قوعام • 22 قىركۇيەك، 2021

سوعىس كەزىندەگى ۆاكتسينالاۋ ساربازداردى قالاي امان ساقتاپ قالدى؟

27 رەت كورسەتىلدى

قازىر الەمدە پاندەمياعا قارسى جاپپاي ۆاكتسينالاۋ جۇرگىزىلۋدە. بۇل شارا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قىزىپ تۇرعان كەزىندە، وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا دا جۇرگىزىلگەنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.

«جاۋ جاعادان العاندا ءبورى ەتەكتەن الادى» دەمەكشى، مايداندا كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە فاشيستەر عانا ەمەس، ءارتۇرلى ۆيرۋستار دا دۇشپاندىق جاسادى. وسىعان وراي بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلىعى عالىمداردىڭ الدىنا اسا قاۋىپتى جەتى جۇقپالى اۋرۋدان قورعايتىن ارنايى پرەپاراتتى جەدەل ارادا جاساۋ مىندەتىن قويدى.

بۇل «امبەباپ» پرەپارات قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ بويىن­دا تىرىسقاق، ءىش سۇزەگى، سىرەسپە، ءپا­را­تيف­تىڭ ەكى ءتۇرى مەن ديزەنتەريانىڭ ەكى تۇرىنە قارسى بىردەن يممۋنيتەت قا­لىپ­تاستىرۋعا ءتيىس بولدى.

ۆاكتسينا مايداندا دا، تىلدا دا ەپيدەميولوگيالىق جۇكتەمەنى كۇرت تو­مەن­دەتۋگە، ەڭ باستىسى، اسكەريلەر مەن قاراپايىم حالىق اراسىندا ىن­دەت­تىڭ دامۋىنا جول بەرمەدى.

كۇزگى-كوكتەمگى كەزەڭ – جەدەل رەس­پي­را­تورلىق ۆيرۋستىق ينفەك­تسيا­لار­دىڭ، تاماق اۋرۋى مەن تۇماۋدىڭ ەڭ كوپ تارالاتىن ۋاقىتى. 1944 جىلدىڭ قاراشاسىندا اۋىرعاندار سانى، اسى­رەسە، 3-ءشى بەلارۋس مايدا­نىن­دا ءورشىپ كەتكەن. ۇرىس دالاسىندا ۇسكى­رىك ايازدىڭ تۇرۋىنا بايلانىستى جا­ۋىنگەرلەرگە سۋىق تيۋ جاع­داي­لا­­رىنان اۋرۋ-سىرقاۋ كوبەيىپ كەتكەن. كەڭەستىك اسكەري قولباسشىلىق مۇن­داي ىندەتكە قارسى تۇرۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالاردى قا­بىلداۋعا ءماجبۇر بولعان. ماسەلەن، ماي­دان شەبىندە جاۋىنگەرلەردىڭ جىلىنۋى ءۇشىن پەش جاعىلاتىن بلينداج­دار سالىنعان. ولاردىڭ ىشىنە سابان توسەنىشتەر توسەلىپ، دىمقىل كيىمدەر مەن اياق كيىمدەردى كەپتىرەتىن ورىندار جا­سالىنعان. بۇعان قوسا، مونشالار ۇيىم­داستىرىلىپ، ساربازداردى ىستىق تا­ماقپەن جانە قايناعان سۋمەن قا­جەتتى مولشەردە قامتاماسىز ەتۋ تالاپ ەتىلگەن. الايدا بۇل شارالار جەت­كى­لىك­سىز ەدى.

اسكەري باسشىلىق جاۋىنگەرلەردى جەكە باس گيگيەناسىن ساقتاۋعا شاقى­را وتىرىپ، ولاردىڭ ساناسىن كوتە­رۋ با­عى­تىندا ءتۇرلى ناسيحات جۇ­مىس­تارىن جۇر­گىزگەن. تاماقتانار الدىندا قول­دا­رىن سابىنمەن تىڭ­عى­لىق­تى جۋىپ، باتپاقتى جەرلەردەن، ارىق­تار­دان، وزەندەردەن، كولدەردەن جانە لاس قۇ­دىقتاردان سۋ ىشۋگە قاتاڭ تىيىم سا­لىنعان.

سوعىس باستالعانىنا ءبىر اپتا وتكەن سوڭ، دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميس­سا­­رياتى مەن كسرو تەمىر جولدارى حالىق كوميسسارياتى بىرلەسكەن «قا­ۋىپ­تى ايماقتاردان ەۆاكۋاتسيالانعان حالىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى ەرەجە» شىعارعان. وندا اۋماقتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگانى مەن مەديتسينالىق-سانيتارلىق كولىك قىز­مەتىنىڭ ءىس-قيمىل ارەكەتتەرى اي­ق­ىن­دالعان. اۋداندىق دەنساۋلىق ساق­تاۋ باسقارمالارىندا جىلجىما­لى ەپيدەميولوگيالىق بريگا­دا­لار قۇ­رىلىپ، قوعامدىق ساني­تارلىق نۇس­قاۋشىلار ينستيتۋتى ۇيىم­داس­تىرىلعان. سونىمەن قاتار جەر­گى­­لىكتى كەڭەستەردىڭ توراعالارىنا، قۇ­رامىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كو­ميسسارياتى وكىلدەرىنەن، نكۆد اس­كەري قىزمەتكەرلەرىنەن تۇراتىن توتەنشە جاعدايداعى ەپيدەمياعا قارسى كوميسسيالار قۇرۋعا بۇيرىق بەرىلگەن. ولاردىڭ جۇمىسىنا گارنيزون بيلىگى، ارميانىڭ سانيتارلىق قىزمەتى مەن پارتيالىق ورگانداردان جاۋاپتى ادامدار تارتىلعان. ەڭ باستىسى، اسكەري-سانيتارلىق باسقارمالارعا 200 دالالىق كىر جۋ وتريادىن قۇرۋ كە­رەكتىگى تاپسىرىلعان. ەپيدەمياعا قار­سى جۇمىستارعا شۇعىل وكىلەتتىكتەر جاساۋ قۇقىعى كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتىنا بەرىلگەن.

1942 جىلى ينفەكتسيالارمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دا­نىپ، ءىرى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە باس دارىگەردىڭ ەپيدەمياعا قارسى جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى لاۋازىمى ەنگىزىلىپ، ولارعا سانيتارلىق-اعارتۋ جۇمىستارىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ تاپسىرىلعان. بۇل شارالار، ارينە، ينفەكتسيالاردىڭ تارالۋىنا توس­قاۋىل جاساعانمەن، ونىڭ ىقپالى از بول­عان. بارلىعى ۆاكتسينانىڭ جاسالۋىن كۇتكەن.

1941 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، ەرلى-زا­يىپتى دارىگەرلەر نينا گەفەن مەن نيكولاي الەكساندروۆ قىزىل ارميا قىزمەتكەرلەرىن جاپپاي بەل­سەندى يممۋنداۋ ماسەلەسى بويىن­شا ۇيىم­داس­تىرۋ جۇمىستارىن قولعا الا­دى. دارىگەرلەر بۇل اۋىر جۇمىس­تار­­مەن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ ءىش سۇزە­گىنە، ا جانە ۆ پاراتيفىنە، ەكپە ديزەن­تە­رياسىنىڭ ەكى تۇرىنە، تىرىسقاق پەن سىرەسپەگە قارسى ەكپەمەن يممۋنداۋ اسە­رىن الۋ مۇمكىندىگىن دالەلدەپ بەرەدى. عا­لىم-يممۋنولوگتەر از ۋاقىتتا قا­جەتتى ناتيجەگە قول جەتكىزگەن. بىراق ۇزاق مەرزىمدى كلينيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت بولعان.

1941 جىلى ەرلى-زايىپتى دارىگەر­لەر تەڭىز شوشقالارى مەن اق تىش­قاندارعا تاجىريبە جۇرگىزۋدى قولعا الادى. بۇل زەرتتەۋلەردىڭ ناتي­جە­لەرى ۆاك­تسينالانعان جانۋارلار ميكروب­تار­دىڭ ولىمگە اكەلەتىن بىرنەشە دوزاسىنا دا توزەتىنىن كورسەتىپ بەرگەن. سونىمەن قاتار ۆاكتسينا سالىنباعان جانۋارلاردىڭ ميكروبتىڭ ءبىر دوزاسىن سالۋدان ءولىم قۇشۋى دا كەزدەسكەن.

جانۋارلارعا جۇرگىزىلگەن تابىس­تى سىناق عالىمدارعا ءوز تاجىري­بە­­­­لەرىن كەلەسى دەڭگەيگە كو­تەرۋگە مۇم­­­­كىندىك بەرگەن. ەندى ۆاكتسينانى ادام­دارعا سالىپ، سىناۋ قاجەت بول­­عان. جاڭا پرەپاراتتىڭ سى­ناق­تارى ۆاك­­تسينالاۋدان كەيىنگى رەاك­­­تسيالار مەن Polivaccine NIISI ينەك­تسيا­سى­نان كەيىنگى اسقىنۋلاردىڭ بۇ­رىن قولدانىلعان ۆاكتسينالاردان اي­تار­لىق­تاي ەرەكشەلەنبەيتىنىن جانە ونىڭ ينفەكتسياعا قارسى تۇرۋداعى تيىمدىلىگى جوعارى ەكەنىن كورسەتكەن.

وسىدان سوڭ اتالعان پرەپاراتتى كوپشىلىككە قولدانۋ ۇيعارىلعان. 1942 جىلدىڭ كوكتەمىنە قاراي پوليۆاكتسينامەن ەگىلگەندەردىڭ سانى 10 مىڭ ادامنان اسىپ جىعىلعان. بۇل ۆاكتسينانىڭ اۋقىمدى ءوندىرىسى ءالى جولعا قويىلماعان كەزەڭ ەدى. ۆاكتسينا العان ازاماتتار دارىگەرلەردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولعان. ولاردى باقىلاۋ ۆاكتسينالاۋدىڭ ارقاسىندا اسقازان-ىشەك ينفەكتسياسى اۋرۋلارىنىڭ تومەن­­دەگەنىن كورسەتكەن. ناتيجەسىندە، ي.ي.مەچنيكوۆ اتىنداعى ينستيتۋت «NIISI پوليۆاكتسينالارىن» جاپپاي ءون­­دىرۋ­دى قولعا الىپ، جىلىنا بىرنەشە ميل­­ليون دوزانى جاساپ شىعارۋعا جول اشىلعان.

­وسىدان كەيىن، 1943 جىلدىڭ 14 اقپانىندا كسرو قورعانىس كوميس­ساريا­­تىنىڭ №169 بۇيرىعى شىعىپ، وندا قىزىل ارميانىڭ بارلىق جەكە قۇرامىنا 1 ساۋىردەن 15 مامىرعا دەيىن «پوليۆاكتسين نيسي» پرەپاراتىمەن ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالاۋدان وتۋگە بۇيرىق بەرىلەدى.

ۆاكتسينالانعان ادامدارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جاپپاي ۆاكتسينالاۋ بىتكەننەن كەيىن دە جالعاسقان. تەرى استىنا 2 شارشى سم مولشەرىندە ءبىر رەت ەگۋ ارقىلى ۆاكتسينالانعان ادامدار 45 كۇن وتكەن سوڭ تىرىسقاق، ءىش سۇزەگى، پاراتيف قىزباسىنا، سىرەسپە دي­ز­­ەنتەرياسىنا قارسى يممۋنيتەت قا­لىپ­تاستىرعان.

ۆاكتسينالاۋدان كەيىن يممۋنيتەتتى ساقتاۋ ۇزاقتىعى 6-8 ايدى قۇراعان. ينفەكتسياعا قارسى ۇجىمدىق يم­مۋ­ني­تەت­تى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسكە­ري­­­لەر­دىڭ جەكە قۇرامى جىلىنا ەكى رەت ۆاكتسينالانۋعا ءتيىس بولعان. ءار جاۋىنگەرگە التى ايدا ءبىر ينەكتسيا جاسالعان. قىزىل ارميانىڭ كى­تاپتارىندا جانە وفي­تسەرلەردىڭ جەكە كۋالىكتەرىندە ۆاك­تسي­نانىڭ ال­عاش­­­قى ەنگىزىلگەن كۇنى نەمەسە رەۆاك­­تسي­­ناتسيا تۋرالى جازبا جاسالىپ، ولاردىڭ تىزىمدەرى سانيتارلىق قىز­مەت­­تىڭ قۇجاتتارىندا ساقتالعان.

بىراق مۇنىڭ ءبارى ويداعىداي بولا قويماعان. اسكەري قۇجاتتارعا قا­را­عاندا، قىزىل ارميا جاۋىن­گەر­لەرىنە ەكپە سالۋ، نەگىزىنەن، شايقاستار اراسىندا جۇرگىزىلگەن. اتقىشتار دي­ۆي­زياسىنىڭ جەكە قۇرامىنا پولي­ۆاكتسينا ەگۋ ءۇشىن ورتا ەسەپپەن ءۇش اپتا قاجەت بولعان. الايدا كەيبىر جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەر «ينەكتسيادان ءوتۋ بۇيرىعىن» كوزگە ىلمەگەن. مۇنداي جاعدايلاردا اكىمشىلىك رەسۋرس قول­دا­نىلىپ، باسشىلار ءوز با­عى­نىش­تى­لارىنىڭ فەلدشەرلىك پۋنكت­­تەرگە كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىن­­دەتتەلگەن.

سوعىس كەزىندە ەكپە الۋعا نەم­قۇ­راي­لىلىقتىڭ تاعى ءبىر سەبە­بى – دا­رى­گەرلەرگە سەنبەۋشىلىك. ويت­كە­نى دارى­گەر­لەردىڭ ساربازدارعا زالالسىز­دان­دى­رىلماعان ينەمەن ۆاكتسينا ەن­گىزگەن دە­رەكتەر بولعان. بۇل كەيدە قايعىلى جاعدايلارعا اكەلىپ سوق­تى­رىپ، كەڭەستىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇ­يە­سى­نىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرگەن.

سوعان قاراماستان، سوعىس كەزىندە ۆاكتسينانىڭ ەكى دوزاسىن العان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ اراسىندا بۇگىندە جاسى 90-نان اسىپ كەتكەن ارداگەرلەر بار. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، ۆاكتسينا جىل سايىن الەم بويىنشا 4-5 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتادى ەكەن. ادامزات قوعامىندا اۋرۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا ەشقانداي تاجىريبە ۆاكتسينا سياقتى ءتيىمدى بولماعان. دەمەك، ادامدى ءتۇرلى ىندەتتەردەن قۇتقاراتىن تەك قانا ۆاكتسينا بولىپ تۇر.

 

ەرمەك جۇماحمەت ۇلى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى تۇرعىندارى سۋسىز قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:57

كانەلونى اۋىر شايقاس كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 12:18

ۇقساس جاڭالىقتار