پرەزيدەنت • 09 قىركۇيەك، 2021

جولداۋ وزەگى – ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ

53 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى جولداۋىندا، ەڭ الدىمەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەكەسىنە توقتالىپ، بەرەكە-بىرلىك پەن تاتۋ تىرلىك ارقىلى قول جەتكىزگەن ەڭ قاستەرلى قۇندىلىعىمىزعا ايرىقشا ءمان بەردى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆتىڭ كورەگەن ساياساتى مەن كوش­باس­شىلىق قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل الەمگە تانىمال، ىرگەسى ءبىرتۇتاس، جاڭا مەملەكەت قۇرىلعانىن تىلگە تيەك ەتە كەلە، «ەگەمەندىك دەگەنىمىز – جا­لاڭ ۇران مەن جالىندى ءسوز ەمەس. ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ءار ازاماتتىڭ تاۋەل­سىزدىك يگىلىگىن سەزىنە الۋى. ونىڭ باستى كورىنىسى – ەلدەگى بەيبىت ءومىر، قو­عام­­داعى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق. سون­داي-اق حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنىڭ جاقسارۋى جانە جاستاردىڭ بولاشاققا نىق سەنىممەن قاراۋى»، دەپ، الداعى ۋا­قىتتا دا بارلىق باستامانىڭ وسى با­عىت­تا جالعاساتىنىن اتاپ ءوتتى.

ءار ازامات تاۋەلسىزدىك يگىلىگىن سەزىنۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇش ونجىلدىق بەلەس­تە ەگەمەندىكتىڭ ءار ءساتىن قالت جىبەر­مەي، ءار قادامىن مۇقيات ويلاستىرىپ ارەكەت ەتتى. ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىمەن ءار جىلعا، ءار ماقساتقا ناقتى جوس­پارلار قۇرىلىپ، دامۋ باعدارلامالارى جاسالدى. كوزدەلگەن مەجەنىڭ بارلىعى ۋاقى­تىنان بۇرىن ەڭسەرىلىپ، ازعانا ۋاقىت ىشىندە قازاقستان الەمدەگى ورنىق­تى، بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى.

بۇگىنگى تاڭدا ەل بيلىگىن قولىنا العان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ستراتەگيالىق جوبالار مەن جۇيەلى رەفورمالاردى جاڭا ساياسي باعىتتا لايىقتى جالعاستىرىپ كەلەدى. دەمەك، ءبىزدىڭ ەلدەگى تابىس پەن جەتىستىك كىلتى – ەلباسىنىڭ كەلەشەكتى كورە بىلگەن كەمەڭگەرلىگىنەن جانە مەم­لەكەت باسشىسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسي ساباق­تاستىقتىڭ بەرىكتىگىنەن دەپ تۇجى­رىم­داۋعا بولادى.

تاۋەلسىزدىك جىلناماسىنىڭ ءتورتىنشى ونجىلدىعىندا بارشامىزعا جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن كوتەرىلگەن ماسەلەلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل باسىنداعى «تاۋەلسىزدىك – بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىمەن  ۇندەسىپ جاتقانى دا كوڭىل قۋانتادى.

پرەزيدەنت: «تاۋەلسىز ەل بولۋ ونى جاريالاۋمەن نەمەسە مەملەكەتتىڭ ىرگەتا­سىن قالاۋمەن شەكتەلمەيدى. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ناعىز كۇرەس كۇندەلىكتى ەڭبەكپەن، ۇزدىكسىز ءارى دايەكتى ەلدىك ساياساتپەن ماڭگى جالعاسادى. ءبىز قۋاتتى تاۋەلسىز مەم­لەكەتىمىزبەن عانا ۇلت رەتىندە جەر بەتىن­دە ساقتالامىز. وسى اينىماس اقي­قات­تى بەرىك ۇستانۋىمىز قاجەت. «تاۋەل­سىز­دىك بارىنەن قىمبات!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ماڭگى ۇرانىمىز بولۋعا ءتيىس»، دەگەن ەدى. 

ءار قازاقستاندىق ءۇشىن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس – ءوز قىزمەت ورنىندا، قورشاعان ورتاسىندا، وتباسىندا ادال ەڭبەك ەتىپ، ءوزى جاۋاپتى سالانىڭ دامۋى­­نا ايانباي ۇلەس قوسۋى دەپ بىلەمىن. پرە­­زي­دەنت ايتقانداي، جالاڭ ۇران مەن جالىن­دى ءسوز ەمەس، ناقتى ىسپەن ناتيجە كور­سەتۋ. ۇلت بولىپ ۇيىسىپ، جۇرت بولىپ جۇ­مىلۋ ارقىلى پاندەميادان كە­يىن­گى كە­زەڭدەگى ەكونوميكالىق جانە الەۋ­­مەت­تىك احۋالدى زامان تالابىنا ساي جان­­دان­دىرىپ، ورتالىق ازياداعى، الەم­دىك ارە­نا­داعى كوشباسشىلىق ءرولىمىز­­دى نىعاي­تۋعا كۇش سالۋ. قاسىم-جومارت كەمەل­­ ۇلى  ءوز سوزىندە «قاراپايىم زات­تار ەكو­­­نو­ميكاسى»، «بيزنەستىڭ جول كار­تا­­سى» باع­­­دارلاماسىنىڭ مەرزىمىن 2022 جىل­­­عا ۇزار­تىپ، ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارى­­­عىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ اگەنتتى­گى­نەن اتال­­عان ماسەلە بويىنشا ناقتى شە­شىم­دەر كۇ­تەتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ازىق-تۇ­لىك باعاسى، مال شارۋاشىلىعى، اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن تەحنولوگيامەن جابدىق­تاۋ ماسەلەسىن دە اينالىپ وتپەدى. سونىڭ ىشىندە تسيفرلاندىرۋ جۇيەسىن جولعا قو­يىپ، ءىت-سەكتوردى دامىتۋدى تاپسىردى.

وسى ورايدا قازاق ءبىلىمى مەن عىلى­مى­­نىڭ قاراشاڭىراعى – ءال-فارابي اتى­نداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى پرە­زي­دەنت تاپسىرمالارىن كەزەڭ-كە­زەڭى­مەن جۇزەگە اسىرۋعا ءازىر. ماسەلەن، 100 مىڭ جوعارى بىلىكتى ءىت-مامانىن دايارلاۋ ءۇشىن اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لار فا­كۋل­­تەتىندە جاڭا وقۋ باعدار­لا­ما­لارى قا­راس­تىرىلىپ، ستۋدەنتتەر سانى جىل سا­يىن كوبەيتىلەدى. بيىل جەتى ماماندىق اشىلىپ، 400 ستۋدەنت، 200-گە جۋىق ماگيسترانت، 34 دوكتو­رانت قابىلداندى. الداعى جىلى 900-گە جۋىق باكالاۆر، 150-دەن استام ماگيستر، 35 دوكتو­رانت – بارلىعى مىڭنان استام ءىت-مامانى قولىنا ديپلوم الادى. جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن، باسەكەگە قابى­لەتتى، بىلىكتى ءىت-ماماندارىن وقىتۋ اياسىن كەڭەيتۋ پرەزيدەنت تالابىنا ساي كۇشەيتىلەتىن بولادى.

پرەزيدەنت جولداۋىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، ىن­دەت­پەن كۇرەس شارالارىن كۇشەيتۋ، مە­دي­­­تسينا ونىمدەرىن زەرتحانالىق جانە تەح­­­ني­كالىق سىناقتان وتكىزەتىن ورتا­لىق قۇرۋ، ەلى­مىزدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپ­سىزدى­گىن بول­­جاۋ­­مەن اينالىساتىن ۇلتتىق جۇيە جاساق­تاۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە قويىلدى.

وسىعان سايكەس، قازۇۋ-دىڭ مەديتسينا، بيولوگيا جانە حيميا فاكۋلتەتتەرى مەن كافەدرالارى بىرلەسە وتىرىپ جاڭا عىلىمي ازىرلەمەلەر دايىنداپ، ىرگە­لى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، تالدامالار جا­ساۋعا، اتالعان سالاداعى بىلىكتى مامان­دار­دىڭ تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋگە باستى نازار اۋدارماق.

قازۇۋ ماماندارى مەن عالىمدارى­نىڭ بعم كوميتەتىنىڭ جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىندا ددۇ-نىڭ QazCovid-19 ۆاكتسيناسىن سەرتيفيكاتتاۋعا قۇجاتتاردى دايىنداۋعا ساراپشى رەتىندە قاتىسقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.

سونىمەن قاتار قازۇۋ مەن بيولو­گيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (بقپعزي) ۆيرۋسولوگ-مامانداردى بىرلەسە دايارلاۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. ەلىمىزدە ال­عاش رەت قازۇۋ بيوتەحنولوگيا كافەد­راسى­نىڭ، بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عزي BSL-2 جانە BSL-3 زەرتحانالارىنىڭ بازاسىندا ۆيرۋسولوگ-مامانداردى دايارلاپ شىعارادى. الداعى جىلى بيوتەحنولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا قىستاۋباەۆا ۆيرۋسولوگيا بويىنشا قوس ديپلوم باعدارلاماسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. Paris Saclay ۋنيۆەرسيتەتىمەن الدىن الا كەلىسىم بار، ستۋدەنتتەر ەكى سەمەستر بويى پاريج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇزدىك زەرتحانالارىندا ءبىلىم الادى. بيولوگيا فاكۋلتەتىندە بيوەنەرگەتيكا لابوراتورياسىن اشۋ كوزدەلۋدە.

مەملەكەت باسشىسى جاڭا وقۋ جىلى­نىڭ باسىندا پەداگوگيكا سالاسى قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ايلىعىن ءوسىرۋ ءۇشىن الداعى ءۇش جىلدا 1،2 تريلليون تەڭگە جۇمسالاتىنىن جاريالاپ، ۇستازدار قاۋىمىن ەرەكشە قۋانتتى. سونىڭ ىشىندە جەتەكشى عالىمدارىمىزعا تۇراقتى جانە ءوز ەڭبەگىنە لايىقتى جالاقى تولەۋ ماسەلەسىن شەشۋدى مىندەتتەدى.

1 قىركۇيەكتەن باستاپ قازۇۋ-دا وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسى ۇلتتىق وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن الدىڭعى قاتارعا شىقتى. ەندىگى جەردە وقىتۋشى – 285 مىڭ تەڭگە، اعا وقىتۋشى – 312 مىڭ تەڭگە، قاۋىم­داس­تى­رىلعان پروفەسسور – 389 مىڭ تەڭگە، پروفەسسور – 500 مىڭ تەڭگە الادى. بۇ­دان باسقا، فيلوسوفيا دوكتورى (PhD)، عى­لىم كانديداتى، عىلىم دوكتورى دارە­جەسى، بىلىكتىلىك دەڭگەيى ءۇشىن قوسىم­شا اقى بەلگىلەندى. سونداي-اق جوعا­رى رەي­تينگتى شەتەلدىك باسىلىمداردا عى­لىمي ماقالالار جاريالاعان وقىتۋ­شىلار مەن پروفەسسورلارعا جىلىنا ەكى رەت سىياقى تولەۋ قاراستىرىلدى. جاقىندا Scopus دەرەكتەر بازاسىندا ماقالا جاريا­لا­عان 234 عالىم 74،8 ملن تەڭگە قارجىلاي سىياقىمەن ماراپاتتالدى. 

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ىرگەلى عى­لىم­دى دامىتۋ ءۇشىن گرانت مەرزىمىن قازىر­­گىدەي ءۇش جىلمەن شەكتەمەي، بەس جىل­عا دەيىن قاراستىرۋ ۇسىنىسىن دا عالىم­دارىمىز قۋانا قابىل الدى. ءسوز­سىز، بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە عىلىمي ىزدەنىس­تەردىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى.

جەراستى قازبا بايلىقتارىن يگەرىپ، ونەركاسىپتە جاراتۋ ماقساتىندا پرەزي­دەنت ەلىمىزدە بىرىڭعاي ۇلتتىق گەولو­گيا­لىق قىزمەتى قۇرىلاتىنىن ايتتى. بۇل ەكونوميكا مەن عىلىمدى بىرىكتى­رەتىن ۇلكەن قۇرىلىم بولماق. ءبىز ۋنيۆەر­سيتەتىمىزدەگى گەوگرافيا جانە تابيعاتتى پايدالانۋ فاكۋلتەتى بازاسىندا وسى باعىتتا تەرەڭ عىلىمي تالدامالار مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە دايىنبىز.

جولداۋدا جۇرت كوڭىلىنەن شىققان تاعى ءبىر تاقىرىپ – مەملەكەتتىك ءتىل. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: «اتا زاڭ بو­يىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى.  بولاشاعىن وتانىمىزبەن بايلانىستىراتىن ءاربىر ازامات قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويۋعا ءتيىس. بۇل وتانشىلدىقتىڭ باستى بەلگىسى دەۋگە بولادى»، دەدى.

مەملەكەت باسشىسى بۇعان دەيىن دە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتىپ، ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالدىرۋ قاجەتتىگىن مالىمدەگەن. سونداي-اق «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى تۋرالى ايتقاندا، مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ايرىقشا ەڭبەگىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ول ەلىمىزدە مەملەكەتقۇرۋشى ۇلتتىڭ سانى ەداۋىر از بولعانىنا قاراماستان، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. سونداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭنىڭ وزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي ىقپال ەتۋىمەن پارلامەنت قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالادى.

مەملەكەتتىك قىزمەتكە، ونىڭ ىشىندە حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەيتىن لاۋا­زىم­عا تاعايىنداۋ كەزىندە كاسىبي بىلىك­تىلىگىنە قوسا، قازاق ءتىلىن جاقسى بىلە­­تىن ازا­ماتتارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. پار­لامەنتتە نەمەسە ءباسپاسوز ءماسلي­حات­تارىندا مەملەكەتتىك تىلدە سوي­لەپ، پىكىر الماسا المايتىن مەملەكەت­تىك قىز­­مەتكەر ۇعىمى، ەڭ الدىمەن، قازاق ازا­­مات­­تارىنىڭ اراسىندا اناحرونيزمگە اي­نالۋعا ءتيىس»، دەپ ناقتىلاپ وتكەن.

بۇل تاپسىرمالاردى بۇلجىتپاي ورىن­داۋ جانە ايتپاي-اق ءتۇسىنىپ جاساۋ – ءبىز­دىڭ مىندەتىمىز. ويتكەنى مەملەكەتتىك ءتىل – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى بەلگىسى. تالاي تاريح­تى باستان كەشىرسەك تە، انا ءتىلىمىز ءوزىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جوعالتپاي كەلەدى. دەگەنمەن قازاق ءتىلى جازبا ادەبيەتتە كورىنىس تاۋىپ قانا قويماي، تولىققاندى عىلىم تىلىنە اينالۋى ءتيىس. ول دەڭگەي­گە جەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق نامىسپەن، جىگەر­مەن قوسا، عالىمدارىمىزدىڭ ىزدەنىسكە تولى ەرەن ەڭبەگى مەن تەرەڭ ءبىلىمى كەرەك. قازۇۋ عالىمدارى مەملەكەتتىك ءتىلدى عى­­لىم تىلىنە اينالدىرۋدى قولعا الىپ، عى­لى­­مي جاڭالىقتاردىڭ قازاق تىلىندە جا­زى­لۋىنا باسىمدىق بەرەدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوز سوڭىن: «مىق­تى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ ۇيىسا ءبىلۋى ايرىقشا ماڭىزدى. شىن مانىن­دە ۇيىمداسقان ۇتادى. «ىنتىماق جۇر­گەن جەردە ىرىس بىرگە جۇرەدى» دەپ حالقى­مىز بەكەر ايتپاعان. ءبىزدىڭ كۇش-قۋاتى­مىز – بەرەكەلى بىرلىكتە. ەندەشە بىرلىگى­مىزدى بەكەمدەپ، ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتەيىك! قاسيەتتى وتانىمىز ماڭگى جاساي بەرسىن!» دەپ اياقتادى.

ەندىگى جەردە ارقايسىمىز مەملەكەت باسشىسى جۇكتەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەر­دى سەزىنىپ، بارلىق باستامالاردى لايىق­تى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتىمىز! ويت­كەنى جول­­داۋ تۇجىرىمى – تاۋەلسىزدىكتى ساق­تاۋ، ەل ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتۋ.

 

جانسەيىت تۇيمەباەۆ،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

ۇقساس جاڭالىقتار