كەشە ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىق ەتۋىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى بولدى. كۇن تارتىبىنە سايكەس وندا بەس ماسەلە قارالدى.
سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى ەلباسىنىڭ ەلدەگى ءتارتىپتى كۇشەيتۋگە بايلانىستى بەرىلگەن تاپسىرماسىنا سايكەس جاسالعان قىلمىستىق كودەكستى جەتىلدىرۋ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا تالقىلاندى. جاڭا كودەكس تۋرالى باياندامانى باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يوگان مەركەل جاسادى. كودەكستە ءبىز قىلمىستىڭ كەيبىر جاڭا تۇرلەرىنە قارسى قولدانىلاتىن شارالاردى قاراستىردىق. اسىرەسە, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىسىن اشكەرەلەۋ ىستەرى بۇل كودەكستە ءبىرشاما تولىق قامتىلدى. سونىمەن بىرگە, ءبىرىنشى رەت قىلمىس جاساعانداردى, الەۋمەتتىك ءالسىز توپتار وكىلدەرى مەن قارت ادامداردىڭ جاساعان قىلمىسىن جازالاۋدى بۇل زاڭ ءبىرشاما جەڭىلدەتىپ وتىر. دەسەك تە, ءبىز بۇرىنعى كودەكستىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتپەي, سول كۇيىندە قالدىردىق, دەدى ول.
ودان ءارى شەشەن كودەكستىڭ بولىمدەرىندەگى وزگەرىستەرگە توقتالدى. سونىڭ ىشىندە, جالپى بولىمدەگى بۇرىنعى 96 باپتىڭ 3-ءۋى وزگەرتىلىپ, ەكەۋى جاڭادان ەنگىزىلگەنىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, بۇل ءبولىم 98 باپتان تۇراتىن بولدى. ەرەكشە بولىمدەگى 326 باپتىڭ 4 نورماسى جويىلىپ, 4-ءۋى باسقا باپتارمەن بىرىكتى, جاڭادان 50 باپ ەنگىزىلىپ, قورىتىندىسىندا بۇل ءبولىم 369 باپتان تۇراتىن بولدى, دەدى بايانداماشى. سونىمەن بىرگە, ي.مەركەلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىلمىستىق كودەكستە جەڭىل جازالاردى قولدانۋدىڭ اسا كەڭ سپەكترى قاراستىرىلعانى بەلگىلى بولدى. بۇدان قىلمىستىق جازالاۋدىڭ ىزگىلەندىرىلگەنى ايقىن كورىنىس تاپقانىن كورۋگە بولادى, دەدى ول. الايدا, بۇرىن اكىمشىلىك كودەكس بويىنشا جازالاناتىن 9 ءتۇرلى قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ وسى كودەكسكە اۋىستىرىلىپتى.
كودەكس جوباسى بويىنشا كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات گ.سەيىتماعامبەتوۆا كودەكستەگى «ۇكىمسىز تاركىلەۋ» دەگەن باپتىڭ قانداي جاعدايدا قولدانىلاتىنىن سۇرادى. سويتسە, ول قازاقستاننان قاشىپ كەتكەن قىلمىسكەرلەردىڭ مۇندا قالعان مۇلكىن تاركىلەۋدى قاراستىراتىن باپ بولىپ شىقتى.
كودەكس جوباسىن تالقىلاۋعا دا كوپتەگەن دەپۋتاتتار بەلسەنە قاتىسىپ, ول ءبىرىنشى وقىلىمدا ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى.
وسىدان كەيىن كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قاراستىرعان ىلەسپە زاڭ جوباسى دا ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا دا باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ي.مەركەل مەن زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ن.ءابدىروۆ نەگىزگى جانە قوسىمشا بايانداما جاسادى.
سونىمەن قاتار, جالپى وتىرىستا كۇن تارتىبىنە سايكەس ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى حاتشىلىعىنىڭ قارجىلىق قاعيدالارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. كەلىسىم بويىنشا حاتشىلىقتىڭ بيۋدجەتىن تۇركى كەڭەسىنىڭ اعا لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ كوميتەتى ماقۇلداعاننان كەيىن تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى بەكىتەدى. سونىمەن بىرگە, زاڭ جوباسى بويىنشا وسىناۋ كەڭەسكە مۇشە ەلدەردىڭ (ازەربايجان رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جانە تۇرىك رەسپۋبليكاسى) مىندەتتى جارنالارىنىڭ مولشەرى بەلگىلەنگەن.
وسى كۇنى ءماجىلىس قورىتىندى ازىرلەۋ ءۇشىن «ەڭ تومەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ رەسىمىن جاساۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (26 كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءوزىنىڭ قاراۋىنا الدى. بۇل كونۆەنتسيانىڭ ماقساتى مەملەكەتتىڭ ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقىنى قامتاماسىز ەتۋى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى ونى 103 مەملەكەت راتيفيكاتسيالاعان. سونىڭ ىشىندە ارمەنيا مەن بەلارۋس سياقتى تمد مۇشەلەرى دە بار.
جالپى وتىرىستا وسىعان ۇقساس «جالاقىنى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (95 كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا قورىتىندى ازىرلەۋگە قابىلداندى. بۇل كونۆەنتسيا جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەكاقىنى ۋاقتىلى جانە اقشا تۇرىندە عانا بەرۋىن قاداعالايدى. وسى كونۆەنتسيا قابىلدانسا, قازاقستاندىق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەكاقىنى زاڭدى ۆاليۋتادان باسقا تۇردە بەرۋىنە تىيىم سالىناتىن بولادى. بۇگىنگى كۇنى ونى 97 مەملەكەت راتيفيكاتسيالاعان, سونىڭ ىشىندە قازاقستان, تۇركىمەنستان جانە وزبەكستاننان باسقا بارلىق تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر دە بار. كونۆەنتسيا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىن قامتيدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى ەلباسىنىڭ ەلدەگى ءتارتىپتى كۇشەيتۋگە بايلانىستى بەرىلگەن تاپسىرماسىنا سايكەس جاسالعان قىلمىستىق كودەكستى جەتىلدىرۋ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا تالقىلاندى. جاڭا كودەكس تۋرالى باياندامانى باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يوگان مەركەل جاسادى. كودەكستە ءبىز قىلمىستىڭ كەيبىر جاڭا تۇرلەرىنە قارسى قولدانىلاتىن شارالاردى قاراستىردىق. اسىرەسە, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىسىن اشكەرەلەۋ ىستەرى بۇل كودەكستە ءبىرشاما تولىق قامتىلدى. سونىمەن بىرگە, ءبىرىنشى رەت قىلمىس جاساعانداردى, الەۋمەتتىك ءالسىز توپتار وكىلدەرى مەن قارت ادامداردىڭ جاساعان قىلمىسىن جازالاۋدى بۇل زاڭ ءبىرشاما جەڭىلدەتىپ وتىر. دەسەك تە, ءبىز بۇرىنعى كودەكستىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتپەي, سول كۇيىندە قالدىردىق, دەدى ول.
ودان ءارى شەشەن كودەكستىڭ بولىمدەرىندەگى وزگەرىستەرگە توقتالدى. سونىڭ ىشىندە, جالپى بولىمدەگى بۇرىنعى 96 باپتىڭ 3-ءۋى وزگەرتىلىپ, ەكەۋى جاڭادان ەنگىزىلگەنىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, بۇل ءبولىم 98 باپتان تۇراتىن بولدى. ەرەكشە بولىمدەگى 326 باپتىڭ 4 نورماسى جويىلىپ, 4-ءۋى باسقا باپتارمەن بىرىكتى, جاڭادان 50 باپ ەنگىزىلىپ, قورىتىندىسىندا بۇل ءبولىم 369 باپتان تۇراتىن بولدى, دەدى بايانداماشى. سونىمەن بىرگە, ي.مەركەلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىلمىستىق كودەكستە جەڭىل جازالاردى قولدانۋدىڭ اسا كەڭ سپەكترى قاراستىرىلعانى بەلگىلى بولدى. بۇدان قىلمىستىق جازالاۋدىڭ ىزگىلەندىرىلگەنى ايقىن كورىنىس تاپقانىن كورۋگە بولادى, دەدى ول. الايدا, بۇرىن اكىمشىلىك كودەكس بويىنشا جازالاناتىن 9 ءتۇرلى قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ وسى كودەكسكە اۋىستىرىلىپتى.
كودەكس جوباسى بويىنشا كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات گ.سەيىتماعامبەتوۆا كودەكستەگى «ۇكىمسىز تاركىلەۋ» دەگەن باپتىڭ قانداي جاعدايدا قولدانىلاتىنىن سۇرادى. سويتسە, ول قازاقستاننان قاشىپ كەتكەن قىلمىسكەرلەردىڭ مۇندا قالعان مۇلكىن تاركىلەۋدى قاراستىراتىن باپ بولىپ شىقتى.
كودەكس جوباسىن تالقىلاۋعا دا كوپتەگەن دەپۋتاتتار بەلسەنە قاتىسىپ, ول ءبىرىنشى وقىلىمدا ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى.
وسىدان كەيىن كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قاراستىرعان ىلەسپە زاڭ جوباسى دا ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا دا باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ي.مەركەل مەن زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ن.ءابدىروۆ نەگىزگى جانە قوسىمشا بايانداما جاسادى.
سونىمەن قاتار, جالپى وتىرىستا كۇن تارتىبىنە سايكەس ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى حاتشىلىعىنىڭ قارجىلىق قاعيدالارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. كەلىسىم بويىنشا حاتشىلىقتىڭ بيۋدجەتىن تۇركى كەڭەسىنىڭ اعا لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ كوميتەتى ماقۇلداعاننان كەيىن تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى بەكىتەدى. سونىمەن بىرگە, زاڭ جوباسى بويىنشا وسىناۋ كەڭەسكە مۇشە ەلدەردىڭ (ازەربايجان رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جانە تۇرىك رەسپۋبليكاسى) مىندەتتى جارنالارىنىڭ مولشەرى بەلگىلەنگەن.
وسى كۇنى ءماجىلىس قورىتىندى ازىرلەۋ ءۇشىن «ەڭ تومەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ رەسىمىن جاساۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (26 كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءوزىنىڭ قاراۋىنا الدى. بۇل كونۆەنتسيانىڭ ماقساتى مەملەكەتتىڭ ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقىنى قامتاماسىز ەتۋى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى ونى 103 مەملەكەت راتيفيكاتسيالاعان. سونىڭ ىشىندە ارمەنيا مەن بەلارۋس سياقتى تمد مۇشەلەرى دە بار.
جالپى وتىرىستا وسىعان ۇقساس «جالاقىنى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (95 كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا قورىتىندى ازىرلەۋگە قابىلداندى. بۇل كونۆەنتسيا جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەكاقىنى ۋاقتىلى جانە اقشا تۇرىندە عانا بەرۋىن قاداعالايدى. وسى كونۆەنتسيا قابىلدانسا, قازاقستاندىق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەكاقىنى زاڭدى ۆاليۋتادان باسقا تۇردە بەرۋىنە تىيىم سالىناتىن بولادى. بۇگىنگى كۇنى ونى 97 مەملەكەت راتيفيكاتسيالاعان, سونىڭ ىشىندە قازاقستان, تۇركىمەنستان جانە وزبەكستاننان باسقا بارلىق تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر دە بار. كونۆەنتسيا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىن قامتيدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
