ۇستىمىزدەگى جىلعى 17 قاڭتاردا ءبارىمىز ەل تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعانىڭ كۋاسى بولدىق. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى ستراتەگيانىڭ باستى ماقساتى بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدەگى نەگىزگى مىندەتتەرى مەن جوسپارىن جاريا ەتتى.
ۇستىمىزدەگى جىلعى 17 قاڭتاردا ءبارىمىز ەل تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعانىڭ كۋاسى بولدىق. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى ستراتەگيانىڭ باستى ماقساتى بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدەگى نەگىزگى مىندەتتەرى مەن جوسپارىن جاريا ەتتى.
كەزەڭ-كەزەڭگە بولە وتىرىپ, ۇزاق مەرزىمگە جوسپارلاۋ, الدىمىزدا تۇرعان كوپ مىندەتتىڭ ىشىنەن ەڭ باستىلارىن اجىراتا ءبىلۋ – ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ جىلدارىنان بەرى ۇستانعان, ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن ءادىس.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋى قازاقستاننىڭ جوعارىدا ايتىلعان ءورشىل ماقساتتارعا جەتۋ جولىنداعى جاڭا ساپالى كەزەڭىن ايشىقتاپ, ەلىمىزدە جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتا وڭ قابىلداندى. جولداۋدا باياندالعان نەگىزگى قاعيدالار مەملەكەت پەن قوعامنىڭ بۇكىل قازاقستاندىقتار مۇددەسىن كوزدەي وتىرىپ دامۋىنىڭ باعىتتارى مەن باسىمدىقتارىن ايقىندايدى, كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىكتى كۇشەيتە ءتۇسىپ, كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىنان قيسىندى تۇردە تۋىندايدى جانە سولارعا سايكەس كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى جاريا ەتكەن, تۇجىرىمداماسى وسىعان اتتاس پاتريوتتىق اكتىدە كوزدەلەتىن «ءماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى, كونستيتۋتسيانىڭ «ءبىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ, ءوزىمىزدى ەركىندىك, تەڭدىك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرىلگەن بەيبىتشىل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تىلەي وتىرىپ, قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سەزىنە وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىمىزدى نەگىزگى الا وتىرىپ, وسى كونستيتۋتسيانى قابىلدايمىز» دەلىنگەن كىرىسپەسىنەن تىكەلەي تۋىندايدى.
نەگىزگى زاڭدا باياندى ەتىلگەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم قاعيداتى (1-باپتىڭ 2-تارماعى), قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ ىرگەتاسىن قۇرايتىن, جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى, ۇلتتىڭ ءبىرتۇتاستىعى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, زايىرلى قوعام مەن جوعارى رۋحانيلىق, يندۋستريالاندىرۋ مەن يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسىم, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى, ورتاق تاريحىمىز, ءمادەنيەتىمىز بەن ءتىلىمىز, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, الەمدىك جانە وڭىرلىك ورتاق پروبلەمالاردى شەشۋگە جاپپاي اتسالىسۋ تۇرىندەگى تولىققاندى يدەيالىق مازمۇنعا يە بولدى.
جولداۋدىڭ الەۋمەتتىك باعىتتاعى دەستەسى ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق نەگىزگە يە. كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. ءوزىنىڭ بىرقاتار شەشىمدەرىندە رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى بۇل قاعيدالار قازاقستاننىڭ ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي وتىرىپ, جوعارىداعى قاعيدالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءمىندەتتەمە العان مەملەكەت رەتىندە دامۋ نيەتىن بىلدىرەدى دەپ ءتۇسىندىردى. مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن, ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمىن 13 مىڭ اقش دوللارىنان 60 مىڭ دوللارعا دەيىن ارتتىرۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن 80 جاسقا جەتكىزىپ, ودان دا اسىرۋ, جالاقىنى, الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن شاكىرتاقىنى كوبەيتۋ, كەدەيشىلىك پەن جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن قىسقارتۋ, بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن 100 پايىز قامتۋ جانە ت.ب. مىندەتتەر وسى باعىتتىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىنا قىزمەت ەتەدى.
نەگىزگى زاڭدا باياندى ەتىلگەن اركىمنىڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىنا, قىزمەت پەن كاسىپ ءتۇرىن ەركىن تاڭداۋىنا, كاسىپكەرلىك قىزمەت ەركىندىگىنە, ءوز مۇلكىن كەز كەلگەن زاڭدى كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن ەركىن پايدالانۋعا جانە ت.ب. قۇقىقتارى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزىن قۇرايدى. كونستيتۋتسيا ادامداردىڭ ءال-اۋقاتتى تۇرمىسىنىڭ بىردەن-ءبىر كوزى – جاسامپاز ەڭبەك ەكەنىن نەگىزگە الادى. مەملەكەت اركىمنىڭ قاۋىپسىزدىك پەن تازالىق تالاپتارىنا ساي ەڭبەك ەتۋ جاعدايىنا, ەڭبەگى ءۇشىن نەندەي ءبىر كەمسىتۋسىز سىياقى الۋىنا, سونداي-اق, جۇمىسسىزدىقتان الەۋمەتتىك قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى ساليقالى الەۋمەتتىك ساياسات ءجۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن ساپاسى ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ناقتى ماقسات بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا ساپالى ءبىلىم بەرۋگە, جوعارى تەحنولوگيالى مەديتسيناعا, سالاماتتى ءومىر سالتىنا, بۇقارالىق سپورتقا ەرەكشە دەن قويىلادى.
ەلباسىمىز اتاپ وتكەندەي, XXI عاسىرداعى دامىعان ەل – بەلسەندى, ءبىلىمدى جانە دەنى ساۋ ازاماتتار.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ باسىم باعىتتارى, اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن جاڭعىرتۋ, عىلىمدى كەڭ پايدالاناتىن ەكونوميكا قۇرۋ, جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ مايەگى بولىپ تابىلاتىن اگلومەراتسيانى, كولىكتى جانە ەنەرگەتيكانى دامىتۋ – قازاقستاننىڭ بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق قاعيداعا نەگىزدەلەدى (نەگىزگى زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعى).
رەفورما جۇرگىزۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق كونستيتۋتسيادا رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن – الەۋمەتتىك باعىتتالعان نارىقتىق ەكونوميكا, كاسىپكەرلىك قىزمەت ەركىندىگى, مەنشىكتىڭ نىساندارىنىڭ سانالۋاندىعى مەن تەڭدىگىن بەكىتتى. وسى قاعيدالاردى دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, قازاقستان ءبۇگىندە ءوزىنىڭ دامۋىنىڭ يننوۆاتسيالىق ءوسۋ ستراتەگياسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا دەڭگەيىنە شىقتى. ءبۇكىل ادامزات ءۇشىن وزەكتى بولىپ تابىلاتىن بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى, بالامالى قۋات كوزدەرى جانە «جاسىل ەكونوميكا» سەكىلدى سالالاردا جاھاندىق ەكونوميكانى دامىتۋعا دەگەن زاماناۋي كوزقاراستى پاش ەتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن استانادا وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىقتان, جولداۋ بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا تىڭ سەرپىن بەرەدى. ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, موبيلدىك جانە مۋلتيمەديالىق, نانو جانە عارىشتىق تەحنولوگيالار, روبوتتەحنيكاسى, گەندىك ينجەنەريا سالالارىن قۇرۋ, سونداي-اق, دامۋ كورسەتكىشتەرى جوعارى مەملەكەتتەردى مۇشەلىككە بىرىكتىرەتىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ بىرقاتار قاعيدالارى مەن ستاندارتتارىن ەنگىزۋ كوزدەلۋدە.
قازاقستاندى ءححى عاسىردا يندۋستريالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ باستى قۇرالى رەتىندە كىشى جانە ورتا بيزنەستى ودان ءارى دامىتۋ ايقىندالعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, شاعىن بيزنەس اتادان بالاعا بەرىلەتىن وتباسىلىق داستۇرگە اينالۋعا ءتيىس, ال بۇل نەگىزگى زاڭنىڭ: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى زاڭدى تۇردە العان قانداي دا بولسىن مۇلكىن جەكە مەنشىگىندە ۇستاي الادى, مەنشىك, ونىڭ ىشىندە مۇراگەرلىك قۇقىعىنا زاڭمەن كەپىلدىك بەرىلەدى دەگەن قاعيدالارىنا (26-باپتىڭ 1 جانە 2-تارماقتارى) جانە ت.ب. نەگىزدەلەدى. بۇل كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ تالاپتارىن مەيلىنشە تولىق جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جەكەمەنشىك ينستيتۋتىن كۇشەيتۋ جونىندەگى زاڭنامالىق شارالار قابىلداناتىن بولادى.
جولداۋدا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. اكىمشىلىك رەفورما شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋعا, تورەشىلدىك رەسىمدەرىن, قاجەتسىز قاعازباستىلىق پەن قۇجات اينالىمىن جويۋعا, جەر-جەرلەردەگى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپتىلىگىن, جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى ءۇشىن جاۋاپتىلىعىن ارتتىرا وتىرىپ, ولارعا ءوز الدىنا دەربەستىك بەرۋگە قاراتىلادى. مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالار مەن بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ كادر ساياساتىنا مەريتوكراتيا قاعيداسىن ەنگىزۋ ەڭ لايىقتى كانديداتۋرالاردى ىرىكتەپ الۋعا, قىزمەتكەرلەردى ەڭبەگىنە قاراي باعالاۋ ارقىلى وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ال بۇل, ءوز كەزەگىندە, حالىقتىڭ مەملەكەتكە دەگەن, ونىڭ ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمىن نىعايتادى.
ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ بولاشاعى كونستيتۋتسيامەن ۇندەسەدى. جولداۋدا قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگى جانە جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى قاعيداسىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋ, سوت جۇيەسىنىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگيانى قالىپتاستىرۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ, حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى وزەكتى تاقىرىپ ەتىپ الىنعان.
بۇل كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەر جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. جۋىردا عانا مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا قۇقىقتىق جۇيەنىڭ جاريا جانە جەكە قۇقىق سالاسىنداعى باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى, سونداي-اق, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كادر ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى.
تۇلعا قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەردى كۇشەيتۋ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگىن جانە قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىنە وراي, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, سوتتاردىڭ جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قىلمىستىق قول سۇعۋشىلىقتان قورعاۋ, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, جازانى جانە باسقا دا جاۋاپكەرشىلىكتى ورىنداتۋ جونىندەگى وزگە دە قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالاتىن, قىلمىسقا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ساياساتتى كورسەتۋدىڭ باستى نىساندارى رەتىندە قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق-اتقارۋ جانە اكىمشىلىك-دەليكتىلىك زاڭنامانى تەرەڭىنەن رەفورمالاۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. قازىرگى تاڭدا وسى ماقساتتا ازىرلەنگەن قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىنىڭ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسيالارىنىڭ جوبالارى پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا جاتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى – كونستيتۋتسيانى ودان ءارى تەرەڭدەتىپ جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان, ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى باستى ماقساتقا – قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىنا قول جەتكىزۋدىڭ بىلايشا ايتقاندا «جول كارتاسىن» ايقىندايتىن ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالىق قۇجات بولىپ تابىلادى.
جولداۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارى نەگىزگى زاڭ تالاپتارىنان تىكەلەي تۋىندايدى, تۇپتەپ كەلگەندە, كونستيتۋتسيالىق قاعيدالار مەن نورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى.
يگور روگوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىكونستيتۋتسيالىق
كەڭەسىنىڭتوراعاسى.
