جىل باسىندا قازاقستان مەتالل سىنىقتارى نارىعىن رەتتەۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. بەلارۋستە سىنىقتاردى ەكسپورتتاۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ارنايى رۇقساتىن الۋ كەرەك, ال ارمەنيا مەن قىرعىزستان مەتالل سىنىقتارىن جارتى جىلعا شىعارۋعا تىيىم سالدى. ەلىمىزدىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ىشكى نارىقتا تاپشىلىق تۋىنداسا, نارىقتى تەڭەستىرۋگە شەشىم قابىلداناتىنىن, وزگە ارىپتەس ەلدەر بۇل شەشىمگە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا ءتيىس ەكەنىن اشىق ايتىپ, قازاق جەرىندەگى سىنىق تەمىرگە دەيىن سىپىرىپ الىپ كەتۋگە دايىن تۇرعانداردىڭ كەۋدەسىن باسىپ, ۇپايىمىزدى تەڭەستىرگەن. بۇگىنگى جاعداي دا وسىعان ۇقساس بولىپ تۇر. بىراق بۇل جولعى ماسەلە تەمىرگە ەمەس, مال ەكسپورتىنا قاتىستى. ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندە قۋاڭشىلىق باستالعاننان ساراپشىلار ءىرىلى-ۇساقتى مال باسىن ەكسپورتقا شىعارۋعا شەكتەۋ قويۋ كەرەك دەگەندى ايتا باستادى. ب.سۇلتانوۆ ەلىمىزدە مال ەتى ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعى بولعان جاعدايدا ەكسپورتتىق شەكتەۋ ماسەلەسى قارالۋى مۇمكىن ەكەنى, شەتەلگە ەت تاسىمالىن تولىق توقتاتۋ كۇن تارتىبىندە قاراستىرىلماعانىن ايتىپ, سابىرعا شاقىردى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە باسىمدىق بەرۋ, ەكسپورتتى قولداۋ كەرەك. سەبەبى مال, ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى عانا ۆاليۋتالىق كىرىستى قامتيدى, بۇل فەرمەرلەرگە جاقسى تابىس كوزى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2019 جىلى قازاقستان سىرتقا 156 مىڭ باس ءىرى قارا مالدى تىرىدەي جونەلتكەن. تۇركىستان وبلىسى – 99 مىڭ, باتىس قازاقستان – 26 مىڭ, ال اقتوبە وبلىسى 9 مىڭ باس ءىرى قارا ساتتى. ەكسپورتتىڭ باسىم بولىگى – 122 مىڭ مال باسىن وزبەكستان ساتىپ العان. مامانداردىڭ سوزىنە دەن قويساق, وزبەكستاندا ءىرى قارا مال يمپورتىنىڭ 90 پايىزى ەتكە وتكىزىلمەيدى, ودان ءارى باعۋعا جىبەرىلەدى. سوندىقتان وزبەك اعايىندار سوڭعى بەس-التى جىلدا ۇرىقتاندىرۋعا بولاتىن رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى مال باسىن ساتىپ الۋعا باسىمدىق بەرە باستاپتى. سىرتتان كەلگەن يمپورت مالدى باج سالىعىنان بوساتىپ, ءاربىر ءىرى قارا مال باسىنا شامامەن 250-300 دوللار سۋبسيديا بەرىلەدى. قازىرگى قوردالانىپ قالعان پروبلەمانىڭ ءبارى مال باسىنىڭ اماندىعىنا تاۋەلدى بولىپ قالدى. ەل ىشىندە «مال باسى ازايدى, الداعى قىستا جاعداي قالاي بولادى؟» دەگەن الاڭ بار. ەلىمىزدە 2019 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ, بۇزاۋ ەكسپورتىنا تىيىم سالدى, ال 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان مالدى اكەتۋگە تولىق تىيىم سالدى. ويتكەنى كەيبىر پىسىقاي ساۋداگەرلەر انالىق مالدى جالعان قۇجات جاساپ نەمەسە قاجەتتى ۆەتەرينارلىق انىقتاما ساتىپ الىپ, شەتەل اسىرىپ جىبەرەتىنى بەلگىلى بولدى. فەرمەرلەردى ءتىرى سالماعىنىڭ ءار كيلوسى ءۇشىن 200 تەڭگە سۋبسيديا الۋ قىزىقتىرعان. ياعني بۇقا ءۇشىن شامامەن 70 مىڭ تەڭگە العان. ەت كومبيناتتارىنا مال تاپسىرۋ ءۇشىن سۋبسيديا بەرىلمەگەندىكتەن شۇجىق پەن ەت ونىمدەرى شيكىزاتىن يمپورت رەتىندە ساتىپ الىپ كەلدى. ەتتى شەتەلگە تيىنعا ساتىپ, ەسەسىنە شۇجىقتى ۆاليۋتا باعامىمەن ساتىپ الدىق. ەندى فەرمەرلەردىڭ ەت كومبيناتىنا مال تاپسىرۋدى سۋبسيديالاۋ ەرەجەسىنىڭ جاڭا تارماعى كۇشىنە ەندى. وسى ۋاقىتقا دەيىن سۋبسيديا تەك بورداقىلاۋعا تاپسىرىلعان كەزدە تولەنەتىن. وسىلايشا, نارىقتاعى تەپە-تەڭدىك قالپىنا كەلتىرىلدى, ياعني مال بورداقىلاۋشىلار مەن قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ مۇمكىندىكتەرى تەڭەستىرىلىپ, ناتيجەسىندە مالدى تىرىدەي ساتۋ ازايدى. ال ەكىنشى تاراپ الداعى قىستىڭ جايىن, كەلەر جازدىڭ قامىن ويلاپ, جاعداي رەتتەلگەنشە ەكسپورتقا شەكتەۋ قويساق دەپ وتىر. بۇل ۇسىنىستى جاقتايتىندار مال ەكسپورتىنا كۆوتا ارقىلى شەكتەۋ قويماساق, مال باسىنان ايىرىلىپ قالاتىنىمىزدى اشىق ايتا باستادى. وسى سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, تەك سوڭعى ون شاقتى جىلدىڭ بەدەرىندە مال باسى كوبەيە باستاعان. مال ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويساق, وسى جازدا قۋاڭشىلىقتا شىعىن بولعان مال باسىنىڭ ورنىن بىرەر جىلدا-اق تولتىرىپ الادى ەكەنبىز.
قازاقستاننىڭ قوي وسىرۋشىلەر ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ا.سادىرباەۆ شىلدە ايىندا ۇكىمەتكە ۇساق مالدىڭ ەكسپورتىنا تولىق تىيىم سالۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسپەن شىقتى. ا.سادىرباەۆپەن قايىرا حابارلاسىپ, ۇكىمەت بۇل ۇسىنىستى قاپەرگە العانىن, ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا كۇزگە دەيىن قوي ەكسپورتىنا كۆوتا بەرۋ مەحانيزمىن سارالاپ, قولداعى قويدىڭ 10 پايىزىن عانا ەكسپورتقا شىعارۋعا شەشىم شىعارعانىن بىلدىك. بۇل شەشىم امان قالعان انالىق مال باسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قابىلدانىپتى. «ۆيتسە-پرەمەر ءاليحان سمايلوۆ جۇرگىزگەن ۆەدومستۆوارالىق جيىنعا مەن دە قاتىستىم. جيىن قورتىندىسى تولىق شەكتەۋ بولماسا دا كۆوتا ارقىلى مال شىعارۋعا شەشىم قابىلداندى. ال قحر نەمەسە باسقا ەلدەر الدىنداعى ەل ەكسپورتى بويىنشا مىندەتتەمەلەرىمىزگە بۇل شەشىمنىڭ قاجەتى جوق. باسقاشا ايتقاندا, ەت ەكسپورتى جالعاسا بەرەدى», دەيدى ا.سادىرباەۆ. قوي ەكسپورتىنىڭ كۆوتاسى قولداعى مالدىڭ 10 پايىزىنان اسپاۋى ءتيىس. بۇل مولشەردەن اسىپ كەتسە, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە, مال باسىنىڭ كورسەتكىشىنە سىزات تۇسەدى.
وسىعان دەيىن ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعى, بەرىسى اقتوبە, قىزىلوردا وبلىستارىنداعى مال باسى جەم-ءشوپتىڭ جوقتىعىنان وزبەكستانعا ارزان باعاعا ساتىلىپ جاتىر دەگەن اقپارات ءجيى جاريالانا باستاعان. ا.سادىرباەۆ ايتىپ وتكەندەي, بۇل رەسمي ەمەس اقپارات بولعاندىقتان ول جيىندا قارالماعان. «بىراق وسى شەشىم اياسىندا وزبەكستانعا نەمەسە قىرعىزستانعا كولەڭكەلى جولمەن ساتىلىپ جاتقان مال ەكسپورتىنا شەكتەۋ تۋرالى ماسەلەنى كوتەرۋگە بولادى. وزبەكستان ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى نارىق ەمەس, بۇل ەل بىزدەن ەت قانا ەمەس, مال يمپورتتاۋعا مۇددەلى. ولاردىڭ مىندەتى – جەكە وتارىن كوبەيتۋ. كسرو كەزىندە قازاقستاندا 36 ملن باس قوي بولعان كەزدە وزبەكستاندا 12 ملن ەدى. ارادا 30 جىلدان كەيىن جاعداي مۇلدە كەرىسىنشە وزگەردى: قازىر وزبەكستانداعى قوي سانى 30 ملن-عا جەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن مال باسىنا ەكسپورتقا تىيىم سالۋ ساياساتىن جالعاستىرۋىن قالايمىز. مالدى كونتراباندالىق جولمەن الىپ كەتپەۋ ءۇشىن ونىڭ سىرتقا شىعارىلۋىن باقىلاۋ قاجەت», دەيدى ا.سادىرباەۆ.
سپيكەرمەن اڭگىمە بارىسىندا انىقتاعانىمىزداي, باتىس ايماقتاردان باستالعان قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابى ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا بايقالا باستاعان. ال ۇكىمەتتىڭ شەشىمى ازىرگە تالقىلانۋ نەمەسە زەرتتەۋ دەڭگەيىنەن ءارى اسقان جوق. ء«تىپتى كەيبىر ايماقتاردا مەملەكەت قورىنان ءبولىنىپ جاتقان قارجى ءتيىستى تەتىكتەرگە جەتىپ جاتقان جوق. قيمىل دا, شەشىم قابىلداۋ دا باياۋ. قىسقاسى, ۇكىمەتتىڭ قۋاڭشىلىق زاردابىن تامىرلاندىرىپ الماۋعا باعىتتالعان شەشىمىنە كوڭىلىمىز تولماي وتىر. ەكسپورتتىق شەكتەۋ تۋرالى ماسەلەنى جالعىز قويمەن شەكتەپ قالۋعا بولمايتىنى تۇسىنىكتى», دەيدى ا.سادىرباەۆ.
ساراپشىلار ەكسپورتتىق شەكتەۋ ماسەلەسى الەمدىك تاجىريبەدە بار ەكەنىن ايتادى. كەيبىر باعىتتار بويىنشا ەكسپورتقا تىيىم سالۋ ىشكى نارىققا ءبىر تىنىستاپ الۋعا, تەرەڭ وڭدەۋ تاجىريبەسىن قولدانىسقا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, ەتتىڭ باعاسى ءبىزدىڭ ەلدە عانا ارزان. قىتايدا 1 كيلو ەتتىڭ باعاسى ءبىزدىڭ اقشامەن 7-15 مىڭ تەڭگە, ال اراب ەلدەرىندە 50-80 دوللارعا ساتىلادى. الىس-جاقىن كورشىلەر بۇرىنعىداي مال ەتىن عانا ەمەس, مالعا دا كوز سالا باستادى. ولارعا ءوز جەرىندە مال باسىن كوبەيتۋ ءۇشىن مال ەكسپورتى قاجەت.
قازاقستانداعى EXANTE حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنىڭ تالداۋشىسى اندرەي چەبوتارەۆ كەز كەلگەن باعىتتاعى ەكسپورتتىق شەكتەۋ تۋرالى شەشىمدەردىڭ ەكىجاقتى اسەرى بارىن ايتادى: باعا تومەندەيدى, ىشكى نارىقتىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرەدى. بۇل رەتتە ەكسپورتتىڭ سالالىق ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارماسا بولمايدى. ءمۇلت كەتسەك, جۇيەلەنىپ قالعان كەلىسىمشارتتار تىزبەگى ءۇزىلىپ, مەملەكەتتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىنە سىزات تۇسەدى. «بۇل جەردە ەكسپورتتىق شەكتەۋدىڭ مۇلدەم قاجەتى جوق دەۋدەن اۋلاقپىن. بىراق مۇنداي جاعدايدا شەكتەۋدىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى ينۆەستورلارمەن كەلىسە وتىرىپ قابىلدانۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلدىڭ شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن قانداي شارتتارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعانىن بىلمەيمىز. كورشى رەسەي دە ەكسپورتتىق شەكتەۋ, ەكسپورتتىق سالىقتى كوتەرۋ تۋرالى شەشىمدى از عانا ۋاقىتقا قابىلدادى. بۇل شەشىمنىڭ بيۋدجەتكە اسەرى از ەكەنى بەلگىلى. بىراق شەتەلدىك نارىق الدىندا ينۆەستيتسيالىق ارتىقشىلىقتارىمىزعا كەرى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. بىزدەگى لوگيستيكالىق جۇيەنىڭ كۇردەلى ەكەنىن جانە مۇحيتقا شىعار مۇمكىندىگىمىزدىڭ دە شەكتەۋلى ەكەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى», دەيدى ساراپشى.
ەكسپورتتىق شەكتەۋلەر تۋرالى ءسوز بولعاندا يمپورتتى الماستىرۋ ماسەلەسى الدان شىعاتىنىن ايتقان ساراپشى كەيبىر ايماقتاردا تاۋارلاردى يمپورتتاۋ وزىمىزدە وندىرۋگە قاراعاندا ارزانعا تۇسەتىنىن, ينۆەستيتسيالىق احۋالعا كەرى اسەر ەتەتىنىن ەسكەرتىپ ءوتتى. ساراپشىلار ەكسپورتتىق شەكتەۋ قاتىپ قالعان قامال ەمەس ەكەنىن, ونى قولدانىستاعى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جۇمسارتۋعا بولاتىنىن ءجيى ايتادى. ەكونوميست توقتار ەسىركەپوۆ 1990 جىلدارى قول قويىلىپ كەتكەن ءبىراز كەلىسىمنىڭ كەي تۇسىن وزگەرتۋگە, جۇمسارتۋعا قول جەتكىزگەنىمىزدى ايتتى. قازىرگى ترەند مال ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويۋعا باعىتتالىپ تۇر. بۇل رەتتە قولداعى مالدىڭ 10 پايىزىن ەكسپورتتاۋ تۋرالى شەشىمدى دۇرىس قابىلداعانىن ايتقان ساراپشى جان-جاعىمىزدىڭ ءبارى قازاقتىڭ مالىنا قىزىعىپ وتىر دەگەن قيالعا سەنىپ قالۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتتى. تەك قانا قوي مالى باسىن 30 ملن-عا جەتكىزگەن, قازاقستاننان مال باسىن ەكسپورتتاۋدى جالعاستىرىپ وتىرعان وزبەكستان الداعى بىرەر جىلدا الەمدىك نارىقتاعى باستى باسەكەلەسىمىزگە اينالۋى مۇمكىن. «بىزگە قازىر ەكسپورت پەن يمپورت اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ساقتاپ قالۋ, ەكسپورتتىق باعىتتان ايرىلىپ قالماۋ ماڭىزدى. ءمۇلت كەتسەك, وتاندىق فەرمەرلەردىڭ شەتەلدەرگە شىعۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ قالامىز», دەيدى ت.ەسىركەپوۆ.
مينەرالدى رەسۋرستار ەكسپورتىنا قاراعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كەلىسىمدەردىڭ جاراسى جەڭىل. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى نەگىزگى ينۆەستور – مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قور. دەمەك, بۇل باعىتتا شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تاۋەلدى ەمەسپىز. ساراپشى ناقتىلاپ وتكەندەي, اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورى ۇلتتىق ينۆەستورلاردى قالىپاستىراتىن مەكتەپ بولۋى, ۇلتتىق ينۆەستورلارىنىڭ ءبىرازى اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنان شىققان رەسەي نەمەسە قحر ۇلگىسى بىزگە وي سالۋى ءتيىس ەدى. بۇل ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ەكسپورتىنان تۇسكەن ۆاليۋتالىق ءتۇسىم ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيا رەتىندە قۇيىلادى. «قازاقستان – الەمگە مينەرالدى رەسۋرستار عانا ەمەس, استىق ەكسپورتەرى رەتىندە دە تانىلعان ەل. العاشقىسى شەتەلدىكتەردىڭ باقىلاۋىندا بولعاندىقتان ۆاليۋتالىق ءتۇسىم قايدا كەتىپ جاتقانىن اشىق تالاپ ەتە الماي, ءتىلىمىز بايلانىپ وتىر. ال استىق ەكسپورتەرلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز ىشىمىزدەن شىققان ازاماتتار, ءوزىمىزدىڭ قالتالىلار. بيداي ەكسپورتىنان تۇسكەن ۆاليۋتالىق ءتۇسىمنىڭ قايدا جۇمسالاتىنى تۋرالى اشىق دەرەكوزدەردە ايتىلمايدى. ەل ىشىندە بۇل ءتۇسىمنىڭ 90 پايىزى وفشورعا كەتەدى دەگەن مالىمەتتەر بار. استىق مونوپوليستەرىنە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ينۆەستور بولۋ تالابىن دا اشىق ايتاتىن كەز كەلدى. ولار مال ەتىنەن, بيدايدان دايىندالاتىن جوعارى تەحنولوگيانى ەلگە اكەلسىن, مامانداردى دايىنداپ, 30 جىل بويى وفشوردا تىققان قارجىلارىن اينالىمعا جىبەرسىن. بىزدە ساۋدا ساياساتى جوق. ساۋدانى العا ىلگەرىلەتۋ, قورعاۋ جاعىنا ءمان بەرىلمەگەندىكتەن شيكىزات ەكسپورتەرلەرىنىڭ ۆاليۋتالىق تۇسىمدەرىن ىشكى نارىققا اينالىمعا جىبەرۋ مۇمكىندىگىن ۋىستان شىعارىپ الدىق. ۇكىمەت ۇزاق جىلدارعا دەيىن بۇل قارجىنى مۇلدەم ەسكەرگىسى كەلمەيتىن كەيىپ تانىتىپ كەلدى. ەندى «بۇل ويىندى» جالعاستىرا بەرۋگە بولمايدى. ەكسپورتتىق ۆاليۋتالىق ءتۇسىمنىڭ قايدا بارىپ «قوناقتايتىنى» مەملەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋىندا بولۋى ءتيىس», دەپ تۇيىندەدى ت.ەسىركەپوۆ.
