جالپى, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى كەڭ جانە توتە ماعىنادا تۇسىنۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى مەملەكەتتىڭ تۇبەگەيلى كونستيتۋتسيالىق اكتىلەرىن قۇرۋدى قامتيدى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتۋ ءۇردىسىنىڭ باسىندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ, رەسپۋبليكانىڭ 1993 جىلعى تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى تۇردى.
كەلەسى جاعىنان كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس اتا زاڭدا قاراستىرىلعان ەكونوميكالىق, ساياسي-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك جانە وزگە دە ەرەجەلەردى جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىن بىلدىرەدى. بۇل ماعىنادا 1995 جىل قازاقستاننىڭ جاڭاشا تاريحىندا ۇلى دالا ەلىندە كونستيتۋتسيوناليزمدى دامىتۋداعى ساپالى بەتبۇرىس كەزەڭىن اشتى. 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ جاڭا مودەلىن بەكىتتى. رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنىپ, جان-جاقتى ساراپتامالىق زەردەلەۋدەن ءوتىپ, حالىق قولداعان نەگىزگى زاڭنىڭ ومىرشەڭدىگىنە جانە ورتاق يگىلىكتەرگە قىزمەت ەتەتىنىنە وتكەن جيىرما التى جىل كۋا.
وسى ۋاقىت ىشىندە قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىنىڭ, كەڭەستىك جانە قازىرگى زامانعى قازاقستاننىڭ جانە دامىعان مەملەكەتتەردىڭ, الەمدىك تاجىريبەنىڭ وزىق جاڭالىقتارىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرمەن ۇتىمدى ۇشتاستىرعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا تىنىس-تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالاسىندا اۋقىمدى رەفورمالار جاساپ, ولاردى قايتا جاڭعىرتۋعا تولىقتاي نەگىز بولدى. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ ۇزاق ۋاقىت ارمانىنا اينالعان ەڭ باستى قۇندىلىق – ماقساتى تاۋەلسىز تۋى جەلبىرەگەن دەربەس ەل بولۋ ەدى, بۇل مۇددەنى يمپەراتيۆتى قۇقىق نورماسىمەن شەگەلەگەن دە, جۇزەگە اسىرعان دا وسى كونستيتۋتسيا دەپ ايتۋ قاجەت.
اتا زاڭنىڭ قابىلدانۋى قوعامعا, مەملەكەتكە جانە ازاماتتارعا كونستيتۋتسيالىق ەركىندىك بەردى. سونىڭ ارقاسىندا بىرەۋگە جالتاقتاماي وزىنشە, دەربەس ءومىر ءسۇرۋ, ساياساتىن انىقتاۋ, ۇناعان قىزمەتىمەن اينالىسۋ مۇمكىندىكتەرىن الدى.
تاۋەلسىزدىك العانىمىزدان بەرگى ءۇش ونجىلدىق ىشىندە تالاي اقتاڭداق اقيقاتى اشىلدى. ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق تاقىرىپقا دا قاتىسى بار. رەسەي قۇرامىنداعى بوداندىق كەزەڭدە جانە كوممۋنيستىك جالاڭ ۇران ۋاقىتىندا بۇل ماسەلەلەردى تەرەڭ زەرتتەۋگە جول بەرىلمەدى. ەگەمەندىك سىيلاعان ەركىندىكتىڭ ارقاسىندا قازىر ىزدەنۋ اياسى كەڭىپ, ايقىندالعان دەرەكتەر ەرتە كەزدەن قازاق قوعامىندا بىرنەشە رەت كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق رەتتەۋ مودەلدەرىنە تالپىنىس جاسالعانىن كورسەتىپ وتىر. «تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى» دەمەكشى, قازىرگى قۇقىق سالاسىنداعى جەتىستىكتەردە اتا-بابالارىمىزدان قالعان باي زاڭي مۇرانىڭ ۇلەسى دە جەتەرلىك. قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى, تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسىنان كەيىن قارقارالى پەتيتسياسى, قارامولا ەرەجەلەرى, ۇلت ينتەلليگەنتسياسىنىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتىق ۇسىنىمدارى دايىندالدى. 1917 جىلى 21 قاراشادا «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىندا بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق سۇراققا جاۋاپ بەرىلدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, بۇل باعدارلاما بارلىق كەڭەستىك كونستيتۋتسيالارعا قاراعاندا كونستيتۋتسيوناليزم يدەيالارىنا نەعۇرلىم باي بولدى.
قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق دامۋ تاريحىندا (قۇجات 1981 جىلى تابىلىپ, العاش رەت 1992 جىلى «تۇرىك بىرلىگى» گازەتىندە شىققان) بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ 1911 جىلى ازىرلەگەن «قازاق ەلى» جارعىسىنىڭ (العاشقى قازاق كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى) ورنى ەرەكشە. ونىڭ كىرىسپەسىندە «قازاق ەلى – كونە ۇلتتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ تاريحىنىڭ تامىرى تەرەڭگە جايىلعان. جاڭا زاماندا اتىسسىز, سوعىسسىز, قان توكپەي, بەيبىت جولمەن جەرىمىزدە حۇكمەت ءوز قولىندا ەل بولۋ ماقساتىندا, بارلىق ەلدەرمەن دوستىقتا بولۋ ءۇشىن جەكە قازاق ەلى رەسپۋبليكاسىن قۇرامىز» دەلىنسە, ءتورت تاراۋدان تۇراتىن نەگىزگى مازمۇنىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى, مەملەكەتتىك تۋ, حالىق سايلايتىن ۇلت ءماجىلىسى, پرەزيدەنت, ول تاعايىندايتىن مينيسترلەر, ادام قۇقىقتارى, قازاق جەرى, ونىڭ مەنشىك نىسانى, سوت بيلىگى, القابيلەر ينستيتۋتى جايلى ايتىلعان. بۇل ماسەلەلەر كەز كەلگەن ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ ءداستۇرلى رەتتەۋ نىساناسىنا جاتاتىنى بارشاعا ءمالىم.
اتالعان قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ءالى دە تەرەڭ زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل – ۇلتتىق سانانى كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى.
ليبەراليزاتسيا اياسىندا بۇرىن تىيىم سالىنعان تاقىرىپتار قوزعالدى, ولارعا دەگەن وقىرماننىڭ دا, قالامگەرلەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعى ەسەلەپ ارتتى. ۇمىت بولا باستاعان, تاسادا قالعان, جاسىرىلعان دەرەكتەر كورىنىس تاۋىپ, تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋدە وراسان كولەمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. استانا كۇنى قارساڭىندا باس قالامىزدا ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سىندى الاشتىڭ اقسۇڭقارلارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. بۇل ەسكەرتكىش زامانىنىڭ سىن-قاتەرىنە قاراماي ەلىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن وركەندەۋى جولىندا ايانباي قىزمەت ەتكەن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتىمىزدىڭ بەلگىسى.
وسى جاسالىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستار اتا زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە جازىلعان ء«بىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ» دەگەن سوزتىركەسىندە پايىمدالعان قوعامدىق-يدەولوگيالىق قۇندىلىقتار ساباقتاستىعىنان, سونداي-اق ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قولسۇعىلماۋشىلىق, اركىمنىڭ ار-نامىسى مەن ابىرويلى اتىن قورعاۋ قاعيداتتارىنان تۋىندايدى. مۇنداي قۇقىقتارعا مەملەكەت تۇلعانىڭ ءومىر بويى, ءتىپتى باقيلىققا اتتانعاننان كەيىن دە كەپىلدىك بەرۋگە مىندەتتى.
ۇستىمىزدەگى جىلى مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان بىرقاتار زاڭنامالىق جانە وزگە دە شەشىمدەر كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
ايتالىق, جاقىندا عانا العاش رەت اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋى ءوتتى. بۇل – وسى جىلدارى بايىپپەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان دەموكراتيالاندىرۋ پروتسەسىندەگى ماڭىزدى شارا. «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» كونستيتۋتسيالىق فورمۋلاسى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ سالاسىندا جاڭا ءبىر كورىنىس تاپتى.
بۇل ساياسي دوداعا ازاماتتار مەن ساياسي پارتيالار بەلسەندى قاتىسىپ, باسەكەگە تولى كۇرەستىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 700-دەن استام اكىم سايلاندى. الداعى ۋاقىتتا اۋدان جانە قالا دەڭگەيىندەگى اكىمدەردى سايلاۋ – جوسپاردا. ساياسي پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ كۆوتاسىن 7-دەن 5 %-عا دەيىن تومەندەتۋ كەلەسى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىندا ازاماتتاردىڭ ساياسي قۇقىقتارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا زور مۇمكىندىكتەر اشادى.
بۇل جاڭاشىلدىقتار كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن سايلاۋ قۇقىعىنا قاتىستى قۇقىقتىق ۇستانىمدارمەن ۇندەس. اتالعان نورمالارعا سايكەس, حالىق بيلىكتى تىكەلەي رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم جانە ەركىن سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى, سونداي-اق ءوز بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋدى مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرەدى. بۇل كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر دەموكراتيانىڭ تىكەلەي جانە وكىلدى نىساندارىن, حالىق بيلىگىنىڭ تۇتاس جۇيەسىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق باستاۋلارىن قۇرايدى. سايلاۋ ازاماتقا مەملەكەتتىك بيلىكتى بەرۋدىڭ نىسانى بولىپ تابىلادى. ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا لاۋازىمدى تۇلعا باسقارۋعا, وكىلدىك ەتۋگە جانە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسىن بىلدىرۋگە ماندات الادى.
بۇدان باسقا زاڭنامالىق نوۆەللالاردىڭ قاتارىندا ساياسي پارتيا قۇرۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ سانىن ەكى ەسە قىسقارتۋ, سايلاۋ پارتيالىق تىزىمدەرىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن مىندەتتى 30 % كۆوتانى قاراستىرۋ, سايلاۋشىلارعا بارىنە قارسى داۋىس بەرۋ قۇقىعىن بەرۋ جانە باسقالار بار.
اتالعان قىزمەت نەگىزگى زاڭدا كوزدەلگەن حالىق بيلىگى جۇيەسىنىڭ ۋاقىت تالاپتارىنا سايكەس بىرتىندەپ ترانسفورماتسيالانۋى ءۇشىن اسا ءماندى بولىپ تابىلادى.
تالاي جىلدار قوعامدى ەلەڭدەتىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن شەتەلدىكتەرگە ساتۋ نەمەسە جالعا بەرۋ تۋرالى ماسەلەگە تۇپكىلىكتى نۇكتە قويىلدى. ەندى بۇعان تولىق تىيىم سالىندى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ بىرنەشە قاۋلىسىندا «اۋماقتىق تۇتاستىق – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiن ايقىنداۋشى شارت بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيا جەر قاتىناستارىن رەتتەگەن كەزدە مەملەكەتتiڭ جوعارى تۇرۋىن باياندى ەتەدi, ول, تiپتi جەرگە دەگەن تەك قانا مەملەكەت مەنشiگi رەجىمiن بەلگiلەۋگە دەيiن بارا وتىرىپ, مەنشiكتiڭ جانە جەر اينالىمىنىڭ قۇقىقتىق رەجىمدەرiن ايقىندايدى», دەپ تۇسىندىرگەن بولاتىن.
بيىلعى جىل كۇنتىزبەسىندە تاعى ءبىر اتاۋلى وقيعانىڭ ورنى ەرەكشە. 29 تامىزدا سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا دا وتىز جىل تولماق. 1991 جىلعى ەلباسىنىڭ بۇل شەشىمى ەگەمەندىگىن ەندى جاريالاعالى تۇرعان قازاقستاننىڭ جالپىگۋمانيستىك قۇندىلىقتارعا دەگەن قۇرمەتىن, بەيبىت ۇستانىمىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى. قۋاتى بويىنشا اقش-تاعى نەۆادادان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇرعان الىپ سىناق الاڭىنان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ وڭاي بولعان جوق. جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستىڭ قالىپتاسۋىنا سەرپىن بەرگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل جارلىعى قيىن تاريحي جاعدايدا, ەلىمىزدىڭ ءالى دە بولسا كسرو-نىڭ قۇرامىندا بولۋى جانە ونىڭ باسشىلىعىندا, ءتىپتى ەل ىشىندە مۇنداي باتىل قادامدى قۇپتامايتىن تۇلعالاردىڭ قاتتى قارسىلاسۋى جاعدايىندا قابىلداندى. ول ءساتتى قازاق حالقى قىرىق جىلدان استام كۇتتى. 1949 جىلدان باستاپ ۇلى ابايدىڭ جەرىندە 450-دەن استام يادرولىق سىناق جۇرگىزىلىپتى. 1,5 ميلليوننان استام ادام پوليگوننىڭ زاردابىن شەككەن. جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتۋ جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى قادام بولدى. 2009 جىلى بۇل تەڭدەسسىز شەشىم بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسى دەڭگەيىندە مويىندالىپ, 29 تامىز يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق كۇن بولىپ جاريالاندى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ سارابدال ساياساتى الەمدىك كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ بارلىق پروگرەسسيۆتى پرينتسيپتەرىمەن ۇيلەسەدى. ونىڭ ءتۇپ-تامىرىندا ادامنىڭ ادامزاتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى ەكەندىگى, حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن قۇرمەتتەۋ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋ كورشى قارىم-قاتىناس جاساۋ, داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ يدەيالارى جاتىر.
ەگەمەندىكپەن بىرگە كەلگەن جاڭالىقتاردىڭ قاتارىندا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتى دا بار. قازىرگى تاڭدا بۇل ميسسيا كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇكتەلگەن. ونىڭ قىزمەتى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ۇستەمدىگىن ساقتاۋعا, جالپىمەملەكەتتىك قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋعا مۇددەلى اتا زاڭنىڭ مىزعىماستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە كونستيتۋتسيالىق ادىلەت ورگاندارى قۇرىلعان. قۇقىق ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن مەملەكەت قۇرۋ ۇستانىمىن ۇران ەتكەن ەلدەر وسىنداي ارنايى ينستيتۋتتار ارقىلى وزىق قۇقىقتىق يدەيالار مەن پرينتسيپتەردى زاڭنامانىڭ بويىنا سىڭىرەدى. شىعىستىڭ اريستوتەلى, ۇلى عالىم ءال-فارابي «ادام تەك قۇقىقتىق مەملەكەتتە باقىتقا كەنەلەدى», دەگەن ەكەن.
كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ مازمۇنىن اشۋ, ولاردىڭ ومىرگە ەنۋىنە جاعدايلار جاساۋ ارقىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تاۋەلسىزدىك نەگىزدەرىن نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. مەملەكەتتىلىكتىڭ جەكەلەگەن بەلگىلەرىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا كەڭەس دەر كەزىندە قاجەتتى تۇسىندىرمەلەر بەرە وتىرىپ, ولاردىڭ تۇجىرىمدامالارىن انىقتاۋعا اتسالىستى. ونىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ, ۋنيتارلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىس نىساندارى, ساياسي رەجىم, اۋماقتىق تۇتاستىق, دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت سيپاتتامالارى, ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى, ولاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى, قوعام, مەملەكەت جانە جەكە تۇلعا اراسىنداعى قاتىناستار, ادام قۇقىقتارى, مەملەكەتتىك جانە وزگە تىلدەردىڭ مارتەبەسى, كوپپارتيالى ساياسي جۇيە, ۇلتتىق قۇقىق, مەنشىك تۇرلەرى جانە ت.ب. ماسەلەلەرگە قاتىستى بولدى, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءتيىستى كەشەندى زاڭناما قابىلداندى.
ايتا كەتۋ كەرەك, كونستيتۋتسيا – قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان باعىت-ماقساتتارىن جانە ولارعا جەتۋ جولدارىن ايقىندايتىن قۇجات. ونىڭ الەۋەتى جىلدار, ونجىلدىقتار عانا ەمەس, ءتىپتى عاسىرلار تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋگە قاۋقارلى. قاجەتتى ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني جانە باسقا دا جاعدايلاردىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىنە بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ مازمۇنى زاڭ شىعارماشىلىق جانە قۇقىق قولدانۋ سيپاتىنداعى قوسىمشا شارالارمەن كۇشەيتىلىپ وتىرۋعا ءتيىس.
«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن», ءتيىمدى, ەسەپ بەرەتىن, كاسىبي جانە پراگماتيكالىق مەملەكەت تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرىپ جاتقان ستراتەگياسى اياسىندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز الداعى بەس جىل ىشىندە ۇستاناتىن ءۇش ءتۇيىندى باعىتتى بەلگىلەدى. ولار: ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسى, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى جانە قۋاتتى ەكونوميكا.
جاقىندا بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى, جالپىۇلتتىق باسىمدىقتارى, مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى قازىرگى كەزەڭنىڭ سىن-قاتەرلەرىن ەڭسەرۋگە باعىتتالعان جانە ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسى مەن تابىسىنىڭ ارتۋىن, ەلدىڭ ورنىقتى جانە ساپالى ەكونوميكالىق ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.
ماۋسىم ايىندا مەملەكەت باسشىسى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى شارالار تۋرالى جارلىققا قول قويدى. وندا: بۇۇ-نىڭ شارتتىق ورگاندارىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋ; ادام ساۋداسى قۇرباندارىنىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ; مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ ادام قۇقىقتارى; ايەلدەرگە قاتىستى ديسكريميناتسيانى جويۋ; ءسوز بوستاندىعىنا قۇقىق بەرۋ; ادامنىڭ ءومىر سۇرۋگە جانە قوعامدىق تارتىپكە قۇقىعى; ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءوزارا ىقپالداسۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; قىلمىستىق سوت تورەلىگى جانە ماجبۇرلەپ ورىنداۋ, ازاپتاۋ مەن قاتىگەز قارىم-قاتىناستىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارى قوزعالعان. بۇل ماسەلەلەر بويىنشا ۇكىمەتكە ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتۋ تاپسىرىلدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا ءوز ۇسىنىمدارىن ەنگىزدى. ولاردىڭ قاتارىندا: قىلمىستىق كودەكستى جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەردى قازاقستان جاقىندا راتيفيكاتسيالاعان, ءولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانىڭ ەرەجەلەرىمەن ۇيلەستىرۋ; قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك زاڭنامادا جاسالعان ارەكەتتىڭ قوعامدىق قاۋىپتىلىك دارەجەسىنە, كەلتىرىلگەن زالالدىڭ سيپاتى مەن مولشەرىنە, قۇقىق بۇزۋشىنىڭ جەكە باسىنا جانە وزگە دە فاكتورلارعا قاراي جاۋاپتىلىقتى دارالاندىرۋ جانە سارالاۋ ءۇشىن قوسىمشا جاعدايلار جاساۋ; سوتتاردا قىلمىستىق ىستەردى قاراۋدىڭ اقىلعا قونىمدى مەرزىمدەرىن ايقىنداۋدىڭ جالپى ولشەمشارتتارىن بەكىتۋ, سونداي-اق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ مەرزىمدەرىن بۇزعانى ءۇشىن وتەماقىنى جۇزەگە اسىرۋ شارتتارىن ايقىنداۋ; جەكە ادامعا قول سۇعىلماۋشىلىققا, ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا جانە ونىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قارسى ءتيىمدى كۇرەس شارالارىن قابىلداۋ جانە تاعى باسقالار.
كەڭەس ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋعا قول جەتكىزۋىن كەڭەيتۋ قاجەت دەپ پايىمدايدى. بۇل باعىتتا سوتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋ ءتارتىبىن, سوتتاردىڭ سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ زاڭنىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋگە باستاماشىلىق جاساۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ وزەكتى بولىپ تابىلادى.
تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى, اقپارات كولەمىنىڭ ەداۋىر ۇلعايۋى, «ۇلكەن مالىمەتتەردىڭ» ءوسۋى جاڭا تسيفرلى شىندىقتى ايقىنداپ وتىر. بۇل ءۇردىس جىل ساناپ كۇشەيۋدە, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار قىزمەتىنىڭ بارلىق سالالارىنا تارالۋدا. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. پاندەميا جاعدايىندا ءبىزدىڭ وعان كوزىمىز ابدەن جەتتى. تسيفرلى قۇرالدار حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن ساقتاپ قالدى.
الايدا IT يندۋسترياسىنىڭ جانە «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ينفراقۇرىلىمىنىڭ تەز دامۋى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن (ەلەكتروندى مەملەكەتتىك ورگاندار, ونلاين قابىلداۋ بولمەسى, ەلەكتروندى دەنساۋلىق ساقتاۋ, قىلمىستىق قۋدالاۋ, سوت تورەلىگى جانە باسقالارى) جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە تسيفرلى تەحنولوگيالار قولدانىلۋىنىڭ تەرەڭدەۋى ادامنىڭ بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى دارەجەسىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ, بارابار قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرۋ تالابىن ايقىندايدى. ول ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن, مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قورعاۋعا كەپىلدىك بەرۋى, قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى ىسكە اسىرۋعا حالىقتىڭ قاتىسۋىنىڭ جانە مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى اتقارۋدىڭ ەلەكتروندى نىساندارىن كەڭەيتۋگە ءتيىس.
بۇگىن ەلوردادا ونلاين رەجىمىندە «ينتەرنەت ءداۋىرى: قۇقىق ۇستەمدىگى, ادام قۇندىلىقتارى, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك» تاقىرىبىندا حالىقارالىق سيمپوزيۋم جوسپارلانعان. ونىڭ جۇمىسىنا ازيالىق كونستيتۋتسيالىق سوتتار جانە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ەۋرازيالىق قاۋىمداستىقتارىنا مۇشە جيىرمادان استام ەلدىڭ ساراپشىلارى قاتىسىپ, اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا ءوز ويلارىن ورتاعا سالادى.
ەگەمەندىكتىڭ وتىز جىلدىعى اياسىندا بىلتىر اتا زاڭنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىنان باستالعان كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ جاسامپاز قۋاتىن ءالى دە تەرەڭىرەك ۇعىنىپ, كەڭىنەن اشۋعا باعىتتالعان جۇمىس جالعاسىپ جاتىر. ول ءومىردىڭ باستى سالالارىن جاڭعىرتۋ, دەموكراتيانى ودان ءارى دامىتۋ, قۇقىق ۇستەمدىگىن نىعايتۋ ۇردىسىندە وتە ماڭىزدى.
كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا بارشا قازاقستاندىقتاردى مەملەكەتتىك مەرەكەمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. بارشاعا زور دەنساۋلىق, تابىس, باق-بەرەكە تىلەيمىن.
قايرات ءمامي,
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى
