«قۋانساڭ قۋانا بەر, اكەتايىم, مەن سەنىڭ ءومىرىڭنىڭ جالعاسىمىن» ءان شۋماعىندا ايتىلعانداي, ءبىز اتا-انامىزدىڭ وتباسىندا ون بالا ءتالىم-تاربيە الدىق. ەس بىلگەلى كورگەنىمىز – اكەمىز ۇدايى جازۋ ۇستەلىنىڭ باسىندا وتىراتىن. ونداي كەزدەردە اينالاداعى تىرشىلىك ءبىر ءسات توقتاپ قالعانداي, ءبىز دە اياعىمىزدى ۇشىنان باسۋشى ەدىك. اكەم گازەت-جۋرنالداردى, بالالارعا ارنالعان كىتاپتاردى پوشتا ارقىلى كوپ العىزاتىن. ءارىپ بىلمەيتىنىمىز سۋرەت قاراپ, مەكتەپتە وقيتىندارىمىز كىشىلەرگە ەرتەگىلەر مەن تاقپاقتار وقىپ بەرۋشى ەدىك.
«ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەگەن ەمەس پە, ءبىز دە قاعاز بەن قالامعا ءۇيىر بولىپ وستىك. ء«تولباسى» دەگەندەي, اتا-انامىزدىڭ ەڭ ۇلكەنى زەينيكامال – قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىن ءتامامدادى, ءومىر بويى ادام جانىنىڭ اراشاشىسى بولا ءجۇرىپ ەل العىسىنا بولەندى. بوتاكوز – ۇلاعاتتى ۇستاز. مارال دا بىلگىر دارىگەر, ءومىرىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ارناعان مامان. سوفيا – ساۋلەتشى, ارداق – مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى, قۋانىش, اياجان دەگەن سىڭلىلەرىمىزدىڭ ءبىلىمى ورتاشا, زەيىن – ينجەنەر-قۇرىلىسشى, زەينۇر – جوعارى ءبىلىمدى اگرونوم-ەكونوميست. ارقايسىسى ءوز سالاسىن جاقسى مەڭگەرگەن ازاماتتار.
مارال مەن ارداقتىڭ جىرعا اۋەستىگى بار. اكە جولىن قۋعان مەن كوپ جىلداردان بەرى جۋرناليستيكا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. نەمەرەدەن شوبەرە سۇيگەن انامىز كامەش جۋىردا دۇنيەدەن ءوتتى. مەنىڭ ەسىمدە ەرەكشە قالعان جاي – جىلما جىل اكەمنىڭ كىتاپتارى شىعىپ جاتاتىن. ول كىتاپتىڭ العاشقى داناسى كەلگەندە اكەم جاس بالاداي قۋانىپ, ۇيگە سىيماي كەتەدى. «بۇل دا مەنىڭ جاڭا تۋعان پەرزەنتىم سەكىلدى عوي» دەپ مۇقاباسىن سيپاپ, جادىراپ وتىرۋشى ەدى, جارىقتىق... «ولەڭگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, اكەم جەرلەستەرىنە العاشىندا «اقىن بالا» رەتىندە تانىلىپتى.
كەيىن ء«تورت اۋىز ولەڭ جولىنا كوڭىلدەگى كورىكتى ويدى سىيعىزۋ قيىن ەكەن» دەپ, قاراسوزگە اۋىسقان كورىنەدى. اكەم تاعدىر تالقىسىنا ءتۇسىپ, ون جىل توسەك تارتىپ جاتقاندا دا قولىنان قالامىن تۇسىرمەپتى. اقىرى 1959 جىلى العاشقى «باستاما» دەگەن كىتابى جارىق كورگەندە قارعا ادىم جەر مۇڭ بولعان اۋىر بەينەتى ۇمىتىلىپ, قۇلان-تازا ايىعىپ كەتىپتى. جىلت ەتكەن دارىنعا قامقورلىق كەرەك. اكەم زەينەل-عابيعا سول كەزدەگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ءىلياس وماروۆتىڭ كورسەتكەن قامقورلىعىندا شەك جوق ەدى. قولىنا قالام ۇستاعان جاس تالاپكەرگە جول كورسەتىپ, كىتابىنىڭ جىلما-جىل شىعۋىنا اعالىق قامقورلىعىن اياماعان اعامىزدىڭ «جاس قالامگەر شىعىپتى, تانىسايىن» دەپ اۋىلعا ىزدەپ كەلىپ, «جازۋشىنىڭ اس بولمەسى, كىسى كۇتەتىن, جازۋ جازاتىن, بالالارى تىنىعاتىن بولمەلەرى بولۋى كەرەك» دەپ اعاشتان قيعىزىپ, كەڭ سارايداي ءۇي سالعىزىپ بەرگەنىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟!
جازۋشى اسقار لەكەروۆتىڭ دە اكەمە جاساعان جاقسىلىعى, قامقورلىعى ۇشان-تەڭىز. الماتىعا كەلگەن سايىن ۇيىنە ءتۇسىرىپ, جيناعىنا رەداكتور بولىپ, جازۋ-سىزۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتكەن دە سول كىسى. سول سياقتى, جەرلەس جازۋشى اعالارىمىز عابيت مۇسىرەپوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ پەن سافۋان شايمەردەنوۆتەردىڭ اكەمە جاساعان قامقورلىقتارى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ەكەنىن بىلەمىن. 1974 جىلى اكەم 50-گە تولىپ, اۋدان باسشىلارى بىزگە سوۆحوز ورتالىعىنان ءۇي بەردى. ءسويتىپ, تۋعان اۋىلىمىز ورتاقكولدەن ورتالىققا كوشتىك. سوندا جاڭا قونىستاعى كورشىلەرىمىز: «زەينەل-عابيدىڭ بار جيناعانى ءبىر ماشينا كىتاپ ەكەن؟» دەپ ك ۇلىسكەن كورىنەدى. بىراق وعان اكەم رەنىش بىلدىرمەپتى. اتا-انامىز ءبىزدى ونەر-بىلىمگە تاربيەلەدى.
مەنىڭ ايگىلى ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى بولۋىما بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولعان اياۋلى اكەم ەدى. ءوزى دە اقان سەرىنىڭ, ءبىرجان سالدىڭ, ءمادي مەن ەستايدىڭ اندەرىن دومبىرامەن سۇيەمەلدەپ, قوڭىر داۋىسپەن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىندايتىن. انام كامەش تە اسەتتىڭ ء«ىنجۋ-مارجانى» مەن اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايىن» شىرقاعاندا تىڭداۋشىلارى سىلتىدەي تىنا قالۋشى ەدى. مەن تۇرمىس قۇرىپ, دومبىرامدى قولعا الماي كەتكەن كەزىمدە اكەمنەن حات كەلىپتى. «التىنجان, ونەرىڭ قاپ تۇبىندە قالىپ قويماسىن, ول سەنىڭ ونەرگە جاساعان قياناتىڭ, ءوزىڭ تالاپتانىپ, تالپىنباساڭ بولمايدى, كورىن, ونەرىڭدى دامىت!» – دەپ جازىپتى. اكە ءسوزى قامشى بولىپ, سول كەزدە قازاق راديوسىنا ءبىراز ءان جازىپ ەدىم. اكەم ومىردەن وتەردەن ءبىر اي بۇرىن قازاق تەلەديدارى ارقىلى مەنىڭ جەكە كونتسەرتىم بەرىلدى. سول كۇنى اكەم تەلەديدار الدىندا وتىرىپ كوز جاسىنا ەرىك بەرىپ, ۇزاق جىلاپتى. قۋانعانى عوي دەپ ويلادىم مەن. قاتەلەسپەپپىن. اكەم سوڭعى حاتىندا: «سەنىڭ كونتسەرتىڭدى كورىپ, توبەم كوككە جەتتى عوي. وسىلاي كورىنىپ جۇرسەيشى, اۋەلى ەل-جۇرتىڭ قۋانادى عوي», – دەگەنى ءالى ەسىمدە.
اكەم ايىقپاس دەرتپەن ارپالىسا ءجۇرىپ ون جەتى كىتاپ شىعاردى. بىراق تاڭدامالىسىن كورە الماي كەتتى. 2010 جىلى «قازاقپارات» باسپاسى بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ مۇراعات كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن زەينەل-عابي يمانباەۆتىڭ «قوس قايىڭ» اتتى 40 باسپا تاباقتان تۇراتىن اڭگىمەلەرى مەن پوۆەستەرى جيناعىن وقىرمانعا ۇسىندى. قازىر «دالا حيكايالارى» دەپ اتالاتىن ەكى تومدىعى باسپادا جاتىر. اكەمنىڭ شىعارمالارىمەن جاقسى تانىس بەلگىلى قالامگەر قاجىتاي ءىلياسوۆ كەزىندە: «زەكەڭ ستيليست جازۋشى بولاتىن. سويلەم قۇراۋدا قىسقا, نۇسقا جازۋدى كاسىپ ەتكەن جان ەدى. «بوياۋشى بوياۋشى دەگەندە ساقالىن بوياپتى» دەگەندەي, ءباز بىرەۋلەردەي كوركەم ءسوزدى بىلەدى ەكەم دەپ, ورىنسىز بوياي بەرمەيتىن. ءوز جازعانىنا ساق قارايتىن جازۋشى ەدى. ول كىسى ماڭايىنا سىيلى, ابىرويلى بولعان ەكەن. ادەمى سىرباز, جاي جازۋشىلارعا قاراعاندا تۇسىنىگى تەرەڭ, نازىك دۇنيەنىڭ سىرىن بىلەتىن جان ەكەنى جازعان شىعارمالارىندا ايقىن بايقالاتىن. زەينەل-عابي يمانباەۆ قاي تاقىرىپقا بارسىن ءبىلىپ جازىپ, شولاتىن جەرىنەن ينتەللەكتۋالدى ادام ەكەنى انىق بايقالادى. ادامنىڭ كىم ەكەنىن تەك جازعانىنان عانا ەمەس, ىستەگەن ءىسى مەن سويلەگەن سوزىنەن-اق كىم ەكەنىن بىلۋگە بولادى.
شىعارمانىڭ وزىنەن جازىپ وتىرعان تاقىرىپقا دەگەن كوزقاراسى, دۇنيەتانىمى, ءوزىنىڭ ۇستامى انىق بايقالادى ەكەن» دەپ جازىپتى. ال ساتيريك جازۋشى كوپەن امىربەك قازاق راديوسىنىڭ اۋە تولقىنىنا اكەم جايلى حابار ازىرلەگەندە ءوز ويىن بىلايشا جەتكىزىپ ەدى: «سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ «قازاق سوۆەت ادەبيەتىندە جەتى سىنىپ بىتىرگەن ءۇش كلاسسيك بار, ول ماكسيم گوركي, عابيدەن مۇستافين جانە مەن» دەپ ايتقانى بار. وسىلاردىڭ قاتارىنا كلاسسيكالىق ادەبيەتتىڭ قاتارىنان كورىنەتىن قالامگەر زەينەل-عابي يمانباەۆتى دا قوسۋعا بولادى. ويتكەنى, ءوزىنىڭ ومىرباياندىق جازۋى بويىنشا زەكەڭ ءبىرىنشى ابايدى ۇستاز تۇتقان. ەكىنشى چەحوۆتى, ءۇشىنشى بەيىمبەت ءمايليندى, ءتورتىنشى وستروۆسكيدى ۇستاز ەتكەن. فيلوسوفيالىق وي قوزعاۋدى ابايدان, قىسقا جازۋدى چەحوۆتان, تابيعي, ۇلتتىق بوياۋدى جاعىپ تارتىمدى جازۋدى بەيىمبەت مايليننەن جانە وتكىر, قاجىرلى دا قايراتتى جازۋدى وستروۆسكيدەن ۇيرەنگەن».
بالالار ادەبيەتىنىڭ كەنجەلەپ تۇرعان كەزىندە اكەمنىڭ جازعان اڭگىمەلەرى مەن مىسالدارى بالا تاربيەسىنە تاپتىرمايتىن قۇرال ەكەنى ءسوزسىز. وسى ورايدا «جىل ون ەكى اي» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى تالعات ايتبايدىڭ دا اكە شىعارماشىلىعى جايلى ايتقان جىلى لەبىزى كوڭىل قۋانتادى. «بالالار تاقىرىبىنا جازۋ ءۇشىن ولاردىڭ پسيحولوگياسىن, بولمىسىن جاقسى ءبىلۋ كەرەك. ول تاقىرىپقا جازۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءبىر قاراعانعا ەلەۋسىز تاقىرىپ. وسى تاقىرىپتى ەندەپ, ادەمى ويلارمەن قىزىقتىرىپ جازۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى دە. قالامگەر بالالارعا ارنالعان اڭگىمەلەرىن مولدىرەتە, قىزىقتىرا, جەڭىل بالا تىلىمەن, تۇسىنىكتى ەتە جازۋعا شەبەر بالالار جازۋشىسى. زەينەل-عابي اعانىڭ قانشاما اڭگىمەلەرى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگەن. وقۋلىققا ەنۋ ءۇشىن ادىستەمەلىك نەمەسە وي سالاتىن, اكادەميالىق ولشەمگە كەلەتىن شىعارمالار جازۋ شەبەرلىكتى قاجەت ەتەدى. مىنە, جازۋشى وسى جاعدايدى ەرەكشە ەسكەرىپ, تۇشىمدى دۇنيەلەر جازا بىلگەن.
ونىڭ سىرى – ۇرپاقتى مىسال اڭگىمەلەرمەن, كوركەم دۇنيەمەن جاقسىلىققا, ەڭبەككە, شىنشىلدىققا تاربيەلەي ءبىلۋ ماقساتىندا كوپ ىزدەنگەن جان. جازۋشى زەينەل-عابي يمانباەۆ شىعارماشىلىقتى ءوز دەڭگەيىندە زەرتتەگەن. سوسىن ءوزىنىڭ جازۋىنا ۇقىپتى, جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان. وقىرماننىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, سونى زەرتتەپ, سەزىنىپ, وقىرماننىڭ ورەسىن ەكشەپ, سەنىمدى تۇردە جازا بىلگەن» دەپ اعىنان جارىلعان ەدى ول. «اجالدى جەڭگەن ادام التىن اياقتان سۋ ىشەدى» دەمەكشى, كورچاگينشە ءومىر ءۇشىن كۇرەسىپ, قيىندىقتى كوپ بەينەتپەن, تالماي ىزدەنۋمەن جەڭگەن اكەمنىڭ قايراتتىلىعى مەن ومىرگە قۇشتارلىعى ءبىز ءۇشىن ۇلگى-ونەگە. ول ءوز شىعارمالارىمەن ەلىنە تانىلدى. كەزىندە رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدار مەن قازاق راديوسىنىڭ ەفيرىن ءوزىنىڭ اۋىل تىنىسى جايلى راديووچەركتەرى مەن سىقاق اڭگىمەلەرى, بالالارعا ارنالعان بالا تىلىمەن جازعان ءبىرتالاي جاقسى اڭگىمەلەرىمەن تولتىرىپ, كۇندەلىكتى اقپارات كوزدەرىندە قالامىن سۋالتپاي, ءوز ەڭبەگىمەن تانىمال بولعان ەڭبەكقور قالامگەردى ءيسى قازاق ۇمىتپايدى. ءوز اۋىلىنان الىسقا ۇزاماي, تۋعان جەرگە التىن قازىق بولىپ قادالعان, تابيعات تىلسىمىن زەرتتەپ, اۋىل ادامدارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن اكەمدى ورتاقكول مەن بايان اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى تۋعان جەردىڭ تامىرشىسى دەپ قۇرمەتتەۋشى ەدى. سول قۇرمەت ەشقاشان ورتايمايدى دەپ ويلايمىن.
التىن يمانباەۆا,
جازۋشىنىڭ قىزى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاق راديوسى «التىن قور» ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى.
