قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتى مەن كوشباسشىلىق قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل الەمگە تانىمال, ىرگەسى ءبىرتۇتاس, جاڭا مەملەكەت قۇرىلعانىن تىلگە تيەك ەتە كەلە, «ەگەمەندىك دەگەنىمىز – جالاڭ ۇران مەن جالىندى ءسوز ەمەس. ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ءار ازاماتتىڭ تاۋەلسىزدىك يگىلىگىن سەزىنە الۋى. ونىڭ باستى كورىنىسى – ەلدەگى بەيبىت ءومىر, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق. سونداي-اق حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنىڭ جاقسارۋى جانە جاستاردىڭ بولاشاققا نىق سەنىممەن قاراۋى», دەپ, الداعى ۋاقىتتا دا بارلىق باستامانىڭ وسى باعىتتا جالعاساتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءار ازامات تاۋەلسىزدىك يگىلىگىن سەزىنۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇش ونجىلدىق بەلەستە ەگەمەندىكتىڭ ءار ءساتىن قالت جىبەرمەي, ءار قادامىن مۇقيات ويلاستىرىپ ارەكەت ەتتى. ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىمەن ءار جىلعا, ءار ماقساتقا ناقتى جوسپارلار قۇرىلىپ, دامۋ باعدارلامالارى جاسالدى. كوزدەلگەن مەجەنىڭ بارلىعى ۋاقىتىنان بۇرىن ەڭسەرىلىپ, ازعانا ۋاقىت ىشىندە قازاقستان الەمدەگى ورنىقتى, بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەل بيلىگىن قولىنا العان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ستراتەگيالىق جوبالار مەن جۇيەلى رەفورمالاردى جاڭا ساياسي باعىتتا لايىقتى جالعاستىرىپ كەلەدى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلدەگى تابىس پەن جەتىستىك كىلتى – ەلباسىنىڭ كەلەشەكتى كورە بىلگەن كەمەڭگەرلىگىنەن جانە مەملەكەت باسشىسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسي ساباقتاستىقتىڭ بەرىكتىگىنەن دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى.
تاۋەلسىزدىك جىلناماسىنىڭ ءتورتىنشى ونجىلدىعىندا بارشامىزعا جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن كوتەرىلگەن ماسەلەلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل باسىنداعى «تاۋەلسىزدىك – بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىمەن ۇندەسىپ جاتقانى دا كوڭىل قۋانتادى.
پرەزيدەنت: «تاۋەلسىز ەل بولۋ ونى جاريالاۋمەن نەمەسە مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋمەن شەكتەلمەيدى. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ناعىز كۇرەس كۇندەلىكتى ەڭبەكپەن, ۇزدىكسىز ءارى دايەكتى ەلدىك ساياساتپەن ماڭگى جالعاسادى. ءبىز قۋاتتى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزبەن عانا ۇلت رەتىندە جەر بەتىندە ساقتالامىز. وسى اينىماس اقيقاتتى بەرىك ۇستانۋىمىز قاجەت. «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ماڭگى ۇرانىمىز بولۋعا ءتيىس», دەگەن ەدى.
ءار قازاقستاندىق ءۇشىن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس – ءوز قىزمەت ورنىندا, قورشاعان ورتاسىندا, وتباسىندا ادال ەڭبەك ەتىپ, ءوزى جاۋاپتى سالانىڭ دامۋىنا ايانباي ۇلەس قوسۋى دەپ بىلەمىن. پرەزيدەنت ايتقانداي, جالاڭ ۇران مەن جالىندى ءسوز ەمەس, ناقتى ىسپەن ناتيجە كورسەتۋ. ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, جۇرت بولىپ جۇمىلۋ ارقىلى پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدەگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك احۋالدى زامان تالابىنا ساي جانداندىرىپ, ورتالىق ازياداعى, الەمدىك ارەناداعى كوشباسشىلىق ءرولىمىزدى نىعايتۋعا كۇش سالۋ. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءوز سوزىندە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ مەرزىمىن 2022 جىلعا ۇزارتىپ, ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ اگەنتتىگىنەن اتالعان ماسەلە بويىنشا ناقتى شەشىمدەر كۇتەتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ازىق-تۇلىك باعاسى, مال شارۋاشىلىعى, اۋىل شارۋاشىلىعىن تەحنولوگيامەن جابدىقتاۋ ماسەلەسىن دە اينالىپ وتپەدى. سونىڭ ىشىندە تسيفرلاندىرۋ جۇيەسىن جولعا قويىپ, ءىت-سەكتوردى دامىتۋدى تاپسىردى.
وسى ورايدا قازاق ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ قاراشاڭىراعى – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋعا ءازىر. ماسەلەن, 100 مىڭ جوعارى بىلىكتى ءىت-مامانىن دايارلاۋ ءۇشىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار فاكۋلتەتىندە جاڭا وقۋ باعدارلامالارى قاراستىرىلىپ, ستۋدەنتتەر سانى جىل سايىن كوبەيتىلەدى. بيىل جەتى ماماندىق اشىلىپ, 400 ستۋدەنت, 200-گە جۋىق ماگيسترانت, 34 دوكتورانت قابىلداندى. الداعى جىلى 900-گە جۋىق باكالاۆر, 150-دەن استام ماگيستر, 35 دوكتورانت – بارلىعى مىڭنان استام ءىت-مامانى قولىنا ديپلوم الادى. جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن, باسەكەگە قابىلەتتى, بىلىكتى ءىت-ماماندارىن وقىتۋ اياسىن كەڭەيتۋ پرەزيدەنت تالابىنا ساي كۇشەيتىلەتىن بولادى.
پرەزيدەنت جولداۋىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ىندەتپەن كۇرەس شارالارىن كۇشەيتۋ, مەديتسينا ونىمدەرىن زەرتحانالىق جانە تەحنيكالىق سىناقتان وتكىزەتىن ورتالىق قۇرۋ, ەلىمىزدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن بولجاۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق جۇيە جاساقتاۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە قويىلدى.
وسىعان سايكەس, قازۇۋ-دىڭ مەديتسينا, بيولوگيا جانە حيميا فاكۋلتەتتەرى مەن كافەدرالارى بىرلەسە وتىرىپ جاڭا عىلىمي ازىرلەمەلەر دايىنداپ, ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تالدامالار جاساۋعا, اتالعان سالاداعى بىلىكتى مامانداردىڭ تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋگە باستى نازار اۋدارماق.
قازۇۋ ماماندارى مەن عالىمدارىنىڭ بعم كوميتەتىنىڭ جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىندا ددۇ-نىڭ QazCovid-19 ۆاكتسيناسىن سەرتيفيكاتتاۋعا قۇجاتتاردى دايىنداۋعا ساراپشى رەتىندە قاتىسقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
سونىمەن قاتار قازۇۋ مەن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (بقپعزي) ۆيرۋسولوگ-مامانداردى بىرلەسە دايارلاۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. ەلىمىزدە العاش رەت قازۇۋ بيوتەحنولوگيا كافەدراسىنىڭ, بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عزي BSL-2 جانە BSL-3 زەرتحانالارىنىڭ بازاسىندا ۆيرۋسولوگ-مامانداردى دايارلاپ شىعارادى. الداعى جىلى بيوتەحنولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا قىستاۋباەۆا ۆيرۋسولوگيا بويىنشا قوس ديپلوم باعدارلاماسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. Paris Saclay ۋنيۆەرسيتەتىمەن الدىن الا كەلىسىم بار, ستۋدەنتتەر ەكى سەمەستر بويى پاريج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇزدىك زەرتحانالارىندا ءبىلىم الادى. بيولوگيا فاكۋلتەتىندە بيوەنەرگەتيكا لابوراتورياسىن اشۋ كوزدەلۋدە.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باسىندا پەداگوگيكا سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىعىن ءوسىرۋ ءۇشىن الداعى ءۇش جىلدا 1,2 تريلليون تەڭگە جۇمسالاتىنىن جاريالاپ, ۇستازدار قاۋىمىن ەرەكشە قۋانتتى. سونىڭ ىشىندە جەتەكشى عالىمدارىمىزعا تۇراقتى جانە ءوز ەڭبەگىنە لايىقتى جالاقى تولەۋ ماسەلەسىن شەشۋدى مىندەتتەدى.
1 قىركۇيەكتەن باستاپ قازۇۋ-دا وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسى ۇلتتىق وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن الدىڭعى قاتارعا شىقتى. ەندىگى جەردە وقىتۋشى – 285 مىڭ تەڭگە, اعا وقىتۋشى – 312 مىڭ تەڭگە, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور – 389 مىڭ تەڭگە, پروفەسسور – 500 مىڭ تەڭگە الادى. بۇدان باسقا, فيلوسوفيا دوكتورى (PhD), عىلىم كانديداتى, عىلىم دوكتورى دارەجەسى, بىلىكتىلىك دەڭگەيى ءۇشىن قوسىمشا اقى بەلگىلەندى. سونداي-اق جوعارى رەيتينگتى شەتەلدىك باسىلىمداردا عىلىمي ماقالالار جاريالاعان وقىتۋشىلار مەن پروفەسسورلارعا جىلىنا ەكى رەت سىياقى تولەۋ قاراستىرىلدى. جاقىندا Scopus دەرەكتەر بازاسىندا ماقالا جاريالاعان 234 عالىم 74,8 ملن تەڭگە قارجىلاي سىياقىمەن ماراپاتتالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن گرانت مەرزىمىن قازىرگىدەي ءۇش جىلمەن شەكتەمەي, بەس جىلعا دەيىن قاراستىرۋ ۇسىنىسىن دا عالىمدارىمىز قۋانا قابىل الدى. ءسوزسىز, بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى.
جەراستى قازبا بايلىقتارىن يگەرىپ, ونەركاسىپتە جاراتۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت ەلىمىزدە بىرىڭعاي ۇلتتىق گەولوگيالىق قىزمەتى قۇرىلاتىنىن ايتتى. بۇل ەكونوميكا مەن عىلىمدى بىرىكتىرەتىن ۇلكەن قۇرىلىم بولماق. ءبىز ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى گەوگرافيا جانە تابيعاتتى پايدالانۋ فاكۋلتەتى بازاسىندا وسى باعىتتا تەرەڭ عىلىمي تالدامالار مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە دايىنبىز.
جولداۋدا جۇرت كوڭىلىنەن شىققان تاعى ءبىر تاقىرىپ – مەملەكەتتىك ءتىل. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: «اتا زاڭ بويىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى. بولاشاعىن وتانىمىزبەن بايلانىستىراتىن ءاربىر ازامات قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويۋعا ءتيىس. بۇل وتانشىلدىقتىڭ باستى بەلگىسى دەۋگە بولادى», دەدى.
مەملەكەت باسشىسى بۇعان دەيىن دە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالدىرۋ قاجەتتىگىن مالىمدەگەن. سونداي-اق «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى تۋرالى ايتقاندا, مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ايرىقشا ەڭبەگىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ول ەلىمىزدە مەملەكەتقۇرۋشى ۇلتتىڭ سانى ەداۋىر از بولعانىنا قاراماستان, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. سونداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭنىڭ وزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي ىقپال ەتۋىمەن پارلامەنت قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتكە, ونىڭ ىشىندە حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەيتىن لاۋازىمعا تاعايىنداۋ كەزىندە كاسىبي بىلىكتىلىگىنە قوسا, قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىن ازاماتتارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. پارلامەنتتە نەمەسە ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىندا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ, پىكىر الماسا المايتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ۇعىمى, ەڭ الدىمەن, قازاق ازاماتتارىنىڭ اراسىندا اناحرونيزمگە اينالۋعا ءتيىس», دەپ ناقتىلاپ وتكەن.
بۇل تاپسىرمالاردى بۇلجىتپاي ورىنداۋ جانە ايتپاي-اق ءتۇسىنىپ جاساۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. ويتكەنى مەملەكەتتىك ءتىل – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى بەلگىسى. تالاي تاريحتى باستان كەشىرسەك تە, انا ءتىلىمىز ءوزىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جوعالتپاي كەلەدى. دەگەنمەن قازاق ءتىلى جازبا ادەبيەتتە كورىنىس تاۋىپ قانا قويماي, تولىققاندى عىلىم تىلىنە اينالۋى ءتيىس. ول دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق نامىسپەن, جىگەرمەن قوسا, عالىمدارىمىزدىڭ ىزدەنىسكە تولى ەرەن ەڭبەگى مەن تەرەڭ ءبىلىمى كەرەك. قازۇۋ عالىمدارى مەملەكەتتىك ءتىلدى عىلىم تىلىنە اينالدىرۋدى قولعا الىپ, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ قازاق تىلىندە جازىلۋىنا باسىمدىق بەرەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوز سوڭىن: «مىقتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ ۇيىسا ءبىلۋى ايرىقشا ماڭىزدى. شىن مانىندە ۇيىمداسقان ۇتادى. «ىنتىماق جۇرگەن جەردە ىرىس بىرگە جۇرەدى» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. ءبىزدىڭ كۇش-قۋاتىمىز – بەرەكەلى بىرلىكتە. ەندەشە بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتەيىك! قاسيەتتى وتانىمىز ماڭگى جاساي بەرسىن!» دەپ اياقتادى.
ەندىگى جەردە ارقايسىمىز مەملەكەت باسشىسى جۇكتەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەردى سەزىنىپ, بارلىق باستامالاردى لايىقتى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتىمىز! ويتكەنى جولداۋ تۇجىرىمى – تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ, ەل ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتۋ.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى
