قاي ەلدىڭ تاريحىنىڭ قانداي كەزەڭىن الىپ قاراساق تا, قوعامنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەن تۇلعالاردى تابۋعا بولادى. قازاق ەلىندە جول ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تۇلعا دەپ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قۇرمەتتى جولشى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش جول پروفەسسورى باقىتجان ساتماعامبەت ۇلى ءمۇرتازيندى ايتۋىمىز كەرەك.
قاي ەلدىڭ تاريحىنىڭ قانداي كەزەڭىن الىپ قاراساق تا, قوعامنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەن تۇلعالاردى تابۋعا بولادى. قازاق ەلىندە جول ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تۇلعا دەپ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قۇرمەتتى جولشى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش جول پروفەسسورى باقىتجان ساتماعامبەت ۇلى ءمۇرتازيندى ايتۋىمىز كەرەك.
باقىتجان ساتماعامبەت ۇلى 1938 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ 26 جۇلدىزىندا رەسەيدىڭ ومبى وبلىسى موسكالەن اۋدانىنداعى ەلەۋىش دەپ اتالاتىن قازاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. 1955 جىلى كورشى ستەپكوپ ەلدى مەكەنىندەگى ورتا مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ومبى قالاسىنداعى ءسىبىر اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتىنىڭ جول-قۇرىلىس فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ونى 1960 جىلى اياقتاپ شىقتى.
ب.مۇرتازين ەڭبەك جولىن «گيپرواۆترانس» مەملەكەتتىك جوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ حاباروۆسك ءبولىمشەسىندەگى ينجەنەر قىزمەتىنەن باستاپ, سول مەكەمەنىڭ ىزدەستىرۋ پارتياسىنىڭ باسشىسى بولدى. حالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى سول كەزدەگى ەۆرەي اۆتونوميالىق وبلىسىندا, حاباروۆسك, امۋر جانە ساحالين وبلىستارىنداعى اۆتوموبيل جولدارى مەن كوپىرلەردى ىزدەستىرۋ جانە جوبالاۋ جۇمىستارىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردى. بۇگىندە ۇلكەن كۇرە جول سانالاتىن «حاباروۆسك-ۆلاديۆوستوك» جولىنىڭ جوباسىن دايىنداۋعا قاتىستى. ءوندىرىستىڭ قايناعان قازانىندا ءجۇرىپ, بولاشاق ءۇشىن مول تاجىريبە جينادى. ەلىم دەپ سوققان جۇدىرىقتاي جۇرەگى ونى 1962 جىلى الماتىعا الىپ كەلدى. رەسپۋبليكانىڭ «قازجول-قۇرىلىس» ترەسىنە ورنالاسىپ, ينجەنەر, اعا ينجەنەر قىزمەتتەرىن اتقاردى.
1965 جىلى ونىڭ ومىرىندە ەلەۋلى وقيعا بولدى. بۇل وقيعا ونىڭ بۇكىل عۇمىرلىق جولىنىڭ باستاۋى ەدى. ول بالا كۇنىنەن بىلىمگە قۇشتار بولدى. سوندىقتان دا ماسكەۋ اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتىنا اسپيرانتۋراعا تۇسۋگە تىلەك ءبىلدىرىپ, قۇجاتتارىن تاپسىردى. سالعاننان جولى بولىپ, ءتۇسىپ كەتەدى. اتى الەمگە ايگىلى پروفەسسور ۆ.ف. بابكوۆ عىلىمي جەتەكشى بولىپ, تاۋ جولدارىن جوبالاۋعا ارنالعان ديسسەرتاتسياسىن 1970 جىلى ءساتتى قورعاپ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندى. عىلىمي-زەرتتەۋلەرى ناتيجەلەرىنىڭ قۇندىلىعى سول – 1971 جىلى پراگا قالاسىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك 14 جول كونگرەسىنە كسرو-دان پروفەسسور ۆ.ف. بابكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن دايىندالعان عىلىمي بايانداماعا ەنىپ, باسىلىپ شىقتى.
بۇگىنگە دەيىن, ياعني 44 جىل ۋاقىت وتسە دە پروفەسسور ب.مۇرتازيننەن كەيىن تەك 2011 جىلى مەحيكو قالاسىندا ءوتكەن 24-ءشى بۇكىلالەمدىك جول كونگرەسىندە عانا قازاقستان عالىمدارىنىڭ عىلىمي ەڭبەگى جارىق كوردى!
اسپيرانتۋرادان كەيىن وسكەمەن قالاسىنداعى قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىنا پەداگوگيكالىق جۇمىسقا جىبەرىلدى. العاشىندا اعا وقىتۋشى, دوتسەنت قىزمەتتەرىندە بولىپ, كەيىن فاكۋلتەت دەكانى, كافەدرا مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندالىپ, وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان جاۋاپتى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. وسى ءبىلىم ورداسىندا ءجۇرىپ عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستار بويىنشا ۇلكەن تاجىريبە جينادى. كەڭەس وداعى جوعارى جانە ورتا ارنايى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى بولىپ تاعايىندالىپ, «اۆتوموبيل جولدارى» ماماندىعى بويىنشا وقۋ جوسپارلارى مەن كاسىبي پاندەر باعدارلامالارىن جاساۋعا بەلسەنە ارالاستى.
ب.مۇرتازين 1978 جىلى وسكەمەن جول-قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ الماتى قالاسىنداعى جالپىتەحنيكالىق فاكۋلتەتىنە دوتسەنت قىزمەتىنە ارنايى اۋىستىرىلدى. ونداعى باستى ماقسات – «اۆتوموبيل جولدارى» ماماندىعى بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەرگە كاسىبي پاندەردەن ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ بولاتىن. جالپىتەحنيكالىق فاكۋلتەتكە كەلگەندە ول كاسىبي پاندەردى وقىتاتىن جالعىز عانا وقىتۋشى بولدى. از عانا ۋاقىت ىشىندە ول «اۆتوموبيل جولدارى» كافەدراسىن ۇيىمداستىرىپ, ونى عىلىمي اتاقتارى جانە دارەجەلەرى بار بىلىكتى وقىتۋشىلارمەن تولىقتىردى. بۇل – ەلىمىزدە «اۆتوموبيل جولدارى» ماماندىعى بويىنشا قۇرىلعان تۇڭعىش كافەدرا ەدى. وتىز التى جىل بۇرىن ب.مۇرتازين ۇيىمداستىرعان وسى كافەدرادان بۇگىنگە دەيىن 4 مىڭنان استام جوعارى ءبىلىمدى جول ينجەنەرلەرى قاناتتانىپ شىقتى. ولار ەل يگىلىگى ءۇشىن ءتۇرلى سالالار مەن مەكەمەلەردە قىزمەت اتقارۋدا. اتاپ ايتساق, ولار بۇگىن جول سالاسىن, ءىرى عىلىم جانە ءوندىرىس ۇيىمدارىن باسقارادى, اۆتوموبيل كولىگى, جول جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتارىندا, جول پوليتسياسى سالاسىنداعى ءارتۇرلى مەكەمەلەردە جاۋاپتى قىزمەتتەردە ىستەيدى.
پروفەسسور باقىتجان ءمۇرتازيننىڭ وتانى ءۇشىن 40 جىلدان اسا ايانباي جاساعان ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بۇل! وسىندايدا تىلگە عۇلاما ابايدىڭ «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس-ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا...» دەگەن ناقىل ءسوزى ورالادى.
ب.مۇرتازين بىلىكتى مامان رەتىندە 1978 جىلى جوعارى جانە ورتا ارناۋلى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اپپاراتىنا قىزمەتكە شاقىرىلىپ, جوعارى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ جەتەكشىسى, مينيسترلىكتىڭ القا مۇشەسى بولىپ تاعايىندالدى. ءبىر جىلدان كەيىن مينيسترلەر كەڭەسىنە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە ۇسىنىلىپ, ءبىلىم, مادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىن باسقاردى.
قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن 1990 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىنىڭ الماتىداعى فيليالىنىڭ نەگىزىندە الماتى اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتى قۇرىلىپ, ونىڭ رەكتورى بولىپ ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن وقىتۋشىلىقتان مەملەكەت دەڭگەيىندە باسقارۋعا دەيىن ءتاجىريبەسى بار ب.مۇرتازين تاعايىندالدى.
پروفەسسور ب.مۇرتازين قازاقستاندا تۇڭعىش رەت قۇرىلعان دەربەس اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, ەلىمىزدىڭ جول ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا, انا ءتىلىمىزدىڭ تەحنيكا سالاسىندا ورنىقتى قولدانىسقا تۇسۋىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولدى.
1989 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاقستاندا تۇڭعىش «تىلدەر تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ انا ءتىلىمىز – قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە نەگىز بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن رەسمي قۇجاتتاردىڭ, ءىس باسقارۋدىڭ – ءبارى دە تەك ورىس تىلىندە جۇرگىزىلدى. قازاق ءتىلى قازاقتاردىڭ عانا تۇرمىستاعى ءوزارا قاتىناس قۇرالى عانا دەپ باعالانىپ كەلدى. ونىڭ ءوزى دە كوبىنە اۋىلدى جەرلەردە عانا... قازاق تىلىندە وقۋ قۇرالدارىن, وقۋلىقتار جازىپ, تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ستۋدەنتتەردى قازاق تىلىندە وقىتۋ كەرەك دەگەن پىكىرگە سول كەزدەرى اشىق قارسى شىققاندار از ەمەس ەدى. وزگە ۇلت وكىلدەرىن بىلاي قويعاندا, ءوزىمىزدىڭ قازاقتاردىڭ ىشىنەن دە «تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا كىتاپحانا قورى تۇگەلگە دەرلىك ورىس تىلىندە», «تەرميندەر مەن تۇسىنىكتەر قالىپتاسپاعان», «وقىتۋشىلار قازاق تىلىندە ءدارىس بەرىپ, ساباق جۇرگىزە المايدى», «ستۋدەنتتەردى اۋديتوريادا شالا-پۇلا قازاقشا وقىتىپ, ال دايىندالعاندا ورىس تىلىندەگى تەحنيكالىق ادەبيەتتى پايدالاندىرىپ, بالالاردىڭ ميىن اشىتىپ, نە اندا جوق, نە مۇندا جوق ... ءدۇبارا بولىپ شىعادى» دەگەن سياقتى قازاق تىلىندە تەحنيكالىق مامانداردى دايارلاۋعا قارسى ايتىلعان پىكىرلەر, قويىلعان توسقاۋىلدار كوپ بولدى. وسىنداي كەزەڭدە جۇرەگى ەلىم دەپ سوققان, بويىندا سۋىرىلىپ كوش باستاي الاتىن, ءدۇيىم توپتى جۇمىلدىرۋ ماقساتىمەن ماعىنالى ءسوز باستاي الاتىن قابىلەتى بار, قايراتتى مىنەزى بار باسشىلار كەرەك بولىپ تۇردى. جول سالاسىنىڭ باعى جاندى. ونداي ادام تابىلدى. ول باقىتجان مۇرتازين بولدى.
سول 1989 جىلدىڭ, ەسىمدە جوق, نە قاراشا, نە جەلتوقسان ايى بولاتىن. مەن وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىنىڭ الماتى قالاسىنداعى جالپىتەحنيكالىق فاكۋلتەتىندە 4 كۋرس ستۋدەنتىمىن. ۇستازدارىمنىڭ ءبىرى – تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت باقىت بىرماعامبەت ۇلى اتىمتاەۆ: «باعدات, ەكەۋىمىزدى باقىتجان مۇرتازين شاقىرىپ جاتىر», دەدى. باكەڭ ءبىزدى جىلى قارسى الىپ: «ءبىز مامانداردى قازاق تىلىندە دايىنداۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن تەحنيكالىق تەرميندەر مەن تۇسىنىكتەر سوزدىگىن جاساۋىمىز قاجەت. ونسىز وقۋ قۇرالدارى دا, وقۋلىق تا – ءبارى دە دۇرىس بولمايدى. بۇل ەڭ ماڭىزدى, العاشقى قادام. وسى جاۋاپتى ءىستى, قارسى بولماساڭىزدار, ۇشەۋمىز بىرىگىپ قولعا الساق؟ باقىت بىرماعامبەت ۇلى, ءسىز كوپ جىل جول ماماندىعى بويىنشا «ينجەنەرلىك گەودەزيا» پانىنەن ساباق بەرىپ كەلەسىز, قازاق تىلىندە وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەر جازدىڭىز. باعدات, سەن ءالى ستۋدەنت بولساڭ دا, تالابىڭدى, وقۋ ۇلگەرىمىڭدى ەسكەرىپ سەنىم ارتىپ وتىرمىن», دەدى... بۇل ەڭبەكتە تەحنيكالىق تەرميندەردىڭ قازاق تىلىنە بالاما اۋدارمالارىن بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, ولاردىڭ ارقايسىسىنا قازاق تىلىندە تۇسىندىرمە جازىلدى. جول سالاسىندا ءجيى قولدانىلىپ جۇرگەن 2 مىڭعا جۋىق تەرميندەر مەن تۇسىنىكتەر قامتىلدى. كىتاپ قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ءتىل ينستيتۋتىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى ءابدۋالي قايداروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسيادا كاسىبي ساراپتامادان ءوتتى.
ونىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزدىلىعى ەسكەرىلىپ, ءبىلىم مينيسترلىگى جوعارى جانە ارنايى ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا جول ماماندىعى بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلارعا وقۋ قۇرالى رەتىندە بەكىتتى. جان-جاقتى تالقىلاۋ مەن ساراپتامادان وتكەن, پروفەسسور باقىتجان ءمۇرتازيننىڭ باسشىلىعىمەن انا تىلىمىزدە جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ماقساتىمەن جازىلعان العاشقى ەڭبەگىمىز «جول شارۋاشىلىعى تەرميندەرىنىڭ ورىسشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىگى» دەگەن اتپەن مەملەكەتتىك «انا ءتىلى» باسپاسىنان 1992 جىلى 4 مىڭ دانا تارالىممەن باسىلىپ شىقتى. بۇل تۇسىندىرمە سوزدىك بۇگىنگە دەيىن 20 جىلدان استام ۋاقىت جول قاۋىمىنىڭ قاجەتىنە جاراپ كەلەدى. وسى ەڭبەكتەگى تەرميندەردىڭ باسىم بولىگى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن جازىلىپ, 2000 جىلى «راۋان» باسپاسىنان جارىق كورگەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولعان 32 تومدىق سوزدىكتەر جيناعىنىڭ «كولىك جانە قاتىناس جولدارى» دەپ اتالعان 8-ءشى تومىنا ەندى.
ەل بولاشاعىن ويلاعان ب.مۇرتازين وزىنە بەرىلگەن تاريحي مۇمكىندىكتى ۇتىمدى پايدالانا ءبىلدى. ول 1991 جىلى, ول كەزدە الماتى اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولاتىن, تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ, رەسپۋبليكامىزدا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ينستيتۋتتا رەسمي تۇردە قازاق ءبولىمىن اشتى. انا تىلىمىزدە وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەر مەن وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋدى مىقتاپ قولعا الدى. سول جىلى ينستيتۋتتى جاقسى ءبىتىرىپ شىققان 4 جاس ماماندى قازاق ءبولىمىنە وقىتۋشى قىزمەتىنە قالدىرىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتتى. بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ ديپلوم جوباسىن جاساپ, قورعاۋعا دەيىن وقۋ ۇدەرىسى انا تىلىمىزدە جۇرگىزىلەتىن بولدى.
ب.مۇرتازين جول عىلىمىنىڭ دامۋىنا دا ۇلكەن ۇلەسىن قوستى. اسىرەسە, ونى قازاق ۇلت وكىلدەرىنىڭ جول عىلىمىندا بولماۋى قاتتى تولعاندىردى. وسى ۇلكەن ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن شاكىرتتەرىنىڭ قابىلەتتى دەگەندەرىن الدىمەن ينستيتۋتقا قالدىرىپ, ءبىر-ەكى جىل تاجىريبە جيناقتاعاننان كەيىن, ءوزى اسپيرانتۋرادا وقىعان ماسكەۋ اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتىنداعى ۇستازدارى مەن جولداستارىمەن كەلىسىپ, سوندا جىبەرىپ وتىردى. ولاردىڭ العاشقىلارى – بۇگىنگى «قازاقاۆتوجول» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ باس ديرەكتورى سەرىك اقتانوۆ پەن «رەيدەر» تەلەباعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى الماس ۇزاقوۆ بولدى.
ءبىر باسىلىم مەديتسينا سالاسىنداعى بەلگىلى عالىم زيگمۋند فرەيد تۋرالى: «مەنىمشە, ونىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەسىنىڭ ۇلكەنى – نوبەل سىيلىعىنا تۇرارلىق عىلىمي ەڭبەكتەر جازا العاندىعىندا ەمەس, ميدى زەرتتەۋ سالاسىندا وزىنە دەيىن قالىپتاسىپ كەلگەن كوزقاراستى وزگەرتۋگە ىقپال ەتۋىندە» دەپ جازعان ەدى. ءبىز پروفەسسور باقىتجان ءمۇرتازيندى – ءوزىنىڭ بىلىمىمەن, سانالى ءىس-ارەكەتىمەن, ەل مۇددەسىنە باعىتتالعان قالتقىسىز قىزمەتىمەن بۇگىن الەمدە ويىپ ءوز ورنىن العان وسكەلەڭ قازاقستاننىڭ كۇرە تامىرى – جول سالاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەن, ۇلكەن ۇلەس قوسقان تۇلعا دەپ بىلەمىز.
باعدات تەلتاەۆ,
«قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ
ينستيتۋتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
قازاقستان ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
