قازاقستان • 23 تامىز، 2021

تاۋەلسىزدىك جانە دەموگرافيا

169 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۋىردا ءوزىنىڭ Twitter پاراقشاسى ارقىلى، ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقستان حالقىنىڭ سانى تاريحي مەجەگە جەتىپ، 19 ميلليونىنشى تۇرعىنى دۇنيە ەسىگىن اشقانى جايلى مالىمدەپ، كۇللى جۇرتشىلىقتى وسى ءبىر مەرەيلى قۋانىشپەن قۇتتىقتاعان بولاتىن.

قازاق حالقىنىڭ ءحىح عاسىرداعى دەموگرافيالىق احۋالى

سول سياقتى پرەزيدەنت ءوزىنىڭ حالىققا كەزەكتى جولداۋىندا:  «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ وسىمىنە قاتىستى بولجامى ورتالىق ازياداعى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا كوڭىل كونشىتپەيدى» دەگەن ەدى. راسىندا ەلىمىز تۇرعىندارى 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 12% كوبەيسە، وسى ارالىقتا وزبەك اعايىندار 59%، تاجىكتەر  68%، قىرعىز اعايىندار 43%، ازەربايجان حالقى 37% وسكەن ەكەن.

دەسەك تە، جوعارىداعى دەموگرافيالىق بيىك مەجە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ سانى
19 ميلليونعا جەتۋى، سونىڭ ىشىندە بايىرعى ەتنوس قازاق تۋعاندار مەملەكەت اۋماعىندا سانى جاعىنان باسىمدىققا يە بولۋى «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىز ءۇشىن زور جەتىستىك. بۇنىڭ ءبارى بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى ەكەنى امبەگە ايان.

وسى ورايدا سان عاسىرلىق تاريحى بار قازاق ۇلتى ارقيلى جاعدايدا، ءارتۇرلى كەزەڭدەردە، سانقيلى دەموگرافيالىق تولقىندى باس­تان كەشىردى. كوكتەي شولىپ ايتار بولساق، 1840 جىلى جۇرگىزىلگەن جالپى رەسەيلىك ساناقتا، قازاق دالاسىندا بارلىعى – 311 500 شاڭىراق، 1 518 000 ادام بولعانى جايلى ايتىلسا، 1895 جىلى جارىق كورگەن «بروكگاۋز-ەفرون» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 29-شى تومىندا جاريالانعان ا.يانوۆسكيدىڭ جازباسىندا: «سانى جاعىنان قازاقتار ازياداعى كوشپەلى تايپالار ىشىندە ءبىرىنشى ورىنعا يە. ولار ۆولگا جاعالاۋىنان، تارىم باسسەينىنە دەيىن، ءامۋداريانىڭ تومەنگى اعىسىنان ەرتىس وزەنىنىڭ سولتۇستىك اڭعارىنا دەيىنگى ۇشى-قيىرسىز ولكەدە (50 مىڭ شارشى گەوگر.ميل) كوشىپ-قونىپ تىرشىلىك ەتەدى.

جان سانى 3 ملن ادامنان الدەقايدا كوپ. تەك رەسەي قول استىنداعىلاردىڭ ءوزى 3 ملن-نان استام دەگەن دەرەك كەلتىرىپتى. سول سياقتى، 1897 جىلى رەسەيدە جۇرگىزىلگەن حالىق ساناعىنىڭ دەرەگى جاريالانعان «گرانات» ەنتسيكلوپەدياسىندا الەم بويىنشا بارلىق قازاقتىڭ سانى – 4 084 139 ادامدى قۇراپ وتىرعانى ايتىلىپتى.

ودان كەيىن شىعىستانۋشى پ.گ.گالۋزونىڭ «وتار تۇركىستان» اتتى ەڭبەگىندە: «1915 جىلى قازاقستان حال­قى 6 ملن-عا جەتتى» دەپ جازىپتى. ءدال وسىنداي دەرەكتى الاش ارداگەرى مۇس­تافا شوقايدىڭ «تۇركىستان سوۆەت­تەر­دىڭ بيلىگىندە» اتتى جازباسىنان دا كەز­دەس­تىرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار 1914 جىلى جارىق كورگەن «رۋسسكايا ەنتسيكلوپەديا» كوپتومدىعىنىڭ 10-تومىندا: «قازاقتار 6 ميلليونعا جۋىق جانە ازياداعى تۇركىتەكتەس حالىقتار ىشىندە وسمان تۇركىلەرىنەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇر»، دەسە، ۇلتشىل تۇلعا مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ 1905 جىلى 19 قاراشادا اۆتونوميالاردىڭ ءى سەزىندە جاساعان بايان­داماسىندا: 1897 جىلعى جالپى سا­ناقتا رەسەي قۇرامىنداعى قازاقتار سانى 4 ملن-نان استام بولعانىن، سونداي-اق يمپەريا قۇرامىنداعى ۇلتتار ىشىندە سانى جاعىنان 6-شى ورىندا (ورىستار – 55،7 ملن، كىشىرۋستەر – 22، 5 ملن، پولياك­تار – 8 ملن، بەلورۋستار – 5،9 ملن، ەۆ­رەيلەر – 5 ملن) تۇرعانى جايلى ناق­تى اقپار بەرە وتىرىپ، تورعاي وب­لىس­تىق باسقارماسىنىڭ كەڭەسشىسى ي.كرافت­تىڭ ءحىح عاسىر باسىندا رەسەي اۋماعىن­داعى قازاقتار سانى 6 ملن بولدى دەگەن دەرەگىن جانە رەسەيلىك ستاتيستيكا مامانى يا.يا.پولفەروۆتىڭ قازاقتاردىڭ ناقتى سانى 5،8 ملن-نان استى دەگەن ناقتى بولجامىن كەلتىرىپتى.

دەموگرافيالىق

داعدارىس

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي حح عاسىر باسىندا 6 ملن-عا جەتكەن قازاق ۇلتى وسى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنەن باستاپ، دەموگرافيالىق قۇلدىراۋ كەزەڭىن باستان وتكىزدى. 1926 جىلعى رەسمي ەسەپتە كسرو اۋماعىنداعى قازاقتار سانى 3 ملن-عا دەيىن قۇلدىراعان دەپ­تى. ياعني حح عاسىردىڭ العاشقى شيرە­گىندە قازاق توپىراعىنان 1 323 126 قازاق جوعالعان. بۇلار 1916 جىلعى كوتەرىلىس­كە قاتىسىپ، جازالاۋدان قاشىپ شەتەل اسقاندار جانە 1921-1922 جىلعى اشتىق­تا قىرىلىپ قالعاندار بولماق.

وسى تۇستا قازاقستانداعى حالىق­تاردىڭ ۇلتتىق قۇرامى تۋرالى اقپار بەرگەن «كسرو اتلاس قۇجاتتاماسى» اتتى ەڭبەكتە: 57،1% قازاق، 19،7% ورىس، 13،2% ۋكراين، 3،3% وزبەك، 1،8% قاراقالپاق، 4،9% باسقا ۇلتتار دەسە، قالادا تۇراتىن حالىقتىڭ 52،7 % ورىستار دەپتى.

ودان كەيىن 1931-1932 اشتىق جىلدارى 1،3 ملن قازاقتان ايىرىلدىق. ءسويتىپ 1933 جىلدىڭ اياعىندا قازاقستاندا بار-جوعى 2 ملن 493 مىڭ قازاق قالدى. 1915 جىلعى مەجەگە ارادا 75 جىل وتكەندە 1990 جىلى عانا زورعا جەتىپپىز. ياعني 1916 جىلى قازاقتار سانى 6 ملن بولسا، 1939 جىلى حالىق ساناعىندا 3 099 000 ادامعا كەمىپ كەتكەن. ادەبيەتشى-عالىم م.مىرزاحمەتوۆتىڭ ەڭبەگىندە 1944 جىلى قازاقتار سانى ءوز ەلىندە 21،9% ۇلەسكە يە بولدى دەسە، ماقاش ءتاتىموۆتىڭ «دەموگرافيالىق كەسكىن» ماقالاسىندا: 1916 جىلى 5 ملن 650 مىڭ بولعان قازاق حالقى 1916-1945 جىلدارى 3 ملن 150 مىڭ ادامعا نەمەسە 45 پايىزعا كەمىگەنىن ايتادى.

وسى ارالىقتا وزبەكتەر 12،36 ەسەگە، تۇرىكمەندەر 5،6 ەسەگە، قىرعىز­دار 5،7 ەسەگە، تاجىكتەر 0،5 ەسەگە، ۇي­عىر­لار 6 ەسەگە وسسە، سىرتتان كەلىپ قونىس­تانۋشىلار تاسقىنى ءبىر ءسات تولاس­تاعان جوق. اتاپ ايتقاندا، 1930-1935 جىلدارى «وندىرىس­تەندىرۋ ناۋقانى» دەگەن جەلەۋمەن 1،2 ملن ادام، 1930-1945 جىلدارى كۇشپەن جەر اۋدارىلعان 1،3 ملن ادام، 1954-1959 جىلدارى تىڭ يگەرۋ ىسىنە 1،9 ملن ادام قازاق دالاسىنا سىرتتان كەلىپ قوسىلعان. بەلگىلى عالىم-دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆتىڭ دەرەگىندە سوڭعى ءۇش عاسىردا قازاقستانعا سىرتتان 8،5 ملن قونىس اۋدارۋشى قونىستاندىرىلعان.

مۇنداعى دياگراممالاردا (№1، 2، 3، 4، 5، 6) كورسەتىلگەندەي، 1970 جىلى رەس­پۋب­ليكا بويىنشا 13 ملن تۇرعىن بولسا، ونىڭ 4،2 ملن-ى، 1979 جىلى ەلىمىز بويىن­شا 14، 6 ملن حالىق بولسا، ونىڭ 5،2 ملن-ى، 1989 جىلى ەلىمىزدە 16،4 ملن ادام بولسا، ونىڭ 6،5 ملن-ى، 1999 جىلى بارلىق حالىق سانى 14،9 ملن بولسا، ونىڭ 7،9 ملن-ى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى بولعان ەكەن.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2019 جىل­عى 31 مامىردا جولداعان ۇندەۋىن­دە: «الەمدەگى بىردە-ءبىر ەل، بىردە-ءبىر حالىق دەموگرافيالىق احۋالدا ءوز ەلىندە وسىنداي سىناققا ۇشىراعان جوق جانە قازاق حالقى رەتىندە تولىق جويى­لۋ الدىندا تۇرعان جوق. ءبىز ءومىر سۇر­دىك، ۇلت رەتىندە بىرىگە الدىق، ءبىز قاتىگەز­دەنبەدىك، وشىكپەدىك، ەشقاشان ەشكىمدى حح عاسىردىڭ قاتىگەز تراگەدياسىنا كىنالاعان ەمەسپىز»، دەگەنى جوعارىداعى دەرەكتەردى راستاي تۇسەرى انىق.

 

دەموگرافيالىق تولقىن

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى كۇن تارتىبىنە قويىلعان اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ەتنودەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ بولدى. وسى جىلدارى اقمولا وبلىسىندا – 24%، كوكشەتاۋ وبلىسىندا – 33%، قوستانايدا – 18%، سولتۇستىك قازاقستاندا – 19%، قاراعاندى وبلىسىندا – 20%، پاۆلودار وبلىسىندا – 32% عانا قازاق بولسا، ەگەمەندىك­تىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىز كولەمىن­دە دەموگرافيالىق داعدارىس ورىن الدى. ياعني قازاقستان حالقى 1989-1999 جىلدارى 1،5 ملن-نان استام ادامعا، ياعني 8،2% ازايدى. سىرتقا كەتكەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ بايىرعى تاريحي وتاندارىنا ورالىپ جاتتى. تەك 1993-1998 جىلدارى 1 ملن-نان استام شىعىس سلاۆياندار (ورىس، ۋكراين، بەلارۋس)، 400 مىڭعا جۋىق نەمىس كوشىپ كەتتى.

مۇنداي كوشى-قون تولقىنى قازاق­ستان حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇرامىنا اسەر ەتىپ، بايىرعى حالىقتىڭ ۇلەس سالماعىن وزگەرتتى. مىسالى، قازاق حالقى 50 جىلدان كەيىن العاشقى رەت (1999 جىل) ءوز جەرىندە كوپشىلىككە اينالىپ، ۇلەسى 53،4% جەتتى. وسى ءۇردىس جالعاسا كەلە 2007 جىلدىڭ باسىندا قازاقتار 9،1 ملن-نان اسىپ، ۇلەسى 58،6%-عا جەتتى. ياعني 1989-2007 جىلدارى ارالىعىندا قازاقتار ۇلەسى 18،5%-عا وسسە، ورىستار ۇلەسى – 11،8%، ۋكرايندار – 2،6%، نەمىس­تەر – 4،4% تومەندەدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دەموگرا­فيا­لىق داعدارىستىڭ ءبىر كورىنىسى – 1989 جىل­مەن سالىستىرعاندا 1999 جىلى حالىق­تىڭ جالپى سانى 9،2%-عا قىسقا­رىپ، قازاقتار سانى 22،2% ءوستى. بىراق قازاقتاردىڭ بۇل ءوسۋ قارقىنى باسقا حالىقتار كەلتىرگەن شىعىندى وتەي المادى، ناتيجەسىندە حالىقتىڭ جالپى سانى ازايىپ كەتتى. ناتيجەسىندە، سىرتقى كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى 1933،8 مىڭ ادامدى قۇرادى. حالىقتىڭ ەڭ كوپ شىعىنى 1993-1995 جىلدارى بايقالدى، ول 1990 جىلدارداعى تەرىس سالدونىڭ 44،7%-ىن قۇرادى.

 

ەتنودەموگرافيالىق باسىمدىق

تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلباسى   جۇر­گىزگەن سىندارلى ساياساتتىڭ ناتيجە­سىن­دە، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سانى ءوستى. بۇل ءوسىم، بىرىنشىدەن، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءوسىمى ارقاسىندا، ەكىنشىدەن، باسقا ۇلتتاردىڭ ەتنوستىق وتاندارىنا قونىس اۋدارۋىنا، ۇشىنشىدەن، شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ اتامەكەنىنە ورالۋىنا بايلانىستى بولىپ، ەلدەگى  ەتنودەموگرافيالىق احۋال جاقساردى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىل­دىڭ 18 قاراشاسىندا «اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە نيەت بىلدىرگەن بايىر­عى ۇلتتىڭ ادامدارىن باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن قازاق كسر-ىنە قونىس اۋدارۋدىڭ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» قاۋلى قابىلدانىپ، ناتيجەسىندە، سىرتتاعى قانداستارىمىز اتاجۇرتىنا ورالدى. 1991 جىلدان 1995 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا رەسپۋبليكاعا 137 919 قازاق كوشىپ كەلدى. ءوز تاريحي وتانىنا ورالۋشىلار ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان 1993 جىلى 10 مىڭ وتباسىنا، 1994 جىلى 7 مىڭ وتباسىنا، 1995 جىلى 5 مىڭ وتباسىنا، 1996 جىلى 4 مىڭ وتباسىنا، 1997 جانە 1998 جىلدارى 3 مىڭ وتباسىنا، 1999 جىلى 500 وتباسىنا، 2000 جىلى 600 وتباسىنا كۆوتا ءبولدى. رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك، تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا شەتتەن 1 079 192 قانداسىمىز ورالعان ەكەن. بۇل ەلىمىزدەگى قازاقتاردىڭ 12% قۇراپ وتىر.

مۇنىڭ سىرتىندا ەلىمىزدە جۇرگىزىل­گەن دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ وڭ ىق­پالى­نىڭ ارقاسىندا، اسىرەسە، حالىق­تىڭ دەن­ساۋلىعىن جاقسارتۋ جانە انا مەن بالا­عا كورسەتىلۋى ءتيىس قامقورلىق پەن الەۋ­مەتتىك جاردەماقىنىڭ ءوسۋى ەتنو­دەمو­گرافيانىڭ شەشۋشى رولگە يە بولۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى. ناتيجەسىندە، 1999-2009 جىلدارى بالا تۋدىڭ جالپى كوەففيتسەنتى 63،3%-عا ءوستى. ءولىم- ءجىتىم 2،7%-عا تومەندەپ، تابيعي ءوسىم 10 جىل ىشىندە ءۇش ەسە ارتتى. وسىنداي قارقىندى ءوسۋدىڭ ارقاسىندا كوبەيۋ كورسەتكىشتەرى 1990 جىلعى دەڭگەيگە جەتىپ، ەلدەگى دەموگرافيالىق داعدارىس تەز ەڭسەرىلدى. تابيعي ءوسىم قازاقستاننىڭ دەمو­گرافيالىق دامۋىنىڭ باستى قۇرام­داس بولىگىنە اينالدى. مىسالى، 2008-2009 جىلدارى حالىق سانىنىڭ 98%-عا ءوسۋى تەك تابيعي ءوسىم ەسەبىنەن بولدى.

ودان كەيىن 2012-2019 جىلدارى ەميگراتسيا 1990-2003 جىلدارعا قاراعاندا 7،0 ەسە، يمميگرانتتار سانى 4،7 ەسە قىس­قاردى. سونىمەن بىرگە تابيعي ءوسىمنىڭ ورتا­شا جىلدىق كورسەتكىشتەرى 2012-2019 جىل­دارى 1990-2003 جىلدارعا قاراعاندا 2،9 ەسە، 2004-2011 جىلدارعا قاراعاندا 1،9 ەسە كوپ بولدى. رەسپۋبليكادا دەنساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسى جاقسارىپ، 2009-2019 جىل­دارى قازاقستاندا ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 4،58 جىلعا ۇزاردى. 2000-2019 جىلدارى تابيعي ءوسىم كوەففيتسيەنتى 3،0 ەسە كوبەيدى.

بۇل رەتتە قالالاردا ءوسۋ قارقىنى اۋىلدىق جەرلەرگە قاراعاندا 3،5 ەسە جو­عارى كورسەتكىشكە يە بولدى. ەڭ ۇل­كەن ءوسىم ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى ون­جىل­دىعىندا بايقالدى. «بۇل ءبىرىنشى دەمو­گرافيالىق تولقىننىڭ ۇرپاعى بالا تۋ جاسىنا ەنگەندىگىمەن تۇسىندىرىلەدى جانە ەڭ جوعارعى رەپرودۋكتيۆتى بەلسەن­دىلىگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتاندىرۋ كەزەڭىمەن سايكەس كەلدى» دەيدى ماماندار.

ءسويتىپ 2010-2019 جىلدارى حالىقتىڭ دەموگرافيالىق كورسەتكىشى تۇراقتالىپ، قازاقستان حالقىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 14،9%-دى قۇرادى. وسى ورايدا، ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسى تاراتقان مالىمەتكە سەنسەك، وتكەن جىلى ەل حالقىنىڭ جان سانى 241،7 مىڭ ادامعا نەمەسە 1،3 پايىزعا وسكەن. بىلە بىلسەك، بۇل – تاۋەلسىزدىك كەزە­ڭىندەگى ەڭ ايتۋلى ناتيجە. سونىمەن قاتار 2020 جىلى قازاقستاندا 425،6 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلىپ، 34 جىل (1987 جىلى 417 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلگەن) مىزعىماي تۇرعان رەكورد جاڭاردى.

بولاشاقتا ەلىمىز امان، جۇرتىمىز تىنىش، بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولسا، قازاق حالقى ءوسىپ، ونەرى حاق. ەڭ باس­­تىسى، ءتاڭىر جۇرتىمىزعا بەرەكە بەرسىن!

1

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

ۇقساس جاڭالىقتار