29 قاڭتار، 2014

ۇلىتاۋ – الاشتىڭ التىن بوساعاسى

192 رەت كورسەتىلدى

تاريحشىلارىمىز حالقىمىزدىڭ وتكەن-كەتكەنىن بارىنشا ءدال جۇيەلەپ بولدى دەۋگە ءالى ەرتە. ايتالىق، سوڭعى 20 جىلدا الاش ارىستارىنىڭ ەسىمدەرى حالقىمىزعا قايتا ورالدى. سۇيسىنەرلىك ءىس. ال، ءبىز وسى الاشتىڭ ءتۇپ-توركىنىن تولىق انىقتاپ، زەردەلەي الدىق پا؟ الاشىم – ەلىم دەيمىز. «الاش – الاش بولعالى، الاشا حان بولعالى»، «اتامىز – الاش، كەرەگەمىز – اعاش» دەگەن ءسوز ەل اۋزىندا ەرتەدەن ايتىلىپ ءجۇر. ونىڭ مانىسىنە ۇڭىلسەڭىز، قيسىندى ويلار تاريح تەرەڭىنە قاراي بويلاتا تۇسەدى.

ERA 9846

 

ERA 9846

تاريحشىلارىمىز حالقىمىزدىڭ وتكەن-كەتكەنىن بارىنشا ءدال جۇيەلەپ بولدى دەۋگە ءالى ەرتە. ايتالىق، سوڭعى 20 جىلدا الاش ارىستارىنىڭ ەسىمدەرى حالقىمىزعا قايتا ورالدى. سۇيسىنەرلىك ءىس. ال، ءبىز وسى الاشتىڭ ءتۇپ-توركىنىن تولىق انىقتاپ، زەردەلەي الدىق پا؟ الاشىم – ەلىم دەيمىز. «الاش – الاش بولعالى، الاشا حان بولعالى»، «اتامىز – الاش، كەرەگەمىز – اعاش» دەگەن ءسوز ەل اۋزىندا ەرتەدەن ايتىلىپ ءجۇر. ونىڭ مانىسىنە ۇڭىلسەڭىز، قيسىندى ويلار تاريح تەرەڭىنە قاراي بويلاتا تۇسەدى.

1998 جىلى شىققان جاڭا ەنتسيكلوپەديادا الاش وسى ۇلىتاۋ وڭىرىندە تۇرعان، قاراپايىم حالىقتان شىققان دەگەن دەرەكتەر العا تارتىلادى. باتىر، حان بولعان ەكەن. مەملەكەت قۇرعان. ۇلىتاۋدان 18 شاقىرىمداي جەردە كونە الاشا حان دەگەن قالانىڭ ورنى تابىلعان. جاڭعابىل وزەنىنىڭ بويىندا حان ورداسى اتالاتىن ۇلكەن ساراي قامالدىڭ قالدىعى بار. ال الاش حان كۇمبەزى قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇر.

14

وزىنەن كەيىن ونىڭ ۇلكەن بالاسى – جايىلحان حان بولعان. جايىلحاننىڭ بالالارى – (نۇح پايعامبار شەجىرەسىندە) قازاق، سوزاق، قاراقالپاق، قىرعىز، دەشتى قىپشاق اتانىپتى. مىقتى تايپالارعا باسشى بولعان. ولار اتاسى الاش حانعا تەڭدەسى جوق، ءزاۋلىم كۇمبەز سالدىرعان. اكەسى ولگەن سوڭ ءتورت ۇلى حاندىققا تالاستى ما، جوق باسقا ءبىر جاعداي سىلتاۋ بولدى ما، سوزاق قاراقالپاق، قىرعىز تۇستىككە قونىس اۋدارادى. كەلە-كەلە ابىلقايىردان تاراعان. اقارىس ( ۇلى ءجۇز)، جانارىس (كىشى ءجۇز) ارقانى تاستاپ قونىس اۋدارىپ، ۇلىتاۋ، ارقا جەرىندە بەكارىس (ورتا ءجۇز) قانا قالادى. جايىلحاننان كەيىن ونىڭ ءتورت ۇلى ءوز الدىنا ۇلت اتاندى.

عاسىرلار وتە ابىلايدى (ورتا ءجۇز حانى) ءۇش ءجۇزدىڭ حانى ەتەمىز دەپ، بار قازاقتىڭ ۇلىتاۋعا جينالعانىنىڭ سىرى، ۇلىتاۋ الاشتىڭ تۇرعان (تۋعان جەرى دەسە دە بولادى) جەرى، ۇرپاعىنىڭ تۋىپ وسكەن جەرى. وعان كۋا كوپ، الاش حاننىڭ كۇمبەزى تۇر. قى­زىعى، الاش ەسىمى – الاشا ەسىمى ءبىر ەسىم ەكەن («قا­زاقستان» ەنتسيكلوپەدياسى، 1-توم. 248-بەت).

وزىڭە-ءوزىڭ سۇراق قوياسىڭ. جارايدى، كە­­­ڭەس­­تەر الاش دەپ اۋزىمىزدى اشتىرما­­­­­­­­دى. الاش­تى قۇبىجىق ەتىپ كورسەتتى. الاشتان قو­رىقتى. ءتۇبى – تۇركىتەكتەس ەلدەر بىرىگىپ، ءبولى­نىپ كەتەدى دەپ. الاش كوسەمدەرىن قۋدا­لادى. ال ءبىز نەگە الاشپىز دەپ ءوزىمىزدى ايتۋعا ىڭ­عاي­سىزدانامىز، ءتىپتى، كۇدىكتەنەتىن سياقتى­مىز.

وتكەنگە ۇڭىلسەك، ۇلىتاۋ ءوڭىرى تۇنىپ تۇرعان تاريحتىڭ كونە كوزى. سوناۋ دەشتى قىپ­شاق حاندىعى، جوشى ۇلىسى. التىن وردا حاندىعى، سودان قالدى قازاق حاندىعى، ءامىر تەمىر، جوڭعار جورىقتارى باسقا دا وقيعالار وسى وڭىردە وتكەن. ۇلىتاۋداي قازاق جەرىندە اتاقتى، ارداقتى جەر جوق. الاش اتانىڭ قارا شاڭىراعى – ۇلىتاۋدى التىن بوساعا اتاندىردى. بۇرىن ۇلىتاۋ كيەلى قۇدىرەت بولىپ، ۇرپاعى باس ءيىپ، ۇلىتاۋدى ماقتان تۇتقان. ءبىر كەزدە ۇلىتاۋ، ارقا تورىندە دۇرىلدەتىپ توي-دۋمان بولعاندا كوگىندە «قاناتتالدى» قانات قاعىپ، «بەستورە»، «سارجايلاۋ» كۇيلەرى كۇمبىرلەپ، وتتى رۋح، ءور نامىس، جىگەر بەرگەن ەدى. ۇلىتاۋ ەندى ارتتا قالعان اۋداننىڭ باس­پاناسى بولىپ قالدى. كۇن ءوتىپ جاتىر.

بۇگىن ءبىز مىقتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلساق تا ءتورت جاعىمىز بىردەي قۇبىلا ەمەس. شىعىستا – اسەم استانا، تۇستىكتە وردالى الماتى، باتىستا – تۇركىستان. «قازاقستان اتالاتىن تۇلپار ءۇش اياعىمەن جورتادى. ءتورتىنشى اياق باسۋعا كەلمەيدى، ول – ۇلىتاۋ.

1995 جىلى ەلباسى ۇلىتاۋعا كەلىپ بەلگىتاس قوياردا، « ۇلىتاۋ – ءبىزدىڭ ءبىرىنشى استانامىز، دوسقا دا، دۇشپانعا دا ۇيالماي كورسەتەتىن ارداعىمىز، ايبارىمىز»، دەپ تەككە ايتپاعان بولار. بىراق، وكىنىشكە قاراي ارقانىڭ اڭقاۋ، جايباسار ۇلكەن-كىشى ۇلىقتارى وسىنداي اتالى، استارلى سوزگە ءمان بەرىپ، ءىلىپ الىپ كەتپەدى. تۇركىستان قالاي تەز وركەندەپ، ءوسىپ كەتتى. سونداي-اق، وبلىس اكىمىن جۇرت جارتى پاتشا كورسە دە، بىردە-ءبىرى ۇلىتاۋدى – ۇلىتاۋ ەتەمىز دەمەيدى. ءبىزدىڭ جاقتا اكىمدەردى تۇراقتاتپاي، تەز اۋىستىراتىن ءبىر كەلەڭسىز ادەت بولدى.

بايلىعىن الىپ، ءوزى كەرەكسىز بولىپ قالعانىن سەزگەن ۇلىتاۋ تۇنجىرىپ، ءۇنسىز تومەن قارايدى. شوقان ۇلىتاۋدى «مەڭىرەۋ ۇلىتاۋ» دەگەن ەكەن. ۇلت مۇددەسى، بابالار رۋحى جايلى ويلاماق تۇرماق، اتالى سوزگە توقتاپ ءمان بەرمەيتىنىمىز قالاي؟ ماڭگۇرتتىك پە، كەرەناۋلىق پا. بارعا توق، بايشىلىققا ءماز بولۋ كىمگە تۇلعا بولعان. قازاقتى وسىنداي ويسىزدىق قۇرتىپ جۇرمەسىن. مىسالعا ايتايىن، اۋەلى «مىستى وڭىردە»، ودان كەيىن «ەگەمەن» مەن «ورتالىق قازاقستان» گازەت­­­­­­­­­تە­­­­­رىندە «الاش پا، الاشا حان با؟» دەگەن ماقالا شىقتى. قازاقتاردا ءۇن جوق. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟ اۋ، اعايىن، الاش دەپ، ۇلىتاۋ دەپ تەبىرەنبەسەك تە بىلگەندى، بىلمەدىك دەسەك، كەلەر ۇرپاقتىڭ قارعىسىنا قالمايمىز با؟

جول كوپ، ءبىز جول ايرىعىندا تۇرمىز؟ باعىتتى جولدى كوشباسشىمىز ءوزى سىلتەپ، ءوزى باستاپ بەردى. باعىتتان اۋىتقىماۋ – حالىق­قا سىن. ۇلى كوش ءجۇرۋىن توقتاتپاسا ەكەن. تۇبىندە ءبىز، اڭقاۋلاۋ، ازداپ جالقاۋلاۋ جۇرت­تىڭ ءبارىن وزىندەي كورەتىن، اقكوڭىل قازاقتار، كۇلتەگىن بابامىزدىڭ: «ەل ءۇشىن تۇندە ۇيىقتامادىم، كۇندىز وتىرمادىم» دەگەن اتالى، اسىل ءسوزىنىڭ ءمانىسىن جاقسى تۇسىنەرىمىز ءسوزسىز. سول كۇنگە جەتەر ۇرپاقتا ارمان بولماس.

قويشىبەك توقتامىس ۇلى.

جەزقازعان.

سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار