دەپورتاتسيادان “دوستىق ۇيىنە” دەيىن نەمەسە مەحيانىڭ باسىنان كەشكەندەرى حاقىندا بىرەر ءسوز

جامبىل وبلىسىنداعى قازاق­ستان حالقى كىشى اسسامبلەياسىنىڭ ات­­قارۋشى حاتشىلىعى ورنالاسقان شاڭىراق – “دوستىق ءۇيى” دەپ اتا­لادى. جۇرەگى كەڭ جانداي ەسىگى ۇنەمى ايقارا اشىق تۇراتىن ءاز ۇيانىڭ تابالدىرىعىنان وسى وڭىردەگى ءار ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى ءوز ۇيىنە ەنگەندەي ەمىن-ەركىن اتتايدى. ءدۇڭ­گەن, تۇرىك, قىرعىز, ورىس, وزبەك دەيسىز بە, ءبارى وسىندا. بەرەكە مەن بىرلىك ۇيىعان وسى بوساعادا ءبىر تۇرىك تۋعانىمىزبەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعانمىن. حيكايامىز ورتا تۇسىنا جاقىنداپ قالعان كەزدە عوي دەيمىن, “دوستىق ءۇيىنىڭ” قىزمەتكەرى ءزۇبايرا سەمبينا: – بۇ كىسىنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەمىز ورىستىڭ قىزى, – دەپ قالدى. ادام جانىنا ادەمى ءازىل دە مىڭ داۋا. سوناۋ الاساپىران جىلدارى گۇرجى ەلىندەگى ادىگەن اۋدانىنان جەر اۋىپ كەلگەن اتا-انالارىنىڭ كورگەن ازابىن ايتامىن دەپ جانى كۇيزەلىڭكىرەپ قالعان مەحيانىڭ كوڭىلىن سەرپەيىن دەپ: – ە-ە, وندا جەڭگەمىز ءوزىمىزدىڭ “اققويلى” رۋىنان دەسەڭىزشى, – دەپ ەدىم, تۇرىك تۋعانىمنان بۇرىن انان­داي جەردە وتىرعان ەكى دۇڭگەننىڭ ءبىرى ەزۋ تارتتى. قازاقشانى دا, قازاقى قال­جىڭ­دى دا تۇسىنەتىنى تۇرىنەن كورىنىپ تۇر. ءتىپتى: – ال مەنىڭ كەلىنىم قازاق, – دەپ اڭگىمەگە ارالاسا كەتتى. – قازاق بولعاندا قاي ەلدىڭ قىزى, – دەدىم مەن دە قالجىڭنىڭ قى­زىل شوعىن ودان ارى ۇرلەي تۇسكىم كەلىپ. – ءى-ءىم, قالاي ەدى الىگى... “كونو­كراد” دەۋشى ەدى عوي. – جاڭابايلار ما؟ – يە, يە, كەلىنىمنىڭ رۋى جاڭاباي بولادى. مەن ەزۋ تارتىپ ۇلگەرگەنىم جوق ەكىنشى دۇڭگەن: – قاياقتىڭ ۇرىسى, نورمال­نىە ليۋدي وني, – دەپ, ەجىرەيىپ شىعا كەلدى. سويتسەك, مۇنىڭ اۋىلداستارى شە­­تىنەن جاڭابايلار ەكەن. مى­ناۋسى “كورشىنىڭ اقىسى – قۇداي­دىڭ حاقىسى” دەگەنگە باسىپ, اۋىل­داستارىن قورعاعان ءتۇرى. وتىرعاندار ەندى دۋ كۇلدىك. ازاپ­تى جىلدار تۋرالى اۋىر اڭگىمە ۇستىندە بۇل ءبارىمىزدى جاقسى اسەرگە بولەپ, ءبىر جەلپىنىپ قالدىق. مەحيا ءسوزىن ارى قاراي ساباق­تادى... ايتىپ وتىرسا, 1944 جىلى جەل­توق­سان ايىندا قارۋلى اسكەرلەر كەلەدى-داعى حالىقتى قويشا ءيىرىپ: “سەندەردى بۇل جەردەن كوشىرەمىز, بىراق ءبىر اپتا, ارى كەتسە ءبىر ايدىڭ ىشىندە قايتىپ اكەلەمىز”, دەپ ءبىر كۇندە ماشينەگە وتىرعىزىپ, تەمىر جول بەكەتىنە جەتكىزەدى. ودان ارى مال ارتاتىن ۆاگونعا 10-11 وتبا­سىدان قاماپتى. تۇرىكتەر بالا سا­نىن شەكتەمەيتىن ءوسىمتال حالىق قوي, ءار وتباسىندا كەمىندە 7-8 نە­مەسە 9-10 بالا بار. سونىڭ ءبىرى مە­حيا سول كەزدە نەبارى 2 جاستا عانا ەكەن. كورەتىن جارىعى بار دا, ءبۇ­گىندە, مىنە, 68 جاسقا كەلىپ, قازاق­تاردىڭ ارقاسىندا ءوسىپ-ءونىپ وتىر. ۇلكەندەردەن ەستىگەنى, سول ۇركىن­شى­لىكتە اركىم قولىنا ىلىككەن زات­تا­رىن الۋعا عانا ۇلگەرگەن. قارسى­لىق بىلدىرگەندەردى الدەقايدا الىپ كەت­كەن. ولارعا سودان كەيىن نە بول­عا­نىن ەشكىم بىلمەيدى. ء“ۇي-جايىم, مال-جانىم, دۇنيە-مۇلكىم قالىپ با­رادى”, دەگەندەردىڭ قولىنا جەرگى­لىكتى بيلىك قاعاز ۇستاتىپ, قول قويىپ بەرگەن. “بارعان جەرلەرىڭدە وسىنى كورسەتسەڭدەر, دۇنيە-م ۇلىكتەرىڭنىڭ ەسەسىن قايتارىپ بەرەدى”, دەپتى. ساۋاتسىز شال-كەمپىرلەر الگى ءبىر جاپىراق قاعازدى مۇنداعا دەيىن ساقتاپتى. ونداي قاعازدىڭ بىرەۋىن مەحيانىڭ دا كورگەنى بار, ەشقانداي قاۋلى, قارارسىز شيمايلاي سالعان قۇنسىز بىردەڭە. العاشىندا ويلانۋعا دا مۇر­شا­لا­رى بولماي, دۇرلىگە كوتەرىلگەن حا­لىق كارى-جاس دەمەي, جۇك ۆاگونعا قوي­شا توپىرلاتىپ قاماعاننان كەيىن عانا جۇرەكتەرى ءبىر جامان­شى­لىق­تى سەزگەندەي, ۋلاپ-شۋلاپ جى­لاي باستايدى. اسىرەسە, كارى قويدىڭ جا­سىنداي جاسى قالاعان قارت انا­لار ارتتا قالىپ بارا جاتقان تۋعان جەرىن قيماي ەڭىرەگەندە ەتەكتەرى كوز جاسىنا تولادى. وعان اۋرۋ-سىرقاۋ جانداردىڭ ىڭىرسىعان ۇندەرى مەن بالالاردىڭ شوشىنا شىڭعىرعان داۋىستارىن قوسىڭىز. جۇك تيەۋگە ارنالعان ۆاگونداردا تەرەزە دەگەن بولمايدى. ەسىكتەرى تارس جابىق. وت جاعىپ, تاماق ازىرلەۋگە دە مۇمكىندىك جوق. سۋ دا قات. كۇن 45 گرا­­دۋس سۋىق, كوپ ۇزاماي ءبىر-ءبىر جا­رىم جاسار بالالار شەتىنەي باس­تايدى. قىستىڭ قاقاعان سۋىعىندا وسى ازاپپەن ارىپ-اشىپ جيىرما كۇندەي جول جۇرەدى. كەيىن بەلگىلى بولعانىن­داي, سول شۇبىرىندىدا 17 مىڭ ادام جول-جونەكەي قايتىس بو­لىپتى. ال امان-ەسەن جەتكەندەردىڭ 10-15 پايىزى قازاق ەلىنە كەلگەن سوڭ ءبىر جارىم جىلدىڭ ىشىندە كوز جۇمعان. قايتىس بولعانداردى پويىز توقتاعان بەكەتكە تاستاپ كەتە بەرگەن دەيدى. ولاردىڭ جەرلەنگەنىن نەمەسە يت-قۇسقا جەم بولعانىن دا ەشكىم بىلمەيدى. مەحيانىڭ اكەسى مۇعالىم, كوزى اشىق ادام بولعاندىقتان, ءۇر­كىن­شىلىككە ۇشىراعان اعايىندارىنا باس-كوز بولىپتى ايتەۋىر. بىراق... جول­داعى سۋىقتان اۋرۋ تاپقان اكە-شەشە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قار­ماق­شى اۋدانىنا كەلىپ تۇسكەننەن كەيىن جارتى جىلعا جەتپەي بىرىنەن كەيىن ءبىرى قايتىس بولعان. مەحيا, قازاقشا ايتقاندا, تۇلدىر جەتىم بالا اڭىراپ قالا بەرەدى. ادىگەننەن اۋىپ كەلگەن اعايىن­دار ءا دەگەندە ەسىك-تەرەزەسى جوق قاڭىراعان بوس ۇيلەرگە ورنالاسادى. كەيبىرەۋلەرى قازاقتاردىڭ قورجىن تامىنىڭ ءبىر جاعىنا جايعاسادى. بۇلاردىڭ جاعدايلارى الگى جەل ازىناعان بوس ۇيلەرگە كىرگەندەردەن ءسال دە بولسا جوعارى بولىپتى. شى­نىندا, قولدا بارىن سوعىسقا جونەل­تىپ, ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ وتىرعان ەلدە باسى ارتىق قانداي اس-اۋقات بول­سىن. دەگەنمەن, كوپ ۇزاماي داس­تار­قاندارى مەن قازان-وشاقتارى قا­زاقتارمەن ارالاسىپ, دوستاسىپ كەتەدى. تۇرىك ۇلتى مىنانداي قاسىرەتتى دە باستان كەشىپتى. “جەر اۋىپ كەل­گەن تۇرىكتەر ۇلتىن وزگەرتىپ جازۋى كەرەك” دەگەن پارمەن پايدا بولادى. مىسالى, تولقۇجاتىنا ء“ازىرباي­جان” دەپ جازعىزسا, اي سايىن كو­مەن­دا­تۋ­را­عا بارىپ, بەلگىلەنىپ تۇ­رۋ­عا ءمىن­دەتتى ەمەس, ال “تۇرىك” بو­لىپ قالسا, اي سايىن مىندەتتى تۇردە تۇگەندەۋدەن ءوتۋى كەرەك. مەحيانىڭ اكەسىنىڭ الاساپىراندا كوز جازىپ قالعان اپكەسى بار ەكەن, سول ء“ازىر­بايجان” بولىپ جازىلىپ كەتىپتى. – ماكە, مەسحەت تۇرىكتەرى دەگەندى ءتۇسىندىرىپ بەرىڭىزشى؟ – “مەسحەت” دەگەن ۇلت تا, ۇلىس تا جوق. گۇرجى ەلىندە مەسحەت دەگەن جەر بار. سول جەردى جايلاعان نەمەسە سول جەردەن كەلگەن اعايىنداردى “مەس­حەتتىك تۇرىكتەر” دەپ اتاپ كەتكەن. ونىڭ بار سىرى وسىندا. قاپ تاۋىن جايلاعان گۇرجى ەلىنىڭ 5 اۋدانىن تۇرىكتەر مەكەن ەتەدى ەكەن. مەحيانىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى ادىگەن – سول بەس اۋداننىڭ ءبىرى. بۇگىندە دەپورتاتسيامەن كەلگەن مەحيانىڭ باۋىرلارى, ياعني تۇرىك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى قازاق ەلىنىڭ ازا­ماتتارى بولىپ تابىلادى. بارلىعى دا ەگەمەن ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومى­رىنە بەلسەنە ارالاسىپ ءجۇر. ۇلكەن­دەرىنەن باستاپ بۇگىنگى جاستارىنا شەيىن كەشەگى باستان وتكەرگەن قيىن­شىلىقتاردى قازاق حالقىنىڭ دار­قان پەيىلى مەن ىستىق قۇشاعىنىڭ ارقاسىندا جەڭگەنىن ايتىپ وتىرادى. قازاقتارمەن قۇدا-جەگجات بولىپ, قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, ميداي ارا­لاسىپ كەتكەن. – قانداي قىزمەتتە جۇرسەم دە مەنى “تۇرىك” دەپ ەشكىم كەمسىتكەن ەمەس. قىزمەتىمە ۇلتىم مەن ءتۇر-ءتۇسىمنىڭ دە كەسىرى تيگەن جوق. ايە­لىم ورىس قىزى. جوعارى ءبىلىمدى. ۇزاق جىلدار بويى مەكتەپتە حي­ميا-بيو­لوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بو­لىپ ىستەدى. ال قۇدامنىڭ ايەلى قا­زاق, ءوزى تۇرىك, بىراق اتى – قازاق­باي. ديقان اۋى­لىن­داعى قازاق باۋى­رىمىز كەۋكەم­باەۆ­تىڭ ايەلى تۇرىك قىزى بولعان. مۇنداي مىسال­دار بازارباي اۋى­لىن­دا دا بار. قا­زىر قازاق مەك­تە­بىندە وقيتىن تۇرىك بالالارى دا كوپ. ول جاقتا جۇرە بەرگەنىمىزدە ءومىرى­مىزدىڭ وسى كۇنى قانداي بولاتىنىن بىلمەيمىن. ال وسىن­دا كەلگەندەردىڭ كوپشىلىگى وقىپ, جوعارى ءبىلىم الدى. ءارتۇرلى ماماندىققا يە بولىپ, ءار سالادا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. مۇنىڭ بارلىعى ەل ىشىندەگى تىنىشتىق پەن ەلبا­سى­مىزدىڭ اقىلمان ساياساتى­نىڭ ارقا­سى دەپ باعالايمىن, – دەيدى مەحيا. مەحيانىڭ ەكى ۇل, ەكى قىزى بار. ۇشەۋى جوعارى, بىرەۋى ارناۋلى ورتا ءبىلىمدى. بارلىعى دا قىزمەت ىستەيدى. ءتورت نەمەرەسىنىڭ بىرەۋى قازاق-تۇرىك ليتسەيىندە وقيدى. وقۋ وزاتى. تۇرىك دەپورتاتسياسىنىڭ تاعى ءبىر قاسىرەتى بار. ول – وتاعاسى سو­عى­ستا قان كەشىپ جۇرگەندە وتباسى­لارىنىڭ سۇرگىنگە ۇشىراۋى. ال مايدان­دا­عى­لار ەلدەگى جاعدايدان, وتباسى, بالا-شاعاسىنىڭ قايدا كەتكەندىگىنەن مۇلدەم بەيحابار بولعان. سوعىستان امان-ەسەن ورالعاندار ءۇيدىڭ ورنىنا ۇڭىرەيگەن وشاققا تاپ بولىپتى. كوزى اشىق, پىسىقتارى عانا سۇراي-سۇراي وتباسى مەن اعايىن, تۋىستارىن قازاق, قىرعىز, وزبەك ەلدەرىنەن تاپ­قان. سوعىستان جارالانىپ, جارىم­جان بولىپ قايتقاندار بولسا, وتبا­سىن ىزدەيمىن دەپ ءجۇرىپ مۇلدە جوق بولىپ كەتىپتى. ولاردىڭ قاي جەردە قايتىس بولعانى نەمەسە قاي وڭىرگە تۇراقتاپ قالعانى دا بەلگىسىز... مىنە, بۇل ۇلى وتان سوعىسىندا 29 پەرزەنتى كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رى اتانعان تاماشا حالىققا جاسال­عان قاراداي قيانات ەدى. ونىڭ كۇناسى سول تۇستاعى “شاش ال دەسە, باس الاتىن” قاتىگەز بيلىكتىڭ موينىندا, ارينە. “ورنىندا بار وڭالار”. تۇرىك مۇعالىمى مۇسانىڭ ارتىندا قالعان جالعىز تۇياق مەحيا بۇگىندە اكە-شەشەسى كورە الماي كەتكەن قىزىقتى كورىپ وتىر. قازاق ەلىندە ەرجەتىپ, قازاق ەلىندە بىلىكتى باسشى اتانىپ, قازاق ەلىنىڭ قامقورلىعى­نىڭ ارقا­سىندا زەينەتكە شىعىپ, اۋىل­دىڭ اقىلمان قاريالارىنىڭ ءبىرى اتانعانىنا تاۋبە دەيدى ول. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى, بايزاق اۋدانى, سارىكەمەر اۋىلى.