتىن تەك قانا ۆاكتسينا بولىپ تۇر.
ەرمەك جۇماحمەت ۇلى
