– بۇل كىمنىڭ پاتەرى ەكەن؟ ماعان دۇيسەباي كەرەك ەدى, – دەپ قوڭىر ءۇن يەسى ءوزىن سۇراعاندا بۇل توسىلىڭقىراپ بارىپ:
– مەن دۇيسەبايمىن عوي, – دەپ جاۋاپ قاتقان.
– ءپالى, دۇيسەش, بۇل سەنبىسىڭ؟ بار ەكەنسىڭ عوي, جارقىنىم. مەن سەنىڭ جازىقسىز سوتتى بولىپ, الىس ساپارعا كەتكەنىڭدى ەستىگەنمىن. سەنى, ءسىرا, سول جاقتان قايتپاي قالعان شىعار دەپ ءجۇرۋشى ەدىم. ەندى, مىنە, اماندىعىڭدى ەستىپ, ءبىلىپ, قۋانىپ قالدىم عوي...
– بۇل كىمنىڭ پاتەرى ەكەن؟ ماعان دۇيسەباي كەرەك ەدى, – دەپ قوڭىر ءۇن يەسى ءوزىن سۇراعاندا بۇل توسىلىڭقىراپ بارىپ:
– مەن دۇيسەبايمىن عوي, – دەپ جاۋاپ قاتقان.
– ءپالى, دۇيسەش, بۇل سەنبىسىڭ؟ بار ەكەنسىڭ عوي, جارقىنىم. مەن سەنىڭ جازىقسىز سوتتى بولىپ, الىس ساپارعا كەتكەنىڭدى ەستىگەنمىن. سەنى, ءسىرا, سول جاقتان قايتپاي قالعان شىعار دەپ ءجۇرۋشى ەدىم. ەندى, مىنە, اماندىعىڭدى ەستىپ, ءبىلىپ, قۋانىپ قالدىم عوي...
جاڭاعى جاڭاعى ما, دۇيسەكەڭ تىپتەن دە ابدىراپ, اسىپ-ساسىپ, ويى سان-ساققا جۇگىرگەن. اپىرم-اۋ, الماتىعا كوشىپ كەلگەندەرى جاڭا. سوعان قاراماستان ءوزىن جاقسى ءبىلىپ تۇرعان كىم ەكەن؟ سونسوڭ ءسوزدىڭ تۋراسىنا كوشىپ:
– ءسىز ءوزى مەنىڭ وتكەن ءومىر تاريحىمدى جاتقا ءبىلىپ تۇرسىز عوي. ال مەن... – دەي بەرگەندە ترۋبكانىڭ ار جاعىنداعى قوڭىر ءۇن يەسى ەندى ءوزىن كىنالى سەزىنگەندەي بۋلىعا كۇلگەن. سونان سوڭ:
– ءپالى, مەن ءوز ءجونىمدى ايتپاپپىن عوي. مەن مۇحتارمىن, اۋەزوۆ. سەنىڭ بارلىق جاعدايىڭدى كۇيەۋ بالاڭ بالتاش ىسقاقوۆتان ەستىپ, ءبىلىپ وتىرمىن. ول ەكەۋمىز ادەبيەت ينستيتۋتىندا بىرگە قىزمەت اتقارىپ جاتىرمىز. ونى ساعان بالتاش ايتىپ ۇلگەرمەگەن بولار. قىسقاسى, باسقا اڭگىمەنى ەرتەڭ ءبىزدىڭ ۇيدە جالعاستىرايىق. بالا-شاعالارىڭمەن ەرتەڭ بىزدىكىنە ەرۋلىككە كەلىڭدەر.
بۇل شاقتا اتى ايداي الەمگە تانىلىپ قالعان مۇحاڭنىڭ وزىنە تەلەفون شالىپ, وتباسىمەن تۇگەل قوناققا شاقىرعانىنا تاڭدانىپ ءارى ابدىراپ قالعان دۇيسەباي ەرتەسىندە عۇلاما جازۋشىنىڭ ۇيىنەن دە زور اسەرمەن ورالدى. ءيا, مۇنداي اسەرلى وتىرىستان سوڭ قايتىپ تولقىماسىن! مۇحاڭنىڭ ءوزىنىڭ قولقالاپ «قاراكوزدەگى» نارشانىڭ مونولوگىن, «سەنىڭ قوڭىرلاتىپ سالاتىن ءانىڭدى ساعىندىم عوي» دەپ ءان ايتقىزعانى جۇرەك قىلىن تەربەگەن. سودان ۇيگە كەلگەن سوڭ ۇيىقتاي الساشى! ءسويتىپ, بۇعان دەيىنگى وتكەن ءومىرى بەينە كينو تاسپاسىنداي اينالا بەرگەن.
...مۇحتارمەن ەكەۋى ءبىر جىلدىڭ ءتولى بولاتىن. مۇحتار شىڭعىستاۋ وڭىرىندەگى ءبورلى ەلدى مەكەنىندە ومىرگە كەلسە, ءوزى قارقارالى ۋەزىندەگى ءبورلى بولىسىنىڭ جەتىنشى اۋىلىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. تۋعان جىلى عانا ەمەس, تۋعان جەرلەرىنىڭ اتى دا سايكەس بولعاندىقتان با, ايتەۋىر, ەرتەرەكتە مۇحتار ەكەۋىنىڭ ءومىر جولى كوپ قيىلىسقان ەكەن.
ءومىر جولى دەمەكشى, اتا-اناسى تۇرمىستىڭ قيىنشىلىعىمەن سوناۋ قارقارالىدان سەمەيگە ارىپ-اشىپ كوشىپ كەلگەندە مۇنىڭ جاسى ونعا ەندى عانا تولعان بولاتىن. تاتار بايىنا جالدانىپ, بالا باعا ءجۇرىپ, حات تانيتىنى وسى كەز. ال ودان ءسال كەيىنىرەكتە قۇنانباي قاجىنىڭ قۇداسى ءتىنىباي مەدرەسەسىندە وقىدى. تالاپتى جاس مۇنىمەن دە قاناعاتتانباي, 1917 جىلدىڭ دۇربەلەڭ شاعىندا سەمەيدە اشىلعان ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر كۋرسىنا تۇسەدى. الگى كۋرس سول جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاق جاستارى ءۇشىن جەر باسقارماسىنىڭ قاراجاتىمەن اشىلعان-دى. كۋرس مەڭگەرۋشىسى ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ءماننان تۇرعانباەۆ بولسا, وقۋ ءىسىن بولاشاق ءسوز زەرگەرى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ باسقارىپتى. جاراتىلىستانۋدان قانىش ساتباەۆ ساباق بەرىپتى. ءمانناننىڭ كەيىندە «قازاق ءتىلى» گازەتىن, ال جۇسىپبەكتىڭ مۇحتارمەن بىرگە «اباي» جۋرنالىن باسقارعانى بەلگىلى. ارادا ەكى جىلدان سوڭ ونى بىتىرگەن دۇيسەباي سەمەي قالاسىنداعى وقىتۋشىلار ۇيىمىنىڭ شەشىمىمەن شاعان بولىسىندا اشىلعان شارۋا جاستار مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ۇستازدىق جولىن باستايدى. سول تۇستا بۇل ۇيىمنىڭ باسشىسى ءاليحان بوكەيحانوۆ بولسا, حاتشىسى – مۇحتار اۋەزوۆ. تەگىندە كوزى قاراقتى وقىرمان سەمەيدەگى الگىندەي وقۋ ورنىن بىتىرگەن جاس مۇحتاردىڭ دا مۇنىڭ الدىندا شاعان بولىسىندا بالا وقىتقانىنان حاباردار بولسا كەرەك.
الايدا, دۇيسەباي بۇل بولىستا كوپ تۇراقتاپ قالا المادى. ەسكىلىكتىڭ شىرماۋىمەن ءوزدى-ءوزى قىرقىسىپ, ەرەگەسكەن رۋ باسىلارى جىلدىڭ اياعىنا قاراي مەكتەپتى ورتەپ تىنادى. سونان سوڭ بۇل تۋعان جەرى ءبورلى بولىسىندا گۋبونونىڭ رۇقساتىمەن مۇعالىمدەر دايارلايتىن ءۇش ايلىق كۋرس اشىپ, سوندا ساباق بەرەدى. ارتىنان سول جەردە مەكتەپ سالۋدى قولعا الادى. ال ارادا ەكى جىلدان سوڭ سەمەيگە ورالىپ, سونداعى كوممۋنا, سوڭىنان كەڭەس پارتيا مەكتەبىندە ۇستازدىقپەن اينالىسادى. مۇنىڭ سىرتىندا «ەس-ايماق» دەگەن اتپەن قۇرىلعان جەرگىلىكتى ونەرپازدار ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, جاس دراماتۋرگ مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پەسالارىندا باستى رولدەردە وينايدى.
1934 جىلى سەمەيدە وسى «ەس-ايماق» ۇيىمىنىڭ نەگىزىندە كاسىبي تەاتر اشىلادى. ونىڭ تىزگىنىن العاشقى قازاق رەجيسسەرى جۇمات شانين ءوز قولىنا الادى. دۇيسەكەڭ 1938 جىلدىڭ باسىندا جازىقسىز ۇستالىپ كولىماعا ايدالىپ كەتكەنشە جاڭادان اشىلعان تەاتر جۇمىسىنان دا سىرت قالمايدى. جانە وندا اتاقتى يسا بايزاقوۆ, جاس پەرى شاحان مۋسينمەن بىرگە باستى رولدەردە وينايدى.
سوندا جاڭا زاماننىڭ تالابىنا وراي ەلدىڭ ساۋاتىن اشۋمەن عانا شەكتەلمەي, ونەرىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن بۇعان قانداي كىنا تاعىلعان دەيسىز عوي؟ كىناسى سول, بايدىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن, باي بالالارىن وقىتقان, بايلاردىڭ ءرولىن سونشالىقتى بەرىلىپ ويناعان. مۇنداي سوراقى جالادان ونىڭ شىنايى ونەرىنە وراي ماسكەۋدەن لۋناچارسكيدىڭ قولى قويىلعان گراموتا العاندىعى دا قۇتقارا الماعان. سول شاقتاعى سۇم زاماننىڭ كوزىمەن ءۇڭىلىپ قاراعاندا, بۇعان تاعىلعان ايىپ «ورىندى» دا سەكىلدى. ياعني, سەمەيدىڭ اتاقتى كوپەسى اكىمبايدىڭ ماينۇر دەگەن قىزىمەن باس قوسقانى راس. سوندا اتاقتى ءانشى امىرە ارااعايىندىق جاساپ, باس قۇدا رەتىندە بار شارۋانى رەتىنە كەلتىرىپ ەدى-اۋ! تەكتى اۋلەت تە سەن كەدەيسىڭ دەمەي, مۇنىڭ باسىن سىيلاعان. ال شاعان بولىسىنداعى العاشقى مەكتەپ سول ەلدىڭ بايلارىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن اشىلسا, بۇل ولاردىڭ بالالارىن قالايشا وقىتپايمىن دەپ ايتا الادى. سونداي-اق, اۋەزوۆ درامالارىنداعى بايلاردىڭ رولدەرىن سومداعاندا قولىنان كەلىپ تۇرىپ, ولاردىڭ بەينەلەرىن تاعى دا قالايشا سولعىن شىعارسىن. سونداي زورلىق-زومبىلىققا قولدان كەلەر دارمەنى بولماي ىشتەن تىنعان قايران مۇحتاردىڭ ارادا پالەن جىل وتكەنمەن وزىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسى ەش سۋىماپتى-اۋ!
بۇل جازىقسىز سوتتى بولىپ, سەمەي تۇرمەسىنە قامالعاندا بالالاردىڭ ۇلكەنى روزا وڭ مەن سولىن تانىپ ەسەيىپ قالسا, ال كلاراسى ءالى جاس ەدى. ماينۇرى سول تۇستا ومىرگە كەلگەن ۇلدارىنىڭ ەسىمىن بۇل قايراتتانسىن, ءومىر سوققىسىنان سىنباسىن دەپ قايرات اتاپتى. سودان دۇيسەباي ءبىر قيىرداعى كولىماعا اتتانىپ كەتە بارعان. سوندا تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراعان وتباسىنا اعايىن-تۋىستارىنىڭ, اسىرەسە, سەمەي وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى رىمبەك يلياشەۆتىڭ ايەلى سارا ەكەۋى تۇندەلەتىپ تاماق تاسىپ جاردەمدەسكەنىن بۇل قايتىپ ۇمىتسىن!
كولىمانىڭ قىسقى 40-50 گرادۋس ايازىندا كۇنىنە 15 ساعاتتان جۇمىس ىستەپ, قىستان ابدەن تيتىقتاپ شىققان 1945 جىلدىڭ كوكتەمىندە كوپتەن كۇتكەن جەڭىس كۇنى دە كەلىپ جەتكەن-ءدى. سول جىلدىڭ جازىندا تۇسكى تاماق كەزىندە ءبىر ۇشقىش مۇنىمەن «اعا, قازاقسىز با؟» دەپ ءجون سۇراسادى. سويتسە, ءوزى دە قازاق ەكەن. دۇيسەكەڭ ەلدەن ۇزاعالى وتباسىمەن حابارلاسا الماي جۇرگەنىن ايتىپ, مۇڭىن شاعادى. الگى ۇشقىش ەلگە حابارىڭىزدى مەن جەتكىزەمىن, كوپ ۇزاماي ءوزىڭىز دە ەلگە قايتاسىز دەپ كوڭىلىن كوتەرىپ كەتەدى. ايتقانداي-اق, ۇشقىش جىگىت سوزىندە تۇرىپ, ەلدەگى وتباسىنا تىلدەي حاتىن, اماندىق حابارىن جەتكىزەدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ دۇيسەكەڭنىڭ ءوزى دە ون ەكى جىلعا سوزىلعان توزاقتان بوساپ ەلگە قايتادى. سوندا سىبىردە ىسساپارمەن جۇرگەن تاعى ءبىر قازاق ازاماتى نەگىزگى جۇمىسىن دوعارا تۇرىپ, مۇنى ەلگە جەتكىزىپ سالعانى تاعى بار. زامان تارىلىپ تۇرعانمەن, سول كەزدەگى ادامداردىڭ كوڭىلى كەڭ ەدى عوي.
سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارى ون التى جاسىنان باستاپ, وبلىستىق «ەكپىندى» گازەتىنە ادەبي قىزمەتكەر رەتىندە جۇمىسقا تۇرىپ, تىگىن فابريكاسىندا جۇمىسشى بولىپ ىستەيتىن شەشەسىنە قولعانات بولا بىلگەن تۇڭعىشى روزانىڭ وزىنەن كەيىنگى ءسىڭلىسى مەن باۋىرىنا قامقور بولا بىلگەنى داتكە قۋات. سويتە ءجۇرىپ پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا سىرتتاي وقيدى ەكەن. ءوزى دە جاسى الپىسقا تاقاعان شاعىندا پەداگوگيكا ينستيتۋتىن سىرتتاي وقىپ بىتىرگەن. سودان قاشان ەڭبەك دەمالىسىنا شىققانشا جاس ۇرپاق تاربيەسىمەن اينالىسقان. تۇڭعىش كۇيەۋ بالاسى بالتاش تا ادەبيەتشى ۇستاز بولاتىن.
ءسويتىپ, بىردە بەتىن, بىردە سىرتىن بەرەتىن ءومىر بۇلار ءۇشىن ءوز ارناسىنا تۇسكەن. مۇعالىمدىكتەن پارتيا جۇمىسىنا اۋىسىپ, تارباعاتاي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت اتقارعان روزاسى سەمەيگە مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ديرەكتورى بولىپ قايتا ورالعان. وندا دا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 32 جاسىندا رەسپۋبليكا وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ الماتىدان ءبىر-اق شىقتى ەمەس پە! ىلە-شالا اكە-شەشەسىن دە الماتىعا كوشىرىپ العان. سونداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنا قىزمەتكە ورنالاسقان بالتاش كەيىندە عىلىم كانديداتى اتاندى. وسى تۇستا كلاراسى قازپي-دە وقىپ جاتتى. كەنجەلەرى ساۋلە دە بوي تۇزەپ قالعان. ءوزىنىڭ انشىلىك دارىنى روزاسى, كلاراسى مەن كەنجەسى ساۋلەگە دارىعانىنا دا تاۋبە دەيتىن ىشتەي. مۇحاڭنىڭ ۇيىنەن ەرەكشە اسەرمەن ورالعان دۇيسەباي اعا وسىلايشا تاۋبە دەپ جاتىپ ازەر دەگەندە كوزى ىلىنگەن.
***
دۇيسەباي ەسەنجولوۆ جاسى سەكسەننىڭ ورتاسىنان اسقان شاعىندا, 1983 جىلدىڭ مامىر ايىندا ومىردەن وزعان. سونداعى قارالى جيىندا سول شاقتا قازاقستان تۇتىنۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن باياعى رىمبەك يلياشەۆ, جەرلەس ءىنىسى, رەسپۋبليكا قارجى ءمينيسترى رىمبەك بايسەيىتوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شاحان مۋسين جانە تاعى باسقالار ومىردەن وزعان جاقسى اعا تۋرالى جۇرەكجاردى جىلى لەبىزدەرىن بىلدىرگەن.
مارقۇمنىڭ ارۋاعى سول شاقتا بالالارىمەن بىرگە, كۇيەۋ بالالارىنىڭ قاي-قايسىسىنا بولسىن ءدان ريزا ەدى. سونىڭ ءبىرى بەلگىلى جازۋشى مەدەۋ سارسەكە انا ءبىر جىلى اتا-ەنەسىنە توسىن سىي جاساعان. ياعني, ۇيىندە قوناقتاپ جاتقان ۇلكەندەرگە جاڭادا عانا شىققان ءبىر گرامپلاستينكادان ءان تىڭداتقان. سويتسە, ول امىرەنىڭ كۇيتاباعى ەكەن عوي. بۇلار پالەن جىلدان كەيىن اعا دوستارىنىڭ داۋسىن جازباي تانىعان. سوندا وشكەندەرى جانىپ, ولگەندەرى تىرىلگەندەي بولعان. وزدەرىنە وسىلايشا كۇتپەگەن جەردەن سىي جاساعان مەدەۋدەن قايتىپ اينالماسىن!
قاي بالالارى بولماسىن, جامان بولعان جوق. دەسە دە, بۇل اۋلەت ءۇشىن الدىڭعى جىلى ومىردەن وزعان روزا دۇيسەبايقىزىنىڭ ءجونى بولەك ەدى. ول كىسىنىڭ ون بەس جىل ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, ودان كەيىنگى جەردە ون جىل بويى ى.التىنسارين اتىنداعى پەداگوگيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعاندىعى ءوز الدىنا, بۇعان قوسىمشا ول كىسى كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, ارتىندا ءىزى قالعان ۇلاعاتتى ۇستاز ەدى. سونىڭ ايعاعىنداي, روزا اپاي ايەلدەر جونىندەگى الەمدىك كوميسسيانىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولعاندىعىن, 1968 جىلى ايەلدەردىڭ بۇكىلالەمدىك كونگرەسىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا قاتىسقانىن, مۇنىڭ سىرتىندا وسىنداي كەلەلى ماسەلەلەرمەن الەمنىڭ 22 ەلىندە بولعاندىعىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. سويتە ءجۇرىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, بىرنەشە وقۋلىقتىڭ اۆتورى اتانعان.
ءسوز سوڭىندا بۇگىندە ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن اكە تۋرالى اڭگىمە روزا اپايدىڭ جەكە مۇراعاتىنان تابىلعانىن ايتپاسقا بولماس. جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ قاتارىنان تابىلعان دۇيسەباي اتا تۋرالى ءسوز قوزعاي وتىرىپ, اكەنىڭ بالاعا, بالانىڭ اكەگە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن ايتا كەتۋدى ءجون كورگەنبىز. وكىنىشكە قاراي, الدىڭعى جىلى كلارا اپاي دا ماڭگىلىك ساپارعا اتتانىپ كەتە باردى. قالاي دەسەك تە, ۇلگىلى وتباسىنداعى مۇنداي ونەگە-ۇلگى وتكەن شاققا اينالعانمەن, ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس!
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
جۋرناليست.
سەمەي.
––––––––––––––––
سۋرەتتەردە: دۇيسەباي ەسەنجولوۆ پەن ماينۇر اكىمبايقىزى; «ەس-ايماق» ۇيىرمەسىنە بەلسەنە قاتىسقان سەمەيلىك «قاراتاياق» وقىعانداردىڭ ءبىر توبى.
