ادامزات بالاسى الىمساقتان قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان, مامىرا-جاي, تىنىش زاماندى ارمانداعان. جەر بەتىندە مولشىلىق, تىنىشتىق بولسا ەكەن, ەشكىم ءبىر-بىرىمەن سوعىسپاسا ەكەن, قىسقاسى, ءمىنسىز زامان ورناسا ەكەن دەپ, سونى اڭساعان. تاريحتا سونداي داۋلەتتى مەملەكەت ورناتقىسى كەلگەندەر ەجەلدەن-اق ۇشىراسادى.
قازاق-بريتان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, عىلىم دوكتورى گۇلجاھان نۇرىشەۆا, الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, فيلوسوف-عالىم اقتولقىن قۇلساريەۆا جانە باسقا عالىمدار وسى ماسەلەنى ارا-تۇرا زەرتتەپ, ويلارىن ورتاعا سالۋمەن كەلەدى. ولاردىڭ پايىمداۋلارىنشا, اريستوتەل, پلاتون, ءال-فارابي, بەرىسى اباي ءمىنسىز مەملەكەت قالىپتاستىرۋ مەن سونى باسقاراتىن حالىققا جايلى, ادال باسشىلار بولسا دەپ ارمانداعان.
دەمەك, ءمىنسىز مەملەكەت – ادامزات ارمانى. جوعارىدا ايتىلعان ويشىلداردىڭ ءىلىمى بارشامىز ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە قازاق ءۇشىن دە ۇلكەن تاعىلىم. تاريحتان بەلگىلى, ءىرى تۇلعالار ءمىنسىز مەملەكەت قۇرۋدى ىزگىلىكتى دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىندىعىن مەڭزەگەن. ماسەلەن, پلاتون اسىل قاسيەتتەردى بويعا ءسىڭىرۋ قاجەتتىگىن, پاراساتى مول ازاماتتار وداعى كەرەك ەكەندىگىن تۇسىنگەن. كەيىن وسى ويدى ءال-فارابي جالعاستىرعان. ول ءمىنسىز مەملەكەتتى باسقاراتىن ادامدى ۇستاز نەمەسە يلحام دەپ اتاعان.
ءمىنسىز مەملەكەتتى باسقاراتىن ادامنىڭ ءوزى الدىمەن سول ورىنعا لايىقتى جان بولعانى ابزال. ول اۋەلى اسا ادىلەتتى بولۋى ءتيىس. ادامدار ادالدىقتى, ادىلدىكتى ارمان ەتەدى. «ادىلەت», «ءادىل» دەگەن سوزدەر كوپ ايتىلادى. سوندىقتان دا بالالارىنا «ادىلەت» نەمەسە «ءادىل» ەسىمدەرىن بەرەدى. پاتشالاردىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ادىلەتتى, تۋراشىل بولعانىن قالايدى. وسىنداي مەملەكەت باسشىسىنا لايىق ادامنىڭ بويىنان بىرنەشە (12) قاسيەت تابىلۋى ءتيىس. الدىمەن, دەنە مۇشەسى ساۋ, دەنساۋلىعى مىقتى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كۇشتى, مەيلىنشە زەرەك, زەردەلى, زاتتىڭ ءبىر قاسيەتىن كورە وتىرىپ, بار قاسيەتىن ايتا بىلەتىن, جۇرتتى بىردەن باۋراپ الاتىن شەشەن بولۋى كەرەك.
جالپى, تۇبىندە جەر بەتىندە ادىلدىك ورنايدى, ادىلدىك جەڭەدى.ءاي بىراق ادىلدىك ىلعي كەشىگىپ كەلەتىنىن قايتەرسىڭ. ادىلدىك تەك كۇندە عانا بار ما دەرسىڭ كەيدە. ويتكەنى, كۇننىڭ شۋاعى مەيلى ول قۇل بولسا دا, كۇڭ بولسا دا, الەمدى بيلەگەن ءامىرشى بولسا دا بارىنە بىردەي توگىلىپ تۇرادى عوي.
كوپ ماسەلەنى اقىلدى ادامدار شەشۋى قاجەت. نەگە مەملەكەت باسشىسىن حالىق بولىپ سايلايدى؟ ويتكەنى, سول حالىقتان تالابى ارتىق ادام باسشى بولۋى ءتيىس. ەل بيلەگەن ادام اسىپ-تاسىپ, كوكىرەگىن كەرىپ كەتپەۋى ءتيىس. ايگىلى اياز بي سەكىلدى تاۋبەسىنە كەلىپ وتىرعانى ءجون. ايتپەسە, «جەتتىم دەگەن – جىعىلادى, تولدىم دەگەن – توگىلەدى».
ەجەلگى تۇركى جازبالارىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تۇرىك قاعاناتىنا جاتقىزىلاتىن رۋ-تايپالار قازىرگى قازاق دالاسىن مەكەندەگەنى جانە بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىننىڭ وسى ۇلان-عايىر جەردى سىرتقى جاۋدان قورعاعانى بەلگىلى. كونە جازبالارعا قاراعاندا, بيلىكتىڭ باستى مىندەتى جۇرتىنىڭ قامىن ويلاۋ, حالقىن اسىراۋ, قورعاۋ, كۇش-قايراتىن مەملەكەت مۇددەسىنە جۇمساۋ ەكەندىگى اڭعارىلادى. سونىمەن قاتار, ەرلىكتى, تاۋەلسىزدىكتى, بوستاندىقتى جوعارى قۇندىلىق رەتىندە تانيدى.
ۇلتقا قوجالىق جاساۋعا بولمايدى. وعان تەك قىزمەت ەتۋ كەرەك. ۇلتقا قىزمەت جاساي بiلگەن ادام عانا ونىڭ قوجاسى بولا الادى, دەگەن ەكەن ايگىلى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك.
پلاتون مەن اريستوتەلدىڭ كوزقاراستارىنا سۇيەنە وتىرىپ, ونى ءوز ەلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي بەيىمدەپ پايدالانعان, «قايىرىمدى قالا» دەگەن اتپەن ءمىنسىز مەملەكەت تۋرالى وي قاۋزاعان ءال-فارابي قالا باستىعىنىڭ كەمشىلىگىن تىكەلەي ايتپاي, جانامالاپ, وسيەت, ۋاعىز تۇرپاتىنداعى ماقال-ماتەلدەر ارقىلى استارلى تاسىلمەن جەتكىزىپ تۇزەتۋگە بولاتىنىن ايتقان. مۇنى ءبىز دەموكراتيالىق ۇردىسكە وزىندىك ۇلەسىن قوساتىن, تاۋەلسىز ءباسپاسوز ءىسىن دامىتاتىن تۇجىرىم جاساۋ ماقساتىندا, ياعني, قازىرگى باق جۇيەسىندە ءسوز بوستاندىعىنىڭ مادەنيەتى رەتىندە قابىلداپ, ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
ساياساتتى ونەر عانا ەمەس, ءبىلىم مەن دانالىق دەپ تانىعان ءجۇسىپ بالاساعۇن مەملەكەت باسقارۋشى تۇلعانى حالىقتىڭ باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك دەپ ءبىلدى. ونىڭ كوپ ويلارى مەن پايىمداۋلارىنىڭ بۇگىنگى كۇنى دە ءوز ءمانىن جويماعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جايساڭ مىنەزبەن ساباقتاستىرعان ماحمۇت قاشقاريدىڭ زورلىق جۇرگەن جەردە ادىلدىككە ورىن قالمايتىنىن ايتقانى قازىرگى دەموكراتيانىڭ تالاپتارىمەن تولىق ۇندەسەدى. «اقىلمەن ارىستان ۇستاۋعا دا بولادى, ال كۇشپەن تىشقان دا ۇستاي المايسىڭ», دەپ وسيەت قالدىرعان عۇلاما ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەدەن باس تارتىپ, دەموكراتيالىق دامۋ جولىن تاڭداعان تاۋەلسىز ەل ءۇشىن عيبرات بولارلىق ەسكىرمەس قاعيدالار ۇسىندى. اكىمنىڭ بارلىق ءىس-ارەكەتى حالىقتىڭ كوز الدىندا بولاتىندىعىن ايتقان عۇلامانىڭ ءسوزى قازىرگى جاريالىلىقتى, اشىق قوعامدى, باق-تىڭ بوستاندىعىن مەڭزەگەندەي اسەر قالدىرادى. ءتىپتى, «ءامىر جات ەلدەن وزىنە ارناپ ساراي سوقتىرىپ قويسا, بۇل – جامان ىرىم. بۇل ءتۇبى باسىنا قيىن-قىستاۋ كۇن تۋا قالسا, قاشىپ بارىپ پانالايمىن دەگەندى ءبىلدىرەدى. بۇل حالقىنىڭ الدىندا جاساعان ساتقىندىعى», دەگەنىنىڭ وزىنەن-اق ەلدەگى كەيبىر لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ باتىس بانكتەرىندە قۇپيا ەسەپشوتتار اشىپ اقشا سالعاندارىن, شەتەلدەردە ءزاۋلىم عيماراتتار تۇرعىزعاندارىن مەڭزەگەندەي.
ادامداردىڭ جاراتقان يە الدىنداعى تەڭدىگىن ايتقان ەجەلگى زامان ۇلى ويشىلى قوجا احمەت ياساۋي «ديۋاني حيكمەت» كىتابىندا حالىق بۇقاراسىنا ءزابىر كورسەتكەن امىرلەردىڭ, بەكتەردىڭ, قازىلاردىڭ ادىلەتسىزدىگىن سىناعان, بۇل دۇنيەنىڭ جالعاندىعىن ەسكەرتكەن.
ءدۋلاتيدىڭ ەل باستاعان امىرلەرگە قوياتىن تالاپتارى دا دەموكراتيالىق قاعيدالارعا تولىقتاي ساي كەلەدى. ايتالىق, ولار: ءامىرشى ءوزىن وزگەلەردىڭ كوزقاراستارىمەن بايقاۋ, مۇسىلماندىقتى قادىر تۇتۋ, ءسان-سالتانات, قىزىق دۋماننىڭ سوڭىنا تۇسپەۋ, قاراپايىم ادام رەتىندە ءومىر سالتىن ۇستانۋ, حالىققا قاتىگەزدىك كورسەتپەۋ, وزىنە قارسى جۇرت نارازىلىعىن تۋدىرماۋ, جۇرتىن ورىنسىز قاۋىپ-قاتەرگە ۇشىراتپاۋ, ءدىندار ادامدارمەن اقىلداسۋ, داندايسۋ مەن جەمقورلىققا سالىنىپ, حالىقتى وزىنەن ۇركىتىپ الماۋ, اسا قاتال اسكەرباسىلارى مەن ۋازىرلەردىڭ راحىمسىز ارەكەتتەرىنە جول بەرمەۋ, كۇردەلى ءىستىڭ ءتۇيىنىن تاۋىپ, كورەگەندىكپەن شەشىم قابىلداۋ. وسىلايشا دۋلاتي ءوز تۇسىندا ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, جالپى ادامزات قۇندىلىعىنا نەگىزدەلەتىن الەمگە ورتاق وسيەت قالدىردى.
ەل باسقارعان تۇلعا اشۋعا بويىن بيلەتكىزبەيدى, حالىق قامىن جەيدى. ونىڭ جەمىستى ەڭبەگى اقىل-ويمەن, تەرەڭ پاراساتپەن ۇندەسەدى, ەل كوڭىلىنەن شىعادى. سونىمەن قاتار, ەلدى ىزگىلىگىمەن مويىنداتقان باسشى كۇش-جىگەرىن حالقىنا ارنايدى, اردى بيىك ۇستايدى, بايلىقتىڭ سوڭىنا تۇسپەيدى دەيدى. ءدال وسىنداي ادال باسشى عانا ەلدى ءوز سوڭىنان ەرتە الماق. حالىق سەنىمىنە يە بولۋدىڭ جولى ادىلدىك, ىزگىلىك, قايىرىمدىلىق بولسا, مۇنى دا قازىرگى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتان ءبولىپ قاراۋعا كەلمەسى انىق. حالقى قولداعان باسشى تەكتى, كوپتى كورگەن, جۇرتتىڭ بوس قولپاشتاۋىن كەرەك ەتپەيتىن ادام جانە ول تۋرالىققا, ادىلدىككە, شىندىققا عانا جۇگىنەتىنىن ايتادى عۇلاما دۋلاتي.
– مەنىڭشە, پلاتون ءوزىنىڭ ءمىنسىز مەملەكەت تۋرالى ديالوگتارىن جازعاندا, ءال-فارابي قۇت دارىعان قالا تۇرعىندارى تۋرالى تولعاعاندا, مور ۋتوپياعا بەرىلگەندە, كامپانەللا كۇن قالاسى تۋرالى قيالداعاندا, سول سياقتى, اسان قايعى دا جەرۇيىعىن ىزدەپ زار يلەگەندە ەلىنىڭ جارقىن بولاشاعىن كوز الدىنا ەلەستەتكەنى كۇمانسىز, – دەيدى جاس عالىم اقتولقىن تۇرلىحانقىزى. – اقش كونستيتۋتسياسىندا ارحايكا جەتكىلىكتى, اعىلشىنداردىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى كولونيالارى بولعانىنا قاراماستان, وزدەرىن «مەيىرىمدى قارتاڭ انگليا» (دوبرايا ستارايا انگليا) دەۋى, فرانتسۋزداردىڭ «اسەم فرانتسياسى», جاپونداردىڭ «كۇنشىعىس ەلى», رەسەيدىڭ «كيەلى رۋسىنەن» (سۆياتايا رۋس) باستاپ, قازىرگى « ۇلى رەسەيىنە» (ۆەليكايا روسسيا) دەيىن, قىتايدىڭ «اسپاناستى يمپەرياسى», «ايداھارى»… – بارلىعى دا تۇنىپ تۇرعان ارحايكالىق بەينەلەر. ولارعا قاراپ ەشكىم ارحايكالىق ءرامىز-سوزدەر ولاردى ارتقا تارتتى دەمەسى ءمالىم. ەندەشە, نەگە بىزگە «جەرۇيىق قازاقستان» بەينەلى اتاۋىن مادەني-ساياسي پىكىرتالاسقا سالماسقا؟!
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان بەرگى جاڭاشا ويلايتىن, تىڭ پىكىرلەرى قالىپتاسقان, جوعارىدا اتتارى اتالعان عالىمدار كەيىنگى ۇرپاق, جاستار ساناسىنا وزىندىك ويلار تاستايدى.
قازاقستاننىڭ ەل بولىپ جاڭارۋىنا, وزىندىك دامۋ جولىن قالىپتاستىرۋىنا گۋمانيستىك ءداستۇر, رۋحاني فاكتور, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس مادەنيەتى ەرەكشە ىقپال ەتەدى. 2015-2050 جىلدار ارالىعىندا قازاق حالقىنىڭ ءوز مەملەكەتىنىڭ دامۋىنا قوسار ۇلەسى ەسەلەمەك, جاۋاپكەرشىلىگى اناعۇرلىم ارتپاق. الداعى كەزەڭدە وتانىمىزعا «قازاق مەملەكەتى» دەگەن مارتەبە بەرىلەتىنى كۇمانسىز. كەزىندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى مەملەكەت اتاۋىن قالاي اتايمىز دەگەندە سول تۇستا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان, ءوزى رەسەيدە تۋىپ-وسكەن زاڭگەر عالىم نيكولاي اكۋەۆتىڭ ايتقانى كوڭىلگە ءدوپ قونعان ەدى. ول كىسى قازاق كسر-ءى دەگەن بۇرىنعى اتاۋدىڭ ەكى ءارپىن – «ك» ءارپى مەن «س» ءارپىن, ياعني كەڭەستىك سوتسياليستىك بەلگىلەرىن الىپ تاستاساق, قازاق رەسپۋبليكاسى بولادى دەپ, ۇتىمدى ۇسىنىس ايتقان-تىن. سول تۇستا وعان ەشكىم قارسىلىق بىلدىرە دە الماس ەدى. امال نەشىك, سول ۇسىنىس وتپەي قالدى...
ەندى الدىمىزدى «ءبىز كىمبىز, قايدا بارامىز جانە قانداي مەملەكەت بولعىمىز كەلەدى؟» دەگەن سۇراقتار ءالسىن-ءالسىن كەسكەستەيدى. قازاق ەلى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە شىعىس پەن باتىستىڭ دانەكەرى رەتىندە قوس وركەنيەتتىڭ ۇلگىلەرىن ۇيلەستىرىپ كەلدى. ەندىگى ماقسات قازاقستاندى ءححى عاسىردا شىنايى تاۋەلسىز ءارى وزىنە سەنىمدى مەملەكەت دەڭگەيىنە كوتەرۋ ەكەنى انىق.
ءمىنسىز مەملەكەت ورناتۋدا ءتۇرلى قوعامدىق فورماتسيانىڭ دا الار ورنى ەرەكشە. سوڭعى جىلدارى كاپيتاليستىك جۇيە دە تۇيىققا تىرەلىپ, الەمدە جاپپاي داعدارىس ورناۋدا. كۇيزەلۋ مەن توقىراۋ الەمدى جايلاپ, ەل تورىعا باستاعان. بولاشاققا, كاپيتاليزمگە دەگەن سەنىمسىزدىك تە ۇدەي تۇسكەن. بالكىم, جاڭا فورماتسيا كەرەك شىعار بۇكىل الەمگە.
مىنە, سوڭعى بىرنەشە جىل كولەمىندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ بىلگىر دە بىلىكتى ەكونوميستەرى, الەمدىك دارەجەدەگى ساياساتكەرلەرى مەن وقىمىستىلارى جاھاندى جالپاعىنان جايلاعان ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ شىعۋ سەبەبى مەن ودان قۇتىلۋدىڭ ءتيىمدى جولىن ىزدەپ, شارق ۇرۋدا. الايدا, ءالى كۇنگە دەيىن اۋزى دۋالى ساراپشىلار ناقتى ءبىر ورتاق مامىلەگە كەلىپ, داعدارىستىڭ باستى سەبەبىن دە, وعان قارسى تۇرار ءتيىمدى امالدى دا تاپ باسىپ ايتا الماي وتىر. ال قۇرلىقتىڭ ءبارىن قۇرساۋلاعان داعدارىس دياگنوزى دۇرىس قويىلماعان اۋرۋداي بارعان سايىن اسقىنىپ بارادى. سونىمەن, «كىم كىنالى؟», «نە ىستەۋ كەرەك؟».
كوممۋنيزم ۋتوپياعا اينالىپ, كاپيتاليزم جالپاق جاھانداعى جەڭىسىن پاش ەتتى. كاپيتاليزم يدەولوگتارى باتىس الەمى كەدەيلىكتەن قۇتىلدى, ادام ءۇشىن قاجەتتىكتىڭ ءبارى جاسالدى, ەركىن رىنوك جۇيەسى سالتانات قۇردى دەپ داۋرىقتى. جيىرما جىلدان كەيىن جاعداي مۇلدە وزگەرىپ شىعا كەلدى. سول جىلدار كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاعانىنان ەسەڭگىرەپ قالدى ما, ايتەۋىر, كاپيتاليزم ءوزى ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولىپ كورمەگەن قولايلى جاعداي ورناسا دا, وڭالماس كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. ال سەكسەنىنشى جىلدارى قالىپتاسقان قىتايدىڭ جۇيەسى سوتسياليزم ارتىقشىلىقتارىن دا لاقتىرىپ تاستاماي, كاپيتاليزمنىڭ دە قۇندىلىقتارىن بويىنا ءسىڭىرىپ, وزىندىك قىتاي مودەلىن ورنىقتىردى.
تۇركيادا باي مەن كەدەيدىڭ اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقالا بەرمەيدى. بۇل مەملەكەتتە نەگىزىنەن ورتا بۋىن قالىپتاسقان. راس, مۇندا تۋريزم دە ايتارلىقتاي دامىپ وتىرعانى شىندىق. قاراپايىم حالقىنىڭ ءوزى شەتىنەن ەڭبەكقور. قۇرىعاندا كوشەدە سۋ ساتىپ, جاعاجايدا دوڭگەلەك نانىن ساۋدالاپ جۇرگەندەرى. اۋىل جۇرتى شەتىنەن جەكە ۇيدە تۇرادى. جاعدايلارى ءتاۋىر. وسىدان شىعار, اناۋ ايتقانداي الەۋمەتتىك ءدۇمپۋ جوق. ءاربىر تۇرىك ءوز ەلىن ماقتان تۇتادى. ءمىنسىز مەملەكەتكە اينالماسا دا جانە سوڭعى كەزدەگى ەل ىشىندەگى جەمقورلىققا بايلانىستى تۋىنداعان ۇكىمەتكە, ەل پرەمەر-ءمينيسترى ر.ەردوعاننىڭ جەكە باسىنا نارازىلىقتارعا قاراماستان, مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى وزگەلەر ساناساتىن مەملەكەت دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ ۇلگەرگەن.
ءبىزدىڭ ەلىمىز ءجۇرىپ كەلە جاتقان نارىقتىق ەكونوميكا جولى الەۋمەتتىك قورعاۋ باعىتىنا باسا ءمان بەرىپ وتىرعانىنا قاراماستان, بولاشاعى كۇماندى كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ دە بارلىق كەمشىلىكتەرىن بويىنا جيناعان. ال ەۋروپاداعى بايلار مەن كەدەيلەردىڭ تابىس ايىرماشىلىعى 5 ەسە دەڭگەيىندە عانا ەكەن. بۇل رەتتە, مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستانداعى ىقتيمال الەۋمەتتىك سىلكىنىستەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شۇعىل مەرزىمدە ورتا تاپ قالىپتاستىرۋ كەرەك كورىنەدى.
بۇل تۇرعىدا تاعى ءبىر ماسەلە الاڭداتادى. اسىرە دىنشىلدىك, سوقىر فاناتيزم دە ءمىنسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىندا كەسە-كولدەنەڭ تۇرعان ۇلكەن كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى. بۇل – سوڭعى 20 جىلدا جاستار بويىنا دارىعان دەرت. ال ورتا, جوعارى بۋىن وكىلدەرى نەگىزىنەن اتەيزم تاربيەسىندە بولدى. شىڭعىس حان زامانىندا ول باسقارعان مەملەكەتتە يسلام, بۋددا, حريستيان, تاڭىرشىلدىك – ءبارى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. دەسەك تە, يسلام دىنىندە ەشكىمگە زورلىق جوق. ەندەشە, ادامدى كۇشتەپ, ورىنسىز ۋاعىز تاراتۋ دا جاراساتىن تىرلىك ەمەس. نەگىزى يدەيا يماندىلىق, ادامگەرشىلىكتە جاتسا كەرەك. دەمەك, ءمىنسىز مەملەكەت قالىپتاستىرۋ بارىسىندا ءدىننىڭ الاتىن ورنى دا وراسان.
شاماسى, ادامداردىڭ ءمىنسىز قوعام قۇرۋىنا تويىمسىزدىق, بيلىكقۇمارلىق سەكىلدى جامان ارەكەتتەر كەدەرگى بولاتىن شىعار. حالقى قاناعاتشىل, يماندى, ادىلەتتى, ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتكەننەن ءلاززات الىپ, وزدەرىن باقىتتى سانايتىن قوعام ءمىنسىز مەملەكەت قۇرۋعا ءبىر تابان بولسا دا جاقىنداي تۇسەتىنى كۇمانسىز.
ساياسات بەيىسباي,
جۋرناليست.
قازاق-بريتان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, عىلىم دوكتورى گۇلجاھان نۇرىشەۆا, الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, فيلوسوف-عالىم اقتولقىن قۇلساريەۆا جانە باسقا عالىمدار وسى ماسەلەنى ارا-تۇرا زەرتتەپ, ويلارىن ورتاعا سالۋمەن كەلەدى. ولاردىڭ پايىمداۋلارىنشا, اريستوتەل, پلاتون, ءال-فارابي, بەرىسى اباي ءمىنسىز مەملەكەت قالىپتاستىرۋ مەن سونى باسقاراتىن حالىققا جايلى, ادال باسشىلار بولسا دەپ ارمانداعان.
دەمەك, ءمىنسىز مەملەكەت – ادامزات ارمانى. جوعارىدا ايتىلعان ويشىلداردىڭ ءىلىمى بارشامىز ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە قازاق ءۇشىن دە ۇلكەن تاعىلىم. تاريحتان بەلگىلى, ءىرى تۇلعالار ءمىنسىز مەملەكەت قۇرۋدى ىزگىلىكتى دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىندىعىن مەڭزەگەن. ماسەلەن, پلاتون اسىل قاسيەتتەردى بويعا ءسىڭىرۋ قاجەتتىگىن, پاراساتى مول ازاماتتار وداعى كەرەك ەكەندىگىن تۇسىنگەن. كەيىن وسى ويدى ءال-فارابي جالعاستىرعان. ول ءمىنسىز مەملەكەتتى باسقاراتىن ادامدى ۇستاز نەمەسە يلحام دەپ اتاعان.
ءمىنسىز مەملەكەتتى باسقاراتىن ادامنىڭ ءوزى الدىمەن سول ورىنعا لايىقتى جان بولعانى ابزال. ول اۋەلى اسا ادىلەتتى بولۋى ءتيىس. ادامدار ادالدىقتى, ادىلدىكتى ارمان ەتەدى. «ادىلەت», «ءادىل» دەگەن سوزدەر كوپ ايتىلادى. سوندىقتان دا بالالارىنا «ادىلەت» نەمەسە «ءادىل» ەسىمدەرىن بەرەدى. پاتشالاردىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ادىلەتتى, تۋراشىل بولعانىن قالايدى. وسىنداي مەملەكەت باسشىسىنا لايىق ادامنىڭ بويىنان بىرنەشە (12) قاسيەت تابىلۋى ءتيىس. الدىمەن, دەنە مۇشەسى ساۋ, دەنساۋلىعى مىقتى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كۇشتى, مەيلىنشە زەرەك, زەردەلى, زاتتىڭ ءبىر قاسيەتىن كورە وتىرىپ, بار قاسيەتىن ايتا بىلەتىن, جۇرتتى بىردەن باۋراپ الاتىن شەشەن بولۋى كەرەك.
جالپى, تۇبىندە جەر بەتىندە ادىلدىك ورنايدى, ادىلدىك جەڭەدى.ءاي بىراق ادىلدىك ىلعي كەشىگىپ كەلەتىنىن قايتەرسىڭ. ادىلدىك تەك كۇندە عانا بار ما دەرسىڭ كەيدە. ويتكەنى, كۇننىڭ شۋاعى مەيلى ول قۇل بولسا دا, كۇڭ بولسا دا, الەمدى بيلەگەن ءامىرشى بولسا دا بارىنە بىردەي توگىلىپ تۇرادى عوي.
كوپ ماسەلەنى اقىلدى ادامدار شەشۋى قاجەت. نەگە مەملەكەت باسشىسىن حالىق بولىپ سايلايدى؟ ويتكەنى, سول حالىقتان تالابى ارتىق ادام باسشى بولۋى ءتيىس. ەل بيلەگەن ادام اسىپ-تاسىپ, كوكىرەگىن كەرىپ كەتپەۋى ءتيىس. ايگىلى اياز بي سەكىلدى تاۋبەسىنە كەلىپ وتىرعانى ءجون. ايتپەسە, «جەتتىم دەگەن – جىعىلادى, تولدىم دەگەن – توگىلەدى».
ەجەلگى تۇركى جازبالارىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تۇرىك قاعاناتىنا جاتقىزىلاتىن رۋ-تايپالار قازىرگى قازاق دالاسىن مەكەندەگەنى جانە بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىننىڭ وسى ۇلان-عايىر جەردى سىرتقى جاۋدان قورعاعانى بەلگىلى. كونە جازبالارعا قاراعاندا, بيلىكتىڭ باستى مىندەتى جۇرتىنىڭ قامىن ويلاۋ, حالقىن اسىراۋ, قورعاۋ, كۇش-قايراتىن مەملەكەت مۇددەسىنە جۇمساۋ ەكەندىگى اڭعارىلادى. سونىمەن قاتار, ەرلىكتى, تاۋەلسىزدىكتى, بوستاندىقتى جوعارى قۇندىلىق رەتىندە تانيدى.
ۇلتقا قوجالىق جاساۋعا بولمايدى. وعان تەك قىزمەت ەتۋ كەرەك. ۇلتقا قىزمەت جاساي بiلگەن ادام عانا ونىڭ قوجاسى بولا الادى, دەگەن ەكەن ايگىلى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك.
پلاتون مەن اريستوتەلدىڭ كوزقاراستارىنا سۇيەنە وتىرىپ, ونى ءوز ەلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي بەيىمدەپ پايدالانعان, «قايىرىمدى قالا» دەگەن اتپەن ءمىنسىز مەملەكەت تۋرالى وي قاۋزاعان ءال-فارابي قالا باستىعىنىڭ كەمشىلىگىن تىكەلەي ايتپاي, جانامالاپ, وسيەت, ۋاعىز تۇرپاتىنداعى ماقال-ماتەلدەر ارقىلى استارلى تاسىلمەن جەتكىزىپ تۇزەتۋگە بولاتىنىن ايتقان. مۇنى ءبىز دەموكراتيالىق ۇردىسكە وزىندىك ۇلەسىن قوساتىن, تاۋەلسىز ءباسپاسوز ءىسىن دامىتاتىن تۇجىرىم جاساۋ ماقساتىندا, ياعني, قازىرگى باق جۇيەسىندە ءسوز بوستاندىعىنىڭ مادەنيەتى رەتىندە قابىلداپ, ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
ساياساتتى ونەر عانا ەمەس, ءبىلىم مەن دانالىق دەپ تانىعان ءجۇسىپ بالاساعۇن مەملەكەت باسقارۋشى تۇلعانى حالىقتىڭ باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك دەپ ءبىلدى. ونىڭ كوپ ويلارى مەن پايىمداۋلارىنىڭ بۇگىنگى كۇنى دە ءوز ءمانىن جويماعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جايساڭ مىنەزبەن ساباقتاستىرعان ماحمۇت قاشقاريدىڭ زورلىق جۇرگەن جەردە ادىلدىككە ورىن قالمايتىنىن ايتقانى قازىرگى دەموكراتيانىڭ تالاپتارىمەن تولىق ۇندەسەدى. «اقىلمەن ارىستان ۇستاۋعا دا بولادى, ال كۇشپەن تىشقان دا ۇستاي المايسىڭ», دەپ وسيەت قالدىرعان عۇلاما ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەدەن باس تارتىپ, دەموكراتيالىق دامۋ جولىن تاڭداعان تاۋەلسىز ەل ءۇشىن عيبرات بولارلىق ەسكىرمەس قاعيدالار ۇسىندى. اكىمنىڭ بارلىق ءىس-ارەكەتى حالىقتىڭ كوز الدىندا بولاتىندىعىن ايتقان عۇلامانىڭ ءسوزى قازىرگى جاريالىلىقتى, اشىق قوعامدى, باق-تىڭ بوستاندىعىن مەڭزەگەندەي اسەر قالدىرادى. ءتىپتى, «ءامىر جات ەلدەن وزىنە ارناپ ساراي سوقتىرىپ قويسا, بۇل – جامان ىرىم. بۇل ءتۇبى باسىنا قيىن-قىستاۋ كۇن تۋا قالسا, قاشىپ بارىپ پانالايمىن دەگەندى ءبىلدىرەدى. بۇل حالقىنىڭ الدىندا جاساعان ساتقىندىعى», دەگەنىنىڭ وزىنەن-اق ەلدەگى كەيبىر لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ باتىس بانكتەرىندە قۇپيا ەسەپشوتتار اشىپ اقشا سالعاندارىن, شەتەلدەردە ءزاۋلىم عيماراتتار تۇرعىزعاندارىن مەڭزەگەندەي.
ادامداردىڭ جاراتقان يە الدىنداعى تەڭدىگىن ايتقان ەجەلگى زامان ۇلى ويشىلى قوجا احمەت ياساۋي «ديۋاني حيكمەت» كىتابىندا حالىق بۇقاراسىنا ءزابىر كورسەتكەن امىرلەردىڭ, بەكتەردىڭ, قازىلاردىڭ ادىلەتسىزدىگىن سىناعان, بۇل دۇنيەنىڭ جالعاندىعىن ەسكەرتكەن.
ءدۋلاتيدىڭ ەل باستاعان امىرلەرگە قوياتىن تالاپتارى دا دەموكراتيالىق قاعيدالارعا تولىقتاي ساي كەلەدى. ايتالىق, ولار: ءامىرشى ءوزىن وزگەلەردىڭ كوزقاراستارىمەن بايقاۋ, مۇسىلماندىقتى قادىر تۇتۋ, ءسان-سالتانات, قىزىق دۋماننىڭ سوڭىنا تۇسپەۋ, قاراپايىم ادام رەتىندە ءومىر سالتىن ۇستانۋ, حالىققا قاتىگەزدىك كورسەتپەۋ, وزىنە قارسى جۇرت نارازىلىعىن تۋدىرماۋ, جۇرتىن ورىنسىز قاۋىپ-قاتەرگە ۇشىراتپاۋ, ءدىندار ادامدارمەن اقىلداسۋ, داندايسۋ مەن جەمقورلىققا سالىنىپ, حالىقتى وزىنەن ۇركىتىپ الماۋ, اسا قاتال اسكەرباسىلارى مەن ۋازىرلەردىڭ راحىمسىز ارەكەتتەرىنە جول بەرمەۋ, كۇردەلى ءىستىڭ ءتۇيىنىن تاۋىپ, كورەگەندىكپەن شەشىم قابىلداۋ. وسىلايشا دۋلاتي ءوز تۇسىندا ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, جالپى ادامزات قۇندىلىعىنا نەگىزدەلەتىن الەمگە ورتاق وسيەت قالدىردى.
ەل باسقارعان تۇلعا اشۋعا بويىن بيلەتكىزبەيدى, حالىق قامىن جەيدى. ونىڭ جەمىستى ەڭبەگى اقىل-ويمەن, تەرەڭ پاراساتپەن ۇندەسەدى, ەل كوڭىلىنەن شىعادى. سونىمەن قاتار, ەلدى ىزگىلىگىمەن مويىنداتقان باسشى كۇش-جىگەرىن حالقىنا ارنايدى, اردى بيىك ۇستايدى, بايلىقتىڭ سوڭىنا تۇسپەيدى دەيدى. ءدال وسىنداي ادال باسشى عانا ەلدى ءوز سوڭىنان ەرتە الماق. حالىق سەنىمىنە يە بولۋدىڭ جولى ادىلدىك, ىزگىلىك, قايىرىمدىلىق بولسا, مۇنى دا قازىرگى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتان ءبولىپ قاراۋعا كەلمەسى انىق. حالقى قولداعان باسشى تەكتى, كوپتى كورگەن, جۇرتتىڭ بوس قولپاشتاۋىن كەرەك ەتپەيتىن ادام جانە ول تۋرالىققا, ادىلدىككە, شىندىققا عانا جۇگىنەتىنىن ايتادى عۇلاما دۋلاتي.
– مەنىڭشە, پلاتون ءوزىنىڭ ءمىنسىز مەملەكەت تۋرالى ديالوگتارىن جازعاندا, ءال-فارابي قۇت دارىعان قالا تۇرعىندارى تۋرالى تولعاعاندا, مور ۋتوپياعا بەرىلگەندە, كامپانەللا كۇن قالاسى تۋرالى قيالداعاندا, سول سياقتى, اسان قايعى دا جەرۇيىعىن ىزدەپ زار يلەگەندە ەلىنىڭ جارقىن بولاشاعىن كوز الدىنا ەلەستەتكەنى كۇمانسىز, – دەيدى جاس عالىم اقتولقىن تۇرلىحانقىزى. – اقش كونستيتۋتسياسىندا ارحايكا جەتكىلىكتى, اعىلشىنداردىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى كولونيالارى بولعانىنا قاراماستان, وزدەرىن «مەيىرىمدى قارتاڭ انگليا» (دوبرايا ستارايا انگليا) دەۋى, فرانتسۋزداردىڭ «اسەم فرانتسياسى», جاپونداردىڭ «كۇنشىعىس ەلى», رەسەيدىڭ «كيەلى رۋسىنەن» (سۆياتايا رۋس) باستاپ, قازىرگى « ۇلى رەسەيىنە» (ۆەليكايا روسسيا) دەيىن, قىتايدىڭ «اسپاناستى يمپەرياسى», «ايداھارى»… – بارلىعى دا تۇنىپ تۇرعان ارحايكالىق بەينەلەر. ولارعا قاراپ ەشكىم ارحايكالىق ءرامىز-سوزدەر ولاردى ارتقا تارتتى دەمەسى ءمالىم. ەندەشە, نەگە بىزگە «جەرۇيىق قازاقستان» بەينەلى اتاۋىن مادەني-ساياسي پىكىرتالاسقا سالماسقا؟!
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان بەرگى جاڭاشا ويلايتىن, تىڭ پىكىرلەرى قالىپتاسقان, جوعارىدا اتتارى اتالعان عالىمدار كەيىنگى ۇرپاق, جاستار ساناسىنا وزىندىك ويلار تاستايدى.
قازاقستاننىڭ ەل بولىپ جاڭارۋىنا, وزىندىك دامۋ جولىن قالىپتاستىرۋىنا گۋمانيستىك ءداستۇر, رۋحاني فاكتور, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس مادەنيەتى ەرەكشە ىقپال ەتەدى. 2015-2050 جىلدار ارالىعىندا قازاق حالقىنىڭ ءوز مەملەكەتىنىڭ دامۋىنا قوسار ۇلەسى ەسەلەمەك, جاۋاپكەرشىلىگى اناعۇرلىم ارتپاق. الداعى كەزەڭدە وتانىمىزعا «قازاق مەملەكەتى» دەگەن مارتەبە بەرىلەتىنى كۇمانسىز. كەزىندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى مەملەكەت اتاۋىن قالاي اتايمىز دەگەندە سول تۇستا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان, ءوزى رەسەيدە تۋىپ-وسكەن زاڭگەر عالىم نيكولاي اكۋەۆتىڭ ايتقانى كوڭىلگە ءدوپ قونعان ەدى. ول كىسى قازاق كسر-ءى دەگەن بۇرىنعى اتاۋدىڭ ەكى ءارپىن – «ك» ءارپى مەن «س» ءارپىن, ياعني كەڭەستىك سوتسياليستىك بەلگىلەرىن الىپ تاستاساق, قازاق رەسپۋبليكاسى بولادى دەپ, ۇتىمدى ۇسىنىس ايتقان-تىن. سول تۇستا وعان ەشكىم قارسىلىق بىلدىرە دە الماس ەدى. امال نەشىك, سول ۇسىنىس وتپەي قالدى...
ەندى الدىمىزدى «ءبىز كىمبىز, قايدا بارامىز جانە قانداي مەملەكەت بولعىمىز كەلەدى؟» دەگەن سۇراقتار ءالسىن-ءالسىن كەسكەستەيدى. قازاق ەلى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە شىعىس پەن باتىستىڭ دانەكەرى رەتىندە قوس وركەنيەتتىڭ ۇلگىلەرىن ۇيلەستىرىپ كەلدى. ەندىگى ماقسات قازاقستاندى ءححى عاسىردا شىنايى تاۋەلسىز ءارى وزىنە سەنىمدى مەملەكەت دەڭگەيىنە كوتەرۋ ەكەنى انىق.
ءمىنسىز مەملەكەت ورناتۋدا ءتۇرلى قوعامدىق فورماتسيانىڭ دا الار ورنى ەرەكشە. سوڭعى جىلدارى كاپيتاليستىك جۇيە دە تۇيىققا تىرەلىپ, الەمدە جاپپاي داعدارىس ورناۋدا. كۇيزەلۋ مەن توقىراۋ الەمدى جايلاپ, ەل تورىعا باستاعان. بولاشاققا, كاپيتاليزمگە دەگەن سەنىمسىزدىك تە ۇدەي تۇسكەن. بالكىم, جاڭا فورماتسيا كەرەك شىعار بۇكىل الەمگە.
مىنە, سوڭعى بىرنەشە جىل كولەمىندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ بىلگىر دە بىلىكتى ەكونوميستەرى, الەمدىك دارەجەدەگى ساياساتكەرلەرى مەن وقىمىستىلارى جاھاندى جالپاعىنان جايلاعان ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ شىعۋ سەبەبى مەن ودان قۇتىلۋدىڭ ءتيىمدى جولىن ىزدەپ, شارق ۇرۋدا. الايدا, ءالى كۇنگە دەيىن اۋزى دۋالى ساراپشىلار ناقتى ءبىر ورتاق مامىلەگە كەلىپ, داعدارىستىڭ باستى سەبەبىن دە, وعان قارسى تۇرار ءتيىمدى امالدى دا تاپ باسىپ ايتا الماي وتىر. ال قۇرلىقتىڭ ءبارىن قۇرساۋلاعان داعدارىس دياگنوزى دۇرىس قويىلماعان اۋرۋداي بارعان سايىن اسقىنىپ بارادى. سونىمەن, «كىم كىنالى؟», «نە ىستەۋ كەرەك؟».
كوممۋنيزم ۋتوپياعا اينالىپ, كاپيتاليزم جالپاق جاھانداعى جەڭىسىن پاش ەتتى. كاپيتاليزم يدەولوگتارى باتىس الەمى كەدەيلىكتەن قۇتىلدى, ادام ءۇشىن قاجەتتىكتىڭ ءبارى جاسالدى, ەركىن رىنوك جۇيەسى سالتانات قۇردى دەپ داۋرىقتى. جيىرما جىلدان كەيىن جاعداي مۇلدە وزگەرىپ شىعا كەلدى. سول جىلدار كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاعانىنان ەسەڭگىرەپ قالدى ما, ايتەۋىر, كاپيتاليزم ءوزى ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولىپ كورمەگەن قولايلى جاعداي ورناسا دا, وڭالماس كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. ال سەكسەنىنشى جىلدارى قالىپتاسقان قىتايدىڭ جۇيەسى سوتسياليزم ارتىقشىلىقتارىن دا لاقتىرىپ تاستاماي, كاپيتاليزمنىڭ دە قۇندىلىقتارىن بويىنا ءسىڭىرىپ, وزىندىك قىتاي مودەلىن ورنىقتىردى.
تۇركيادا باي مەن كەدەيدىڭ اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقالا بەرمەيدى. بۇل مەملەكەتتە نەگىزىنەن ورتا بۋىن قالىپتاسقان. راس, مۇندا تۋريزم دە ايتارلىقتاي دامىپ وتىرعانى شىندىق. قاراپايىم حالقىنىڭ ءوزى شەتىنەن ەڭبەكقور. قۇرىعاندا كوشەدە سۋ ساتىپ, جاعاجايدا دوڭگەلەك نانىن ساۋدالاپ جۇرگەندەرى. اۋىل جۇرتى شەتىنەن جەكە ۇيدە تۇرادى. جاعدايلارى ءتاۋىر. وسىدان شىعار, اناۋ ايتقانداي الەۋمەتتىك ءدۇمپۋ جوق. ءاربىر تۇرىك ءوز ەلىن ماقتان تۇتادى. ءمىنسىز مەملەكەتكە اينالماسا دا جانە سوڭعى كەزدەگى ەل ىشىندەگى جەمقورلىققا بايلانىستى تۋىنداعان ۇكىمەتكە, ەل پرەمەر-ءمينيسترى ر.ەردوعاننىڭ جەكە باسىنا نارازىلىقتارعا قاراماستان, مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى وزگەلەر ساناساتىن مەملەكەت دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ ۇلگەرگەن.
ءبىزدىڭ ەلىمىز ءجۇرىپ كەلە جاتقان نارىقتىق ەكونوميكا جولى الەۋمەتتىك قورعاۋ باعىتىنا باسا ءمان بەرىپ وتىرعانىنا قاراماستان, بولاشاعى كۇماندى كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ دە بارلىق كەمشىلىكتەرىن بويىنا جيناعان. ال ەۋروپاداعى بايلار مەن كەدەيلەردىڭ تابىس ايىرماشىلىعى 5 ەسە دەڭگەيىندە عانا ەكەن. بۇل رەتتە, مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستانداعى ىقتيمال الەۋمەتتىك سىلكىنىستەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شۇعىل مەرزىمدە ورتا تاپ قالىپتاستىرۋ كەرەك كورىنەدى.
بۇل تۇرعىدا تاعى ءبىر ماسەلە الاڭداتادى. اسىرە دىنشىلدىك, سوقىر فاناتيزم دە ءمىنسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىندا كەسە-كولدەنەڭ تۇرعان ۇلكەن كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى. بۇل – سوڭعى 20 جىلدا جاستار بويىنا دارىعان دەرت. ال ورتا, جوعارى بۋىن وكىلدەرى نەگىزىنەن اتەيزم تاربيەسىندە بولدى. شىڭعىس حان زامانىندا ول باسقارعان مەملەكەتتە يسلام, بۋددا, حريستيان, تاڭىرشىلدىك – ءبارى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. دەسەك تە, يسلام دىنىندە ەشكىمگە زورلىق جوق. ەندەشە, ادامدى كۇشتەپ, ورىنسىز ۋاعىز تاراتۋ دا جاراساتىن تىرلىك ەمەس. نەگىزى يدەيا يماندىلىق, ادامگەرشىلىكتە جاتسا كەرەك. دەمەك, ءمىنسىز مەملەكەت قالىپتاستىرۋ بارىسىندا ءدىننىڭ الاتىن ورنى دا وراسان.
شاماسى, ادامداردىڭ ءمىنسىز قوعام قۇرۋىنا تويىمسىزدىق, بيلىكقۇمارلىق سەكىلدى جامان ارەكەتتەر كەدەرگى بولاتىن شىعار. حالقى قاناعاتشىل, يماندى, ادىلەتتى, ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتكەننەن ءلاززات الىپ, وزدەرىن باقىتتى سانايتىن قوعام ءمىنسىز مەملەكەت قۇرۋعا ءبىر تابان بولسا دا جاقىنداي تۇسەتىنى كۇمانسىز.
ساياسات بەيىسباي,
جۋرناليست.
