مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باسقاندىعىن ايتا كەلە, تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارىن ەنگىزبەيىنشە, ەلدىڭ, تىپتەن جالپى ادامزاتتىڭ, تابىستى العا باسۋىنىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان ونىڭ «بارشاعا ورتاق يگىلىك! ساباقتاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ» سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ ء«بىز – قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس حالقىمىز. ءبىزدى قاسيەتتى جەرىمىزدەگى ورتاق قۇندىلىقتار بىرىكتىرەدى: بەيبىتشىلىك, يگىلىك, وركەندەۋ, ادىلدىك جانە بارشاعا ورتاق تەڭ مۇمكىندىكتەر» دەگەن سوزدەردەن باستالۋى كەزدەيسوق ەمەس. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋەتىن, ونىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. ول ءۇشىن تۇراقتىلىق, ازاماتتىق تاتۋلىق پەن كەلىسىم, سونىمەن بىرگە سەرپىندى ەكونوميكا جانە مىقتى الەۋمەتتىك ساياسات كەرەك. باسىمدىقتاردىڭ قاتارىنا قوعامنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ, زاڭ ۇستەمدىگى جانە ءادىل سوت تورەلىگى, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك, ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ساياسي جۇيەنى ترانسفورماتسيالاۋ جاتقىزىلدى. وسىلاردىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىسى تۇجىرىمداعانداي, ادىلدىك تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مىقتى ىرگەتاسىنا اينالماق.
وسى ماقساتتاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ق.توقاەۆ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن ۇسىندى. ول بيلىكتىڭ حالىقتىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, ماڭىزدى ستراتەگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا شەشىمدەردى قوعامدىق پىكىردى ەسكەرە وتىرىپ قابىلداۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى, حالىقپەن ۇزدىكسىز كەرى بايلانىس جانە جەدەل ارەكەت ەتۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلدى. كوپپارتيالى جۇيەنى دامىتۋعا جانە جەتىلدىرۋگە, شەشىمدى قابىلداۋ مەن ورىنداۋ پروتسەسىنە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىنىڭ شىنايى تەتىگى رەتىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارىلدى. قوعامدىق كەڭەستەر اياسىندا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قىزمەتىنە قوعامدىق باقىلاۋ جاساۋدى جولعا قويۋ كوزدەلدى. ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋعا جانە كاسىبي جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىق ءباسپاسوز قۇرالدارىنىڭ ءرولىن كوتەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. قازاقستاننىڭ الدىندا وسىنداي اۋقىمدى جانە كۇردەلى جالپىۇلتتىق مىندەتتەر تۇرعاندىقتان, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋ ارقىلى حالىقپەن تۇراقتى تۇردە اقىلداسىپ وتىرۋدى قولعا الدى.
وسى سايلاۋالدى باعدارلاماسى مەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ونىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىنا ارقاۋ بولىپ, كوپتەگەن كۇردەلى جانە وزەكتى ماسەلەلەرگە قوزعاۋ سالدى. جاڭا ساياسي باعىتتىڭ تۇجىرىمدامالىق قىرلارى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋلارىنان باسقا, ونىڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى مەن رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ وتىرىستارىنداعى سويلەگەن سوزدەرىندە, سونداي-اق «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كورىنىس تاپتى.
بۇل جاڭا باعىت 2019 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن اتالعان سايلاۋالدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارىندا ناقتىلاندى. بۇدان مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ ونى سول كەزدىڭ وزىندە-اق انىقتاپ العاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ فورمۋلاسى مەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ارقىلى ول باسىنان-اق رەفورمالاردى تاباندىلىقپەن بارلىق ساياسي ەرىك-جىگەرىن جۇمىلدىرۋ جانە جۇيەلىلىككە نەگىزدەلە وتىرىپ جۇرگىزەتىندىگىن انىق تانىتتى. سوندىقتان وسى ساياسي باعىتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى رەتىندە ساباقتاستىق, ادىلدىك جانە ورلەۋدىڭ الىنۋى دا زاڭدىلىق. بايقاساڭىز, قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءبىرىنشى جولداۋىندا زاماناۋي ءتيىمدى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ شەڭبەرىندە ساياسي وزگەرىستەر جۇرگىزۋگە باسىمدىق بەردى. ونداعى ماقساتى – مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ. ويتكەنى وركەندەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋ عانا ەمەس, دەموكراتيا نەگىزىندە ترانسفورماتسيالاۋ ەكەندىگى تۇسىنىكتى بولا باستادى. ول مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعىن, كوپپارتيالىق جۇيەنى جەتىلدىرۋدى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋدى جانە كەيبىر مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا بەرۋدى دۇرىس كوردى. رەفورمالاردى جۇيەلى تۇردە, پوپۋليزمگە ۇرىنباي, تەرەڭ جانە جان-جاقتى ويلاستىرا وتىرىپ جۇرگىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ساياسي وزگەرىستەر پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتپەن قاتار, مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋدا پارلامەنتتىڭ قاتىسۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ مەن ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى جانە ونىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى مەن ەسەپ بەرۋىن كۇشەيتۋدى قامتىدى.
الەمدى جايلاعان پاندەميا ىندەتى قازاقستانداعى مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىنىڭ وسال تۇستارىنىڭ بەتىن اشىپ بەرگەنى اقيقات. سوندىقتان تۋىنداعان جاعداي 2020 جىلى بۇل ماسەلەگە باسقاشا قاراۋدى قاجەت ەتتى. ويتكەنى مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدىڭ قوعاممەن بايلانىسىندا ورىن العان اقاۋلار ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن بۇرىنعىدان بەتەر تومەندەتىپ جىبەردى. وسى ۇردىستەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋ, كادر ساياساتى, شەشىم قابىلداۋ جۇيەسى مەن ولاردى ورىنداۋداعى جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى جاڭاشا كوزقاراستى تالاپ ەتتى. ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە دۇرىس جانە شىنايى كوڭىل اۋدارۋ, قوعام مۇددەسىنە ءىس جۇزىندە قىزمەت ەتۋ جانە ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت بولدى. بۇل احۋال الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى جاعىمسىز ۇردىستەردىڭ ساياسي سيپاتقا يە بولىپ كەتپەۋىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن داعدارىسقا قارسى ناقتى شەشىمدەر قابىلداپ, ءتيىستى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدى قاجەت ەتتى. وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلىپ, ونى ينستيتۋتتاندىرۋ قولعا الىندى. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى بەرىلدى. ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنان جاڭادان قۇرىلعان رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەس تۇپكىلىكتى شەشىمدەر قابىلداۋ قۇزىرەتىنە يە بولدى.
دەمەك, ينستيتۋتتىق قايتا قۇرۋلار COVID-19 ىندەتىنىڭ ساباعىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى كوزدەدى. داعدارىسقا قارسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىلىگى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى كۇشەيتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ 2020 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىنداعى «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالارى تۋرالى» جانە «ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى ودان ارعى شارالار تۋرالى» جارلىقتارى ونىڭ اتالعان سالالارداعى قۇزىرەتىن كەڭەيتە ءتۇستى. سونىمەن بىرگە ول بۇكىل مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ شەڭبەرىندە 2019 جىلى ۇكىمەت پەن وزىنە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇرىلىمىنا وزگەرىستەر ەنگىزدى. 2019-2020 جىلدار ارالىعىندا بىرقاتار مينيسترلىك پەن اگەنتتىك, قىزمەتتەر مەن رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جاڭادان, ال كەيبىرەۋلەرى قايتادان قۇرىلدى. سولاردىڭ ىشىندە اگەنتتىكتەر تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىناتىن بولدى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن دە كۇشەيتتى.
وسىلايشا, جاڭا ساياسي باعىتتىڭ ىسكە اسىرىلۋ پروتسەسىنىڭ ۇزدىكسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلدى. ساياسي رەفورمالار پاكەتتەرىنە ەنگەن تاپسىرمالار ءىس جۇزىندە ورىندالىپ وتىردى. ياعني مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ سايلاۋالدى بەرگەن ۋادەلەرى مەن ايتقاندارىن ەكى ەتكەن جوق. بۇل ساياسي سالاداعى رەفورمالاردىڭ باسى عانا, ساياسي جۇيەنى قايتا قۇرۋ ءۇردىسى ءوز جالعاسىن تاباتىن بولادى. مۇندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق ينستيتۋتىن رەفورمالاۋ نەگىزىندە بۇكىل مەملەكەتتىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ ماقسات ەتىلىپ وتىر. ءارى قارايعى ساياسي رەفورمالار ازاماتتاردى ەلدى باسقارۋ ىسىنە تارتۋعا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك. ويتكەنى پرەزيدەنتتىڭ ايتقاندارىنىڭ بارلىعى زاڭمەن ناقتىلاندى. قابىلدانعان 10 زاڭنىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭدار دا بار. ال كەيبىر زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. مىسالى, «ساياسي پارتيالار تۋرالى», «سايلاۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى». ساياسي پارتيالاردى تىركەۋگە قاتىستى تالاپ جەڭىلدەتىلدى. پارتيا قۇرۋ ءۇشىن قاراستىرىلاتىن تىركەۋ كەدەرگىسى 40 مىڭنان 20 مىڭعا دەيىن تومەندەتىلدى. سايلاۋعا تۇسەتىن ساياسي پارتيالار ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا بولە باستادى. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى وسىنداي ۇنقاتىسۋدىڭ ورناۋى مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ مەن قوعامدىق-ساياسي قارىم-قاتىناستى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ كەپىلى بولماق.
دەموكراتيالىق ءمان-مازمۇنى جاعىنان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى» جاڭا زاڭ ەرەكشە ورىن الادى. ول رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ بەيبىت جانە قارۋسىز جينالىپ, جينالىستار, ميتينگىلەر مەن دەمونستراتسيالار, شەرۋلەر مەن پيكەتتەر وتكىزۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدەگى رەۆوليۋتسيالىق قادام, سەرپىلىستى قوعامدىق-ساياسي وقيعا بولماق. بۇل قۇجاتتىڭ قوعامدىق-ساياسي قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋعا تۇرتكى بولارى دا ءسوزسىز. سونىمەن قاتار قازاقستان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قول قويۋى ارقىلى ەلىمىزدە رەسمي تۇردە ءولىم جازاسىن جويدى. جالا جابۋدى قىلمىس ساناتىنان الىپ تاستاۋ جانە قىلمىستىق كودەكستىڭ 174-بابىن ىزگىلەندىرۋ جونىندەگى نورمالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋى بويىنشا 2021 جىلدان باستاپ اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ قاراستىرىلىپ, ونى وتكىزۋ تامىز ايىنان باستالىپ كەتتى. سول سياقتى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى بەكىتىلىپ, ۇكىمەت تاراپىنان ونىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان جوباسى دايىندالۋدا. «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭدى ازىرلەۋ جانە بىرىڭعاي زاڭدى ونلاين-پەتيتسيالار ينستيتۋتىن قۇرىپ, ونى زاڭداستىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا. «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ول پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى. بۇل قۇجاتتا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قوعام الدىنداعى اشىقتىعى مەن ەسەپ بەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلمەك. زاڭ جوباسىندا ادام جانە ازامات قۇقىقتارى, جاريالىلىق, اشىقتىق, زاڭدىلىق, وبەكتيۆتىلىك, ناتيجەلەردىڭ سەنىمدىلىگى جانە قوعامدىق باقىلاۋعا كەدەرگى كورسەتپەۋ سياقتى باسىمدىقتارعا نەگىزدەلەتىن قاعيداتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, قوعامدىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلەدى. سونىمەن بىرگە دەپۋتاتتار ازىرلەگەن ومبۋدسمەن تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلداناتىن بولادى.
ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن ازاماتتاردى, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە, بالالاردى, ينتەرنەتتە, الەۋمەتتىك جەلى مەن ءتۇرلى مەسسەندجەرلەردە قورقىتىپ, زورلىق كورسەتۋدەن قورعاۋ پروبلەماسىنا ەرەكشە ءمان بەرە وتىرىپ, ازاپتاۋعا, ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءتيىستى زاڭ جوبالارى دايىندالىپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. ساياسي رەفورمالاردىڭ ءۇشىنشى پاكەتى شەڭبەرىندە ساياسي پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ شەگىن 7%-دان 5%-عا دەيىن تومەندەتۋ, سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە «بارلىعىنا قارسى» باعانىن ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە دە زاڭداستىرىلدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاڭا مەملەكەتتىك مودەلدى قالىپتاستىرۋدىڭ جۇيەلى ىسكە اسىرىلۋىنا كوپ كوڭىل اۋدارىپ وتىر. ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ ونىڭ قوعاممەن بايلانىسىنداعى سەرۆيستىك مودەلگە كوشۋى نەگىزىندە ىسكە اسىرىلماق. ولاي بولسا, بيلىككە دە بۇگىنگى تۋىنداپ وتىرعان جاعدايدى قايتا قاراۋىنا تۋرا كەلەدى. دەمەك, ول ءوزىن دە وزگەرتۋى شارت. ياعني مەملەكەتتىك باسقارۋ دۇرىس ماعىناعا يە بولۋى كەرەك. سوندا عانا بيلىكتىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى ءوسىپ, جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. ەندەشە بيلىك جاۋاپكەرشىلىكتى بولۋ ءۇشىن دامىعان ازاماتتىق قوعام كەرەك. ال ونى دامىتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ قاجەت. مۇنداعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ازاماتتار مەن قازاقستاندىق ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن رەفورمالاۋ جانە ولاردى مەملەكەتتى باسقارۋ پروتسەسىنە تارتۋ بولدى. ونداعى ماقسات, بىرىنشىدەن, مەملەكەت پەن ونىڭ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ بولسا, ەكىنشىدەن, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن جاقسارتۋ. ماسەلەن, اۋىل əكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋى جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىندە تىڭ ءəرى قاجەتتى وزگەرىستەردىڭ باستالعانىن جانە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستىڭ نىعايۋىنا وڭتايلى جاعدايدىڭ تۋاتىندىعىنا سەنىم ۇيالاتادى. بۇدان كەيىن اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتكىزىلمەك. ال ەگەر وسى جاڭا جۇيە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتسە, وندا كەلەسى دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ سايلاۋىنا كوشۋ دە قاراستىرىلعان. سول سياقتى بۇل جەردە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەن ونىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىمەن اراجىگىن شەكتەۋدى, جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ جيىندارى مەن جينالىستارىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋدى دا ەسكەرگەن ابزال.
قازاقستاندا ساياسي رەفورمالار قۇر ءسوز جۇزىندە ەمەس, ناقتى ىسكە اسىرىلىپ جاتقاندىعىنا مىنا زاڭداردىڭ قابىلدانۋى دا دالەل بولا الادى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتiنiڭ كوميتەتتەرi مەن كوميسسيالارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جانە قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك زاڭناماسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», ء«ولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى». سوندىقتان ساياسي رەفورمالاردىڭ ناقتى ىسكە اسا باستاۋى حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن نىعايتارى انىق.
وسى تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ىقپالىن ارتتىرىپ, بەدەلىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ۇتىمدى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋىن اتاپ وتكەن ءجون. پرەزيدەنت وسىنداي ءتيىمدى مەحانيزمدى پايدالانۋ نەگىزىندە بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى ديالوگ ورناتۋ ارقىلى شەشۋدى جانە ەكى ارادا پايدا بولعان الشاقتىقتى قىسقارتىپ, ونى جاقىنداتۋعا باعىتتالعان ناقتى جانە كەشەندى ءىس-شارلاردى قولعا الىپ, ىسكە اسىرۋدا.
مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى اكىمشىلىك-باقىلاۋعا باعدارلانعان مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىنەن مەملەكەت پەن تۇرعىنداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا نەگىزدەلگەن سەرۆيستىك تۇرىنە كوشۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ول مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى وڭتايلاندىرۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋعا ءتيىس. پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, ول تەك پراگماتيكالىق سيپاتقا يە بولىپ, دامۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارى جاسالىپ, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋعا ەكپىن بەرىلۋى كەرەك.
مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسى مەن قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋداعى كوپتەگەن پروبلەمانىڭ اراسىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزگە وراسان زور نۇقسان كەلتىرىپ وتىرعانىن ايتپاۋعا بولماس. ەندەشە پرەزيدەنتىڭ كوررۋپتسيانىڭ دەندەپ كەتكەندىگىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ونىڭ قوعام ءۇشىن قاۋىپتى دەرت ەكەندىگىن ەسكەرتكەنى تۇسىنىكتى: «بۇل – باتپانداپ كىرىپ, مىسقالدانىپ شىعاتىن كەسەل. وسى اۋرۋدى قازىر شۇعىل تۇردە ەمدەمەسەك, ەرتەڭ كەش بولۋى مۇمكىن». ويتكەنى ول الەۋمەتتىك نارازىلىق پەن بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىكتىڭ ءىرىڭدى جاراسى رەتىندە ساياسي ماسەلەگە اينالىپ وتىر. سوندىقتان 2021 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, سۋديالار ءۇشىن شەتەلدىك بانكتەردە شوتتاردى يەلەنۋ, قولما-قول اقشا قاراجاتى مەن قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ بولىگىندە زاڭنامالىق شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. بيىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانى قىسقارتىلا باستايدى, ال 2024 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, ولارمەن بىرگە ۇلتتىق كومپانيالار جۇمىسكەرلەرىنىڭ سانىن 25 پايىزعا قىسقارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل پروتسەسس مەحانيكالىق تۇردە ەمەس, مەملەكەتتىك ورگانعا ءتان ەمەس اتقارىمىن قىسقارتۋ تۇرعىسىندا جۇرگىزىلەدى جانە اۋتسورسينگكە نەمەسە ازاماتتىق قوعامعا بەرۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلماق. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارىنىڭ قوس ازاماتتىق الۋىنا شەكتەۋ سالىنباق. ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋدى باعالاۋدىڭ ۇلتتىق ينديكاتورلارىن وسى سالاداعى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن سايكەستەندىرۋ ماسەلەسى قولعا الىنباق.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەلەسى ونجىلدىعىنىڭ باستى ماقساتى رەتىندە ءادىل قوعام مەن ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ انىقتالعان. ولاي بولسا, بۇل رەفورمالار قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ نەگىزى بولارى انىق. ساياسي رەفورمالار قازىردىڭ وزىندە ناقتى جانە تۇسىنىكتى قادامدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, الەۋمەتتىك شيەلەنىستى باسەڭدەتۋگە جانە جاڭا ساياسي ۇلگىگە كوشۋگە جول اشىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تىزگىنىن بوساتپاي ۇستاۋعا جاعداي جاساۋدا. ادامداردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمسىزدىگى سەيىلىپ, ۇلتتىق ديالوگ ورناپ, ۇلتتىق يدەولوگيادا جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا باتىل قادامدار جاسالۋدا. ساياسي باسەكەلەستىك, بالاما كوزقاراستار مەن پىكىرلەر, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى مەن بەيبىت ميتينگىلەر وتكىزۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى دەموكراتيانى دامىتۋدىڭ باستى تالابى ەكەندىگى قوعامدىق ساناعا سىڭىرىلۋدە. ەڭ باستىسى – بۇل كوزقاراستار قۇر ايتىلعان كۇيىندە قالىپ قويماي, زاڭ جۇزىندە ورىندالاتىن ۇستانىمدار مەن ناقتى مەملەكەتتىك ساياساتقا اينالا باستادى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى
