تورتكۇل دۇنيەدە ورىن الىپ جاتقان نەبىر قيىن وقيعالار مەن جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ ىقپالى ءبىزدىڭ ەلگە دە تيگەنى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە كەزەڭ-كەزەڭىمەن قايتالانا وتىرىپ سوققان دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ سالدارى ەرەكشە بولدى. توسىننان تۋىنداعان وسىنداي قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ جاۋاپكەرشىلىگى, ارينە, حالىق ءۇمىتىن ارقالاعان مەملەكەت باسشىسىنا تۇسەتىنى بەلگىلى. مىنە, ءدال وسىنداي جاۋاپتى ساتتەردە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – مەملەكەت باسشىسى, مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن, ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا قازاقستاننىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا رەتىندە قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ قۋاتى مەن كۇشىنە جۇگىنە وتىرىپ, قاجەتتى ءارى قابىلەتتى ۇلتتىق زاڭداردى دەر كەزىندە قابىلداتىپ, بارلىق قيىندىقتى ەڭسەرىپ, بولاشاققا ايقىن جول اشىپ بەرگەنى ەل-جۇرتقا ءمالىم.
وسى پروتسەستە پرەزيدەنت ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ كومەگى مەن ىقپالى قالاي بولدى؟ اتا زاڭنىڭ قانداي نورمالارى قۋاتتىلىعىن كورسەتتى؟ ونىڭ ناتيجەسى قانداي؟ وسى سۇراقتارعا قۇقىقتىق تۇرعىدان جاۋاپ قاراستىرعانىمىز ورىندى بولار دەپ ويلايمىن.
كونستيتۋتسيانىڭ 40-بابىنىڭ 2 جانە 3-تارماقتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ حالىق جانە مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى ەكەندىگى جانە ول مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ (زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى) كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە وكىمەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ مارتەبەسى مەن باسشىلىق قۇزىرى قارالعان.
پرەزيدەنتتىڭ وسى اتالعان وتە جاۋاپتى وكىلەتتىلىكتى اتقارۋ نىشانى رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق سيپاتتاماسى ونىڭ مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ىلگەرىلەۋ قۇندىلىقتارىن تەك قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن پايداعا جاراتۋدى قامتاماسىز ەتىپ, كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسىندە قارالعان تۇپكى مىندەتتەرگە ابىرويمەن قول جەتكىزۋگە ادال ارەكەت جاساپ, ءوزىنىڭ تىكەلەي ۇلگى بولۋىندا دەپ تۇسىنگەنىمىز ءجون. ال پرەزيدەنتتىڭ كەپىل رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق سيپاتتاماسى ونىڭ مەملەكەتتەگى ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا مارتەبەسى مەن ايرىقشا زاڭدىق قۇزىرەتىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ, ءار سالانى ۇلتتىق زاڭنامامەن قامتۋدى ۇيىمداستىرا بىلۋىنەن ايقىن كورىنەدى.
كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن وسى جانە باسقا دا مارتەبەلى مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ جولىندا پرەزيدەنت ءاربىر ءىس-ارەكەتىن جانە شەشىمىن كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا ساي مۇلتىكسىز ىسكە اسىرادى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى رەتىندە وزىنە تىكەلەي باعىنىستاعى جانە جاۋاپتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردان دا وسىنى تالاپ ەتەدى. ناتيجەسىندە, ۇيلەسىمدى قارىم-قاتىناس ورناپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى بىركەلكى قىزمەت اتقارىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا, جەكە ومىرلەرىنە قارسى زاڭسىز ارەكەتتەر جاسالۋىنا جول بەرمەۋگە, اركىمنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىنىڭ قورعالۋىنا, زاڭ مەن سوت الدىندا تەڭ بولۋ قۇقىعى جانە باسقا كونستيتۋتسيادا قارالعان كەپىلدىكتەردىڭ شىنايى ورىندالۋىنا مۇمكىندىك تۋىندايدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدى دەموكراتيالىق جولمەن وركەندەتىپ, مىقتى ەكونوميكا مەن باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتىق زاڭناما جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى ىلگەرىلەتۋدەگى كوشباسشىلىق ءرولى ەرەكشە. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ەلدەگى بەيبىت ءومىر مەن كونستيتۋتسيالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسياعا ورىندى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدىڭ ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدە شەشۋشى تۇلعا بولىپ تابىلادى.
قارقىندى دامىپ جاتقان قوعام مەن مەملەكەت ومىرىندەگى ارقيلى اسا ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستار ۇلتتىق زاڭنامانىڭ دا جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ءوزىنىڭ تاريحي مىندەتىن اتقارعانىمەن, جاڭا تالاپتارعا بەيىمسىز بولعان جاعدايدا, قانداي سالاعا قاتىستى بولسىن, قولدانىستاعى زاڭداردىڭ وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرۋى قاجەتتى قۇبىلىس. زاڭ قاتىپ قالعان قۇجات بولماۋى كەرەك. حالىقتىڭ مۇددەسىن شەشۋ قاجەت بولعان ۋاقىتتا ول وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ءدال وسىنداي جاعداي كونستيتۋتسياعا دا قاتىستى. سوندىقتان دا ەلدەگى قارقىندى وزگەرىستەردىڭ ىقپالىمەن ەل كونستيتۋتسياسىنا ءتورت رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
العاشقى كونستيتۋتسيالىق رەفورما 1998 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ اياسىندا ىسكە استى. وندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمدەرى وزگەرتىلدى, 77 دەپۋتاتتان تۇراتىن ماجىلىسكە 10 ورىن قوسىلدى. پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىلىگى كەڭەيتىلىپ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ پارلامەنت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى بەكىتىلدى. سوت تورەلىگىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا القابيلەر جۇيەسى ەنگىزىلدى.
ەكىنشى كونستيتۋتسيالىق رەفورما 2007 جىلى ەل ىشىندەگى تەرەڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك-مادەني وزگەرىستەرگە بايلانىستى ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋى كەزىندە پروپورتسيالىق سايلاۋ جۇيەسى تولىق بەكىتىلدى. پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىلىگى كەڭەيتىلىپ, ۇكىمەتتى جاساقتاۋدىڭ جاڭا ءراسىمىن ەنگىزۋ جانە بيلىكتىڭ اتقارۋشى تارماعىنا قاتىستى زاڭ شىعارۋشى تارماقتىڭ باقىلاۋ تەتىكتەرىن وڭايلاتۋ ەسەبىنەن پارلامەنت مارتەبەسى نىعايتىلدى. پرەمەر-ءمينيستردى پارلامەنتتىك كوپشىلىكتىڭ بەكىتۋى تۋرالى نورما جانە پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەت باسشىسىن تاعايىنداۋ كەزىندە پارتيالىق فراكتسيالارمەن كەڭەسۋ ءراسىمى ەنگىزىلىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى. سونداي-اق ءولىم جازاسىن قولدانۋ شەكتەرى, تەك سوتتىڭ قاماۋعا الۋعا جانە قاماۋدا ۇستاۋعا سانكتسيا بەرۋى ايقىندالدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ پروتسەسىنە كەڭىنەن قاتىسۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە ۇيلەستىرەتىن مەملەكەتتىك جۇيە نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ پروتسەسى اياقتالدى.
ءۇشىنشى كونستيتۋتسيالىق رەفورما 2011 جىلى جۇرگىزىلىپ, ەل پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن تاعايىنداۋ مەن وتكىزۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن بەلگىلەۋگە باعىتتالعان وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
ءتورتىنشى كونستيتۋتسيالىق رەفورما 2017 جىلى وتكىزىلىپ, وندا بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى اۋقىمدى قايتا ءبولۋ, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى نورمالار قابىلداندى.
تۇتاستاي العاندا, بۇل رەفورمالار كوزدەگەن تاريحي مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرىپ, ناتيجەسىندە ەلدىڭ العا قاراي دامۋداعى باعىت-باعدارىن ايقىنداۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار. وعان دالەل, قۇقىقتىق باعىتتا قىزمەت اتقاراتىن بەلسەندى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ اراسىندا بەدەلى جوعارى, پىكىرى ءوتىمدى ەۋروپا كەڭەسىنىڭ قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياسى (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) بۇل رەفورمالارعا وڭ باعاسىن بەرگەنىنە تورتكۇل دۇنيە كۋا بولدى. بۇل جونىندە وسى كوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى, الەمدىك دەڭگەيدەگى قوعام قايراتكەرى, دوكتور دجانني بۋكيككيونىڭ: «مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ازىرلەنگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى قازاقستان تابىسىنىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى بولدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. كونستيتۋتسيا ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك وزگەرىستەر ءۇشىن بەرىك ىرگەتاس بولا وتىرىپ, مەملەكەت پەن قوعامدا بولىپ جاتقان بارلىق پروتسەستى جانداندىردى. قازاقستاننىڭ دەموكراتيا جولىندا جاساۋعا ءتيىس ماڭىزدى قادامدارى ءالى دە بار. دەموكراتيا جاعدايىندا تۇراقتىلىق قوعامدى ىلگەرى جىلجىتۋ ماقساتىندا اشىق پىكىرتالاستار, ساياسي ديالوگتار جانە يدەيالارمەن الماسۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. قازاقستان وسى جولدا ودان ءارى پروگرەسكە قول جەتكىزەتىنىنە سەنەمىن», دەگەن پىكىر ايتقانى بەلگىلى.
كونستيتۋتسيا – ەل دامۋىنىڭ ارقاۋى, مىقتى قوزعاۋشى كۇشى. كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەپ, ونىڭ الەۋەتىن تۇسىنە ءبىلۋ وتە پايدالى بولماق. سەبەبى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعى كوتەرىلىپ, اركىم ءوز مۇددەسىن قورعاۋدا تەك زاڭنىڭ كۇشىنە جۇگىنۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسياعا باسىمدىق تانىتۋدىڭ ءتيىمدى ءارى پايدالى ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتىپ كەلەدى. بۇل كەڭىنەن ورىن الىپ كەلە جاتقان قۇبىلىس ەكەندىگى بەلگىلى. ويتكەنى كونستيتۋتسيانىڭ قاعيداتتارىن جاقسى ءتۇسىنىپ, مەڭگەرۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كىم بولسا دا ءوزىنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرۋگە جول بەرمەيدى. زاڭ تالاپتارىن تۇسىنە بىلگەن ادام وزىنە قيانات جاساتپايدى, ءارى ءوزى دە باسقانى سىيلاپ, قوعام ءتارتىبىن ساقتاۋعا بەيىم بولادى.
رامازان سارپەكوۆ,
زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور
