ەكونوميكانىڭ قان تامىرىنا اينالعان بانكتەردىڭ قوعامنىڭ دامۋىنداعى ءرولى وتە زور. ونى وسىدان 7 جىل بۇرىن اقش-تا يپوتەكالىق نەسيەدەن باستالعان الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارى ايقىن كورسەتىپ وتىر. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە ودان قازاقستان دا سىرت قالمادى. جالپى, قارجىلىق قىزمەتتى ەلىمىزدە بانكتەردەن باسقا, يپوتەكالىق كومپانيالار, نەسيەلىك سەرىكتەستىكتەر, ۇيىمدار, قاۋىمداستىقتار, وداقتار جانە فاكتورينگتىك, فورفەيتينگتىك, ليزينگتىك كومپانيالار مەن ميكرونەسيەلىك ۇيىمدار دا ۇسىنا الادى.
ەكونوميكانىڭ قان تامىرىنا اينالعان بانكتەردىڭ قوعامنىڭ دامۋىنداعى ءرولى وتە زور. ونى وسىدان 7 جىل بۇرىن اقش-تا يپوتەكالىق نەسيەدەن باستالعان الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارى ايقىن كورسەتىپ وتىر. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە ودان قازاقستان دا سىرت قالمادى. جالپى, قارجىلىق قىزمەتتى ەلىمىزدە بانكتەردەن باسقا, يپوتەكالىق كومپانيالار, نەسيەلىك سەرىكتەستىكتەر, ۇيىمدار, قاۋىمداستىقتار, وداقتار جانە فاكتورينگتىك, فورفەيتينگتىك, ليزينگتىك كومپانيالار مەن ميكرونەسيەلىك ۇيىمدار دا ۇسىنا الادى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازىر قارجىلىق قىزمەتتى ۇسىنۋشىلاردىڭ ەل ومىرىنە دەندەپ ەنگەنى سونشا, قازاقستاندىق ءاربىر ءۇشىنشى وتباسى نەسيەگە تاۋەلدى بولۋدا. سوندىقتان نەسيەلىك جۇيەنىڭ باستى قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن بانكتەردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى سىن دا كۇن وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلە جاتىر. وعان سوڭعى جىلدارى قۇزىرلى ورگاندارعا شاعىمدانۋشىلاردىڭ كۇرت وسكەنى دالەل بولا الادى. ءتىپتى, بۇل ماسەلەگە پرەزيدەنت ارالاسىپ, ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەگەنى دە ەسىمىزدە. الايدا, ازىرگە ونىڭ ناتيجەسى بايقالماي وتىر.
ۇلتتىق بانك 2012 جىلى ءساۋىر ايىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيە قورجىنىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا مامانداناتىن «پروبلەمالى كرەديتتەر قورى» اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇرعان بولاتىن. الايدا, ونىڭ دا كوزگە كورىنەتىندەي قانداي دا ءبىر ناتيجەسى بايقالمايدى. بانكتەردىڭ نەسيە قورجىنىنىڭ ساپاسى ءالى كۇنگە دەيىن سىن كوتەرمەيتىن جاعدايدا تۇر. ونداعى جۇمىس ىستەمەيتىن زاەمدار رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 2013 جىلعى 1 جەلتوقساندا 4 تريلليون 158 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ بۇكىل نەسيە قورجىنىنىڭ 31,4 پايىزىنا تەڭ. ول قازىرگى تاڭداعى الەمدەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش بولىپ وتىر. باس بانكير قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ كورسەتكىشى جۇمىس ىستەمەيتىن بانك اكتيۆى جوعارى سانالاتىن وزگە ەلدەردىڭ دەڭگەيىنەن 2 ەسە ارتىق بولىپ تۇر.
ايتسە دە وعان ۇزاق ۋاقىت بويى قۇزىرلى ورگاندار دا, الەۋمەتتانۋشىلار مەن وزگە دە ساراپشىلار جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءمان بەرمەي كەلە جاتىر. بۇل سەڭ تەك سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ بانكتەرگە دەگەن نارازىلىعى كۇشەيىپ, ول قوعامدىق سيپات الا باستاعان كەزدە عانا سەتىنەدى. قايرات نەمات ۇلى ۇلتتىق بانك توراعالىعىنا تاعايىندالعاننان كەيىن تۇتىنۋشىلارعا بەرەتىن نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ءمولشەرلەمەسى 65 پايىزدان اسىپ, ول دالەلدەنگەن جاعدايدا قارجى نارىعى مەن قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى ولارعا قاتاڭ شارا قولداناتىنىن ايتقان ەدى. بۇل مالىمدەمەدەن كەيىن وعان تەك تۇتىنۋشىلار عانا ەمەس, قوعامدىق ۇيىمدار دا قىزۋ اتسالىسىپ, ونى ساياسيلاندىرۋعا ارەكەتتەنۋشىلەر بوي كورسەتە باستادى. ءتىپتى, ونى بيزنەسكە اينالدىرۋعا تىرىسۋشىلار شوعىرى دا پايدا بولدى.
ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ تاراپىنان دا ءوز اكتيۆىن تازارتۋدا قولدانىستاعى زاڭناماعا كوزجۇمبايلىق تانىتۋى قازىر شەكتەن اسىپ كەتتى. وعان ۇلتتىق بانكتىڭ ۇستانعان ساياساتى دا ءوز ىقپالىن تيگىزۋدە. ويتكەنى, ونىڭ تىزگىنىن ۇستاعان كەزدە گريگوري مارچەنكونىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن زاەمدارىن 2013 جىلى – 20, 2014 جىلى 15 پايىزعا ءتۇسىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قانشا ارەكەتتەنسە دە ورىنداي الماعان بولاتىن. قازىرگى توراعا قايرات كەلىمبەتوۆ ونى 2016 جىلدان باستاپ كەزەڭ-كەزەڭىمەن 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويۋدا. بۇل ءۇشىن ولار بيىلدان باستاپ بانكتەرمەن جەكە-جەكە كەلىسىم جاساماق. ال ونىڭ قانداي شارتپەن جاسالاتىنى جالپى جۇرتشىلىق ءۇشىن ءالى قۇپيا بولىپ وتىر. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى سوت ينستانتسيالارىندا جەڭىلىس تاپقان سوڭ, جانى قىسىلعاننان كەيىن جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن وزىنە قول جۇمساۋشىلار مەن وزگە دە شارالارعا بارۋشىلار تۋرالى جارىسا حابار تاراتۋدا. بۇل جاعدايدى كۇردەلەندىرمەسە, جەڭىلدەتىپ جاتقان جوق. سوندىقتان وتكەن جىلعى 25 قازاندا ورتالىق بانك قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلارعا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى رەسمي حابارلاما تاراتۋعا ءماجبۇر بولدى. وندا باق-تا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ادال ەمەس بانك پراكتيكاسىن اشكەرەلەۋ جونىندە جەكەلەگەن ازاماتتار جۇرگىزەتىن جۇمىسقا قاتىستى تالقىلاۋلار بەلسەندى جۇرگىزىلىپ, اقپاراتتار تاراتىلىپ جۇرگەنى ايتىلدى. بانك كليەنتتەرىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا قارىز الۋشىلاردىڭ پروبلەماسىن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ اقىلى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلاتىنى ەسكە سالىندى. كرەديتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا داۋلار تۋىنداعان كەزدە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنە ءوتىنىش جاساۋ كەرەكتىگى قارجى ۇيىمدارىنىڭ كليەنتتەرىنە ەسكەرتىلدى. ۇلتتىق بانك كوميتەتى جانە اۋماقتىق فيليالدارى قارجىلىق قىزمەتتەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جانە الەۋەتتى تۇتىنۋشىلارىنا تەگىن قۇقىقتىق كومەك كورسەتەتىنى حابارلاندى.
باس بانكيردىڭ سوزىنە قاراعاندا, حالىقتىڭ قارجى ۇيىمدارىنا قاتىستى شاعىمدارىنىڭ 60 پايىزى بانكتەرگە, ال ونىڭ 40 پايىزى قارىزدى قايتا قۇرىلىمداۋعا بايلانىستى. الايدا, بۇل شاعىمداردىڭ 7 پايىزى عانا شىندىققا ساي كەلۋدە. ايتسە دە بۇل ماسەلەدە ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بۇدان بولەكتەۋ. ماسەلەن, «وتانىم-ەلىم» حالىقارالىق زاڭ كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ومار سايدتىڭ ايتۋىنشا, ولار نەسيە ماسەلەسى بويىنشا تۇتىنۋشىلارعا 2008 جىلدىڭ جازىنان بەرى قىزمەت كورسەتىپ كەلە جاتىر. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ولاردىڭ كەڭسەلەرىنە كۇنىنە ەڭ كەمىندە 100 ادام شاعىنىپ كەلەدى. ونىڭ كەيبىرەۋى تەگىن قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق كەڭەس الىپ قايتسا, ەندى بىرەۋلەرى ارنايى كەلىسىمشارت جاساپ, قۇزىرلى جەرلەردە ءوز قۇقىن قورعاۋدى كومپانياعا سەنىپ تاپسىرۋدا.
«بىزگە شاعىمدانۋشىلاردىڭ اراسىندا «بتا يپوتەكانىڭ» ەڭ كەمىندە 2 مىڭ تۇتىنۋشىسى بار. ولاردىڭ ءبارىنىڭ كەپىلگە قويعان باسپاناسىن بانك قىزمەتكەرلەرى ءتۇرلى جولدارمەن تارتىپ العان. سونداي-اق, كليەنتتەرى ءادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى بولدىم دەگەن بانكتەردىڭ العاشقى بەستىگىنە Kaspi bank, اتف بانك, قازكوممەرتسبانك, بتا بانك پەن حالىق بانكى ەنىپ وتىر. ال قارجىلىق قىزمەتىنە قاتىستى تۇتىنۋشىلاردان شاعىمدانۋشىلارى ەڭ ازى تسەسنا بانك. ولارعا بايلانىستى جىلىنا تەك ءبىر عانا شاعىم تۇسەدى. ونىڭ وزىندە بۇل قارجى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بايلانىسقان كەزدە شاعىمدانۋشىلار بولسا ءبىردەن وزدەرىنە حابارلاسۋدى سۇراپ, ءىستىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا وزدەرى ىقىلاس بىلدىرۋدە», دەيدى سايد ەسمۇرزا ۇلى. ونىڭ ايتۋىنشا, قيتۇرقى جولمەن ءوزدەرىنە قولايلى كەلىسىمگە كليەنتتەرىنىڭ قولىن قويدىرىپ العان بانكتەردىڭ جۇگەنسىزدىگىنەن باسپاناسىنان ايىرىلىپ, دالادا زار جىلاپ قالعان ادامدار جۇزدەپ, مىڭداپ سانالادى.
مىسالى, الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىنداعى المالىباق اۋىلىندا تۇراتىن امانقىز اميتبەكوۆا 2006 جىلى شىلدە ايىندا «بتا يپوتەكا» يپوتەكالىق كومپانياسىنان 3 ميلليون 150 مىڭ تەڭگە قارىز الىپ, كەپىلگە ءۇيىن قويعان كورىنەدى. العان قارىزىنىڭ اي سايىنعى تولەماقىسىن كەستە بويىنشا كەلەسى جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن ۋاقتىلى تولەپ كەلگەن ول ودان كەيىن ءتۇرلى جاعدايمەن ونى وتەي الماعان. ال بانكتىڭ ەنشىلەس ۇيىمى بولسا, كليەنتتىڭ وتەماقىنى كەيىنگە شەگەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قابىلداماي, وسى ۋاقىتقا دەيىنگى تولەگەندەرى قارىزدىڭ ءوسىمى ەكەنىن, ال نەگىزگى سومانىڭ ءالى كەمىمەگەنىن ايتقان. كەيىن 27 ميلليون تەڭگە تۇراتىن باسپاناسىن 4 ملن. 42 مىڭ 400 تەڭگەگە ساتۋ تۋرالى قۇجاتتارعا ونىڭ قولىن وزدەرى قويىپ, سىرتتاي سوت شەشىمىن شىعارىپ العان.
«بتا يپوتەكا» اق-تىڭ 8 قىزمەتكەرى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن ءسوز بايلاسۋ ارقىلى ونىڭ كەلىسىمىنسىز ءۇيىمدى ءوز اتتارىنا رەسىمدەپ العانىن مەن بىلتىر عانا ءبىلدىم. ونى دا وزدەرىن بانك قىزمەتكەرلەرى دەپ تانىستىرىپ, پاتەرىمنىڭ بانك مەنشىگىنە كوشكەنى جانە ونى بوساتۋ تۋرالى سوت شەشىمىن اكەلگەندە عانا. بۇل اۋداندا مەن سياقتى بانك پەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەڭ ۇشىنان جالعاسقان, سىبايلاستىعىنىڭ قۇرباندارى كوپ ەكەن. الايدا, ءبىزدىڭ ەشقايسىمىزدىڭ دا قىلمىسكەرلەردى اشكەرەلەۋ تۋرالى ءوتىنىشىمىزگە جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان قۇلاق اسقان جان تابىلماي تۇر», دەيدى ا.اميتبەكوۆا.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راحمان الشانوۆ «شەتەلدە كاسىپكەرلەر عانا ەمەس, جەكە ادامداردىڭ بانكروتتىعى ءسوز بولىپ ونى زاڭ قورعاپ جاتسا, بىزدە ونى تالاۋعا سالۋدا. بانك ءجۇيەسى مەن نەسيە الۋشىلاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاڭا ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەك سياقتى. تارتىپ الىپ 100 مىڭ دوللاردىڭ پاتەرىن ءوز تانىسىنا 10 مىڭعا زاڭسىز ساتىپ جىبەرەتىندەر قازىر از ەمەس. سوندىقتان ەكونوميكالىق, بانكتىك, قارجىلىق قاتىناستاردى قايتا قاراۋ كەرەك. وندا پيراميدالاردىڭ توبەسى كورىنىپ تۇر. بانكروتتىق تۋرالى زاڭدى دا قايتا قاراۋ قاجەت. بىراق, ودان پايدا تاۋىپ وتىرعان لوببيستەر وزگەرىس ەنگىزۋگە كەدەرگى بولۋىن توقتاتار ەمەس», دەگەن ءوز بايلامىن ايتىپ وتىر.
بىلتىر جىل سوڭىنا قاراي باس بانكير 2014 جىلعى 1 اقپاننان باستاپ تۇتىنۋ نەسيەلەرىن 30 پايىزدان اسىرعان بانكتەردىڭ دەپوزيتتەردى الۋ نەمەسە مەكەمە باسشىسىن تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرۋ سياقتى ليتسەنزيالاردان ايىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن جاريالادى. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, جەلتوقساندا قازاقستانداعى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيە قورجىنىنىڭ جالپى كولەمى 16 پايىزدان اسپاعانىمەن, 2012 جىلى ونىڭ 100 پايىزعا ارتۋى وسىنداي قادامعا بارۋعا تۇرتكى بولعان كورىنەدى. يپوتەكالىق نەسيەنىڭ دە بانكتەردىڭ ەڭ قىمبات ءونىمى ەكەنىن ايتقان ق.كەلىمبەتوۆ قازاقستاندىقتاردىڭ 5-10 پايىزى عانا نەسيەگە پاتەر الۋعا قاۋقارلى ەكەنىن ايتتى. ەندەشە, ءبىرى تىرشىلىك قامىمەن, ەكىنشىسى, باسپانا الۋ ءۇشىن بانكتەن نەسيە الىپ داعدارىس كەزىندە بيزنەسى كۇيىپ, نە جۇمىس ورنى جابىلىپ, تولەم قابىلەتىنەن ايىرىلعان ادامداردى جالعىز باسپاناسىنان ايىرۋ مەملەكەتكە سىن بولماق. وسى ارادا ايگىلى ورىس سىنشىسى نيكولاي چەرنىشەۆسيدىڭ «پاتريوت – وتانعا قىزمەت ەتۋشى ادام, ال وتان دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن حالىق» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.
ەرلىك ەرجان ۇلى,
جۋرناليست.
الماتى.
سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى.
