ءبىلىم نەگىزى مەكتەپتە قالانادى, ال مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان جاس شاكىرتتىڭ قولعا ۇستايتىن العاشقى كىتابى – «الىپپە». ەندەشە «الىپپە» «بار كىتاپتىڭ اتاسى» دەۋگە ابدەن لايىق.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «الىپپەنىڭ» وقۋ باعدارلاماسىنان شىعىپ قالعاندىعى تۋرالى جاعىمسىز حابار تارادى.
ءبىلىم اتاۋلىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان «الىپپە» قاي زاماندا بولسىن قازاق قوعامىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولدى.
ۇلى رەفورماتور-پەداگوگ احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋەلى 1912 جىلى «وقۋ قۇرالى» دەپ ۇسىنىپ, كەيىن ۇدايى تولىقتىرۋ, جەتىلدىرۋ ناتيجەسىندە 1927 جىلى «جاڭا ءالىپبي» دەگەن اتپەن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بۇلدىرشىندەردىڭ باس كىتابى بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە جارىق كورگەن بارلىق «الىپپەلەرگە» بەرىك ىرگەتاس بولدى.
بايتۇرسىنوۆ رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ونىڭ ەسىمىن اتاۋعا مۇلدە تىيىم سالىنعان جىلداردا دا احاڭنىڭ «الىپپەسى» عانا ەمەس, ول قالىپتاستىرعان ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ 500-گە جۋىق تەرميندەرى قازاقتىڭ تالاي بۋىنىن ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
احاڭنان كەيىن جارىق كورگەن تەلجان شونانوۆتىڭ «جاڭالىعى» مەن مولداعالي جولدىباەۆتىڭ «جاڭا ارناسى» بايتۇرسىنوۆ تۇزگەن, قالىپتاعان «جاڭا ءالىپبيدىڭ» شەڭبەرىندە جاسالدى.
«الىپپەنى» لەنينگراد شىعىستانۋ ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ بىزگە ۇستاز بولعان, ول كەزدە جاس عالىم, كەيىن ءماشھۇر اكادەميك ىسمەت كەڭەسباەۆ تا جازدى. جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت بويىنا وقىتىلعان ونىڭ «الىپپەسىمەن» 30, 40-جىلداردىڭ وقۋشىلارى ءبىلىم الدى. بۇدان كەيىنگى جارىق كورگەن ن.ميرشانوۆ پەن م.تورەجانوۆتىڭ «الىپپەلەرىنىڭ» مازمۇنىنا سول كەزدەگى كوممۋنيستىك يدەولوگيا مەن كەڭەس زامانى ساياساتىنىڭ سالقىنى تيگەنىمەن قۇرىلىمى مەن تەرمينولوگياسى جاعىنان العاندا احمەت بايتۇرسىنوۆ سالعان سارا جولدان الىسقا ۇزاي العان جوق.
بايتۇرسىنوۆ ۇلى عالىم عانا ەمەس, قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى حالىق اعارتۋ كوميسسارى, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا وقۋ ءمينيسترى دە بولدى. وسى قىزمەتتى اتقارۋ وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ءبىزدىڭ دە ماڭدايىمىزعا جازىلدى.
«الىپپە» تۋرالى اڭگىمەنى ارىدەن قوزعاۋىمنىڭ تاعى ءبىر سىرى – مەكتەپتىڭ باس كىتابى ارقاشان ءاربىر وقۋ ءمينيسترىنىڭ باستى نازارىندا بولدى. ءبىز دە وسى ءداستۇردى ۇستانىپ, كەزىندە «الىپپەنىڭ» ءار باسىلىمىن مۇقيات پاراقتاپ, اقىل-كەڭەسىمىزدى ايتقانبىز.
«الىپپەنىڭ» ماڭىزدىلىعى سونشالىق ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جارىق كورگەن جاڭا بۋىن «الىپپەسىنە» ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ العىسوز جازىپ, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان جاس بۋىندى ءوزى ارنايى قۇتتىقتاعان ەدى. سول «الىپپەنىڭ» وقۋ باعدارلاماسىنان شىعىپ قالۋى بارشا اتا-انالاردىڭ, ۇستازدار قاۋىمىنىڭ, بۇكىل قازاق قوعامىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. ەندى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات قانات ۇلى ايماعامبەتوۆ اياۋلى كىتاپتى وقۋشىلارعا قايتارىپ, كوپتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى. جاس مينيسترىمىزگە ءبىز دە «بارەكەلدى!» دەپ, ەندى جاس وقۋشىلارمەن قايتا قاۋىشقان «الىپپەنىڭ» ەرەكشەلىكتەرىنە ارنايى توقتالايىق.
ارينە, بايتۇرسىنوۆ «الىپپەسىن» تۋرا سول كۇيىندە بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىلارىنا ۇسىنۋعا بولا قويمايتىنى بەلگىلى. بىزگە كەرەگى – احاڭ قالىپتاعان ۇلگى ارقىلى جاس ۇرپاققا انا ءتىلىنىڭ بار اۋەزىن ءسىڭىرىپ, اتا ءداستۇرىنىڭ بار قاسيەتىن دارىتۋ. بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ پەداگوگيكالىق, ديداكتيكالىق جانە ادىستەمەلىك نەگىزىن دە كەزىندە ا.بايتۇرسىنوۆ جاساپ بەرگەن ەدى.
احاڭنىڭ پايىمداۋىنشا, ءارىپ – دىبىستىڭ تاڭبالانۋى, دىبىستان – بۋىن, بۋىننان – ءسوز, سوزدەن سويلەم قۇرالادى.
وسىنىڭ ءبارىن ۇلت ۇعىمىنا ساي ۇيلەستىرۋ ارقىلى انا ءتىلىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرىن مەڭگەرەمىز. ال ول ءبىزدى ۇلتتى تانۋعا, عىلىم-ءبىلىمدى يگەرۋگە, حالىققا قىزمەت ەتۋگە باستايدى. ءا.جۇماباەۆا, ن.قۇرمان, ب.سابدەنوۆالار دايارلاعان جاڭا «الىپپە» احاڭنىڭ وسى كونتسەپتسياسىن ەرەكشە باسشىلىققا العان.
الىپپە شارتتى تۇردە ءۇش بولىمنەن قۇرالعان. العاشقى بەتى جاس دوستارىنا: ء«بىلىم جولىنداعى العاشقى قادامىڭ قۇتتى بولسىن!» دەگەن ۇلت ۇستازىنىڭ مەيىربان بەينەسىمەن اشىلاتىن كىتاپ ءوز وقىرمانىن بىردەن ءبىلىم الەمىنە جەتەلەي جونەلەدى.
ءبىرىنشى ءبولىم ۇستاز بەن شاكىرتتەردىڭ سۋرەت ارقىلى بىرلەسە جۇمىس ىستەۋىنە قۇرىلعان. ءبىرىنشى ساباقتا-اق جاس ءبۇلدىرشىننىڭ مۇعالىم كومەگىمەن مەملەكەتتىك تۋ, ەلتاڭبا, ءانۇران سياقتى كيەلى رامىزدەرىمىزبەن تانىسۋىنىڭ ءوزى وقۋلىقتىڭ وتانشىلدىق رۋحتا جازىلعانىنان حابار بەرەدى. بۇدان كەيىنگى «سالەمدەسۋ», «مەكتەپتەگى ءبىر كۇنىم», «مەن ادەپتى بالامىن» اتتى سۋرەتتى ساباقتار جاس بۋىندى اتا-بابا داستۇرىنە ادالدىققا شاقىرادى.
كىتاپ اۆتورلارى بۇدان كەيىنگى ساباقتاردا شاكىرتتەردى قورشاعان ورتا, تابيعات, قالا مەن دالاداعى الۋان ءتۇرلى دىبىستار الەمىن ارالاتىپ, بالالاردىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك, تانىمدىق قابىلەتتەرىن ۇشتاي تۇسەدى. وسىلايشا 12 ساباقتان تۇراتىن ءبىرىنشى بولىمدە شاكىرت سۋرەتتەر ارقىلى دىبىس, بۋىن, ءسوز الەمىنە ساياحات جاساپ, بىرتىندەپ ارىپتەر ولكەسىنە كەلەدى.
«الىپپەنىڭ» ەكىنشى جانە باستى ءبولىمى جاس وقىرماندى دىبىس پەن ءارىپتىڭ ارا جىگىن اجىراتۋعا ۇيرەتەدى. ءارىپتى قولدانۋ ارقىلى بىرتىندەپ ءسوز بەن سويلەم قۇراۋدى مەڭگەرتەدى.
كەڭەس زامانىندا جاسالعان «الىپپەلەردە» ورىس «بۋكۆارلارىنىڭ» اسەرى از بولعان جوق. ورىس الفاۆيتىنە سايكەس ءارىپ ۇيرەتۋ قازاق ۇعىمىنا لايىق ءسوز قۇراۋدا كوپ قيىندىقتار تۋعىزدى. مۇنى ءوز تاجىريبەسىنەن ەرتە كەزدەن-اق اڭعارعان احاڭ ارىپتەردى ۇيرەتۋدىڭ مۇلدە جاڭا, تازا قازاقي ۇعىمعا نەگىزدەلگەن وزىق ۇلگىسىن ۇسىندى. جاڭا «الىپپەنىڭ» اۆتورلارى ءدال وسى ۇلگىنى باسشىلىققا الىپتى.
«الىپپە» اتاۋلى «ا» ءارپىن ۇيرەتۋدەن باستالاتىنى بارشاعا بەلگىلى. احاڭ ەكىنشى ءارىپ رەتىندە ء«ا» نەمەسە «ازبۋكاداعىداي» «ب» ەمەس, «ر» ءارپىن العان.
مۇنىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, «ا» مەن «ر» ءارپى ارقىلى قازاقشا ءسوز قۇراۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, «ر» دىبىسىن ۇيرەتۋ ارقىلى بالانى دۇرىس دىبىستاۋعا, ارتيكۋلياتسيالاۋعا, سول ارقىلى دۇرىس سويلەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا تاربيەلەيدى. وقۋلىق اۆتورلارى احاڭنىڭ ءدال وسى تاسىلىمەن ەكىنشى ءارىپ «ر» دىبىسى مەن ءارپىن ۇيرەتىپ, وسى ەكى ءارىپتىڭ قوسىندىسىنان بالالارعا بىردەن «ار», «ارا» سوزدەرىن ايتقىزادى. مۇنىمەن دە شەكتەلمەي شاكىرتتەر مۇعالىم كومەگىمەن باسىندا, ورتاسىندا, اياعىندا «ر» دىبىسى بار «قار», «قارعا», «راۋشان», ءتىپتى وسى زامانعى «راديو», «روبوت» سوزدەرى ارقىلى «ر» ءارپى كەزدەسەتىن تالاي سوزگە قانىعادى. بۇل – ابدەن قۇپتارلىق ءادىس.
احمەت بايتۇرسىنوۆ قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. ول ءبىر عانا داۋىستى دىبىستاردىڭ ءوزىن: اڭعال, بوساڭ, قىساڭ, تۇيىق, وتكەلدى, قىمقىرۋلى دەپ جىكتەيدى. قازاق تىلىندە عانا كەزدەسەتىن دىبىستاردىڭ ءوز ەرەكشەلىگىنە وراي دۇرىس ايتۋ ارقىلى ساۋاتتى سويلەۋگە, سويلەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى ءتىل مادەنيەتىن ورنىقتىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن. تۇپتەپ كەلگەندە قازاقتى وزگە ۇلتتاردان وزگەشەلەپ, دارالاپ تۇراتىن احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلىمىز ەمەس پە؟
«الىپپە» اۆتورلارى العاشقى «ا», «ر», «ل», «ۋ» «ن» ارىپتەرىن مەڭگەرگەن شاكىرتتەرگە العان بىلىمدەرىن جىكتەپ, جۇيەلەپ, ەسكە ساقتاۋ ءۇشىن «نە ۇيرەندىم؟», «نە ءبىلدىم؟» دەگەن ارنايى ءبولىم قوسىپ, وندا بالالارعا ۇيرەنگەن ارىپتەرى ارقىلى وزدەرى تانىعان جاڭا ءسوز بەن قىسقا سويلەمدەردى پىسىقتايدى.
كىتاپ اۆتورلارى ارىپتەردى ءسوز قۇراۋ قابىلەتى جانە دىبىستالۋ ەرەكشەلىگىنە قاراي مەڭگەرتۋ ارقىلى شاكىرتتەردى بىرتىندەپ ءبىلىم الەمىنىڭ تورىنە قاراي جەتەلەي تۇسەدى. ءالفاۆيتتىڭ ورتادان تومەندەۋ تۇسىندا ورنالاسقان «پ» ارپىنە كەلگەندە وقۋشىلار وسىعان دەيىن ۇيرەنگەن ارىپتەرىنىڭ كومەگىمەن «كىتاپ – ادامنىڭ اقىلشى دوسى. كىتاپتى اقىندار, جازۋشىلار جازادى. سۋرەتشىلەر سۋرەتىن سالادى. كىتاپتى ۇقىپتى, تازا ۇستاۋ كەرەك», دەگەن قىسقا بولسا دا تاعىلىم مەن تاربيەگە تولى ءماتىن جازىپ ۇلگەرەدى. ارينە, ءماتىندى بۇدان دا تولىعىراق ەتىپ جازۋعا بولار ەدى, بىراق بالالار وندا كەزدەسەتىن ارىپتەردى ءالى تولىق وتكەن جوق. سول سەبەپتى ۇيرەنگەن ارىپتەر سانى كوبەيگەن سايىن ءماتىن دە كۇردەلەنە, ايشىقتالا تۇسەدى. مۇنى بۇدان كەيىنگى ساباقتاردان ايقىن اڭعارامىز.
«الىپپە» جازۋ وڭاي ەمەس. اۋەلى اۆتورلار ۇسىنعان مەتوديكا بالا ۇعىمىنا لايىق تاڭدالۋى كەرەك. ونداعى ءماتىن ماعىنالى, مانەرلى, كوركەم بولۋى شارت. اۆتورلار «ي» ارپىنە كەلگەندە شاكىرتتەرىنە جاي سويلەم عانا ەمەس, سول ارىپتەر كومەگىمەن ولەڭ وقۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. وعان اقىن ابدراحمان اسىلبەكتىڭ: «ۇزىن قۇرىق ينەلىك, ينەلىككە تيمەلىك. ۇشاقتاردى جاسادىق, ينەلىكتەن ۇيرەنىپ», دەگەن شاعىن ءارى شىمىر, جاتتالۋى وڭاي ولەڭى دالەل بولادى. ەڭ باستىسى, قىسقا عانا شۋماقتا بالالار ءالى وتپەگەن ءبىر ءارىپ تە جوق. ءبارى تاپ-تۇيناقتاي, ءوز ورنىندا تۇر.
«الىپپە» – ءارىپ ۇيرەتىپ, ءسوز, سويلەم قۇراۋعا باۋليتىن وقۋلىق قانا ەمەس, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەگە, عىلىم-بىلىمگە, الۋان ءتۇرلى ماماندىققا شاقىرىپ, سپورتقا دەيىن باۋليتىن تانىمدىق ءمانى زور امبەباپ كىتاپ. بۇل وقۋلىقتىڭ ءار بەتىندەگى بالا ۇعىمىنا ساي تاڭدالىپ, تاقىرىپقا سايكەس سۇرىپتالىپ بەرىلگەن ماتىندەردەن انىق بايقالادى.
ءبىر كەزدەرى مەكتەپ وقۋلىعىنا كىرۋ ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلكەن كلاسسيكتەرى ءۇشىن دە اجەپتاۋىر مارتەبە ەدى. كەيىنگى كەزدەرى جارىق كورگەن ادەبيەت وقۋلىقتارىنىڭ كەيبىرىندە ەسىمىن ءبىز بىلمەيتىن اقىن, جازۋشىلار قاپتاپ ءجۇر. وقۋلىقتىڭ وزىندە جانە سول ءۇشىن جاسالعان وقۋ باعدارلاماسىندا الداعى ۋاقىتتا مۇنداي شالاعايلىققا جول بەرمەگەن ءجون. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «الىپپە» اۆتورلارى وندا ەسىمى اتالىپ, شىعارمالارىنان ءۇزىندى كەلتىرىلگەن اۆتورلاردى دۇرىس ىرىكتەي بىلگەن.
كىتاپتىڭ ءۇشىنشى بولىمىندەگى شاكىرتتەردىڭ ءوز بەتىنشە وقۋىنا ارنالعان ماتىندەر مەن ولاردىڭ اۆتورلارى وتەباي تۇرمانجانوۆ, مۇزافار ءالىمباي, شونا سماحان ۇلى, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ەرمەك وتەتىلەۋ ۇلىنىڭ وتان, ۇستاز, ءبىلىم, مەكتەپ, «الىپپە» تۋرالى ولەڭدەرى وتكەن ساباق, قامتىلعان تاقىرىپ جانە وقۋلىق مازمۇنىمەن قابىسىپ تۇر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «الىپپەنىڭ» ءون بويىندا كەزدەسەتىن باسقا دا ەسىمى ەلگە تانىمال بالالار اقىندارى مەن جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى, «نەگەش» ەنتسيكلوپەدياسىنان الىنعان ۇتىمدى ۇزىندىلەر وقۋلىق اجارىن اشىپ, مازمۇنىن بايىتا تۇسكەن.
اياۋلى احاڭ ءوزىنىڭ العاشقى «الىپپەسىن» جاس وقىرماندارعا ۇسىنا تۇرىپ, سۋرەتتەرىنە كوپ كوڭىلى تولمايتىنىن, ونىڭ قازاقتا كاسىبي سۋرەتشىلەردىڭ ازدىعىنان تۋىنداعان ولقىلىق ەكەنىن قىنجىلا جەتكىزگەن ەدى. بۇل جولعى «الىپپەنىڭ» كاسىبي سۋرەتشى باعداگۇل ەراليەۆا سالعان ادەمى سۋرەتتەرى وقۋلىق مازمۇنىن كوركەمدەپ, كىتاپ كەلبەتىن ايشىقتاپ تۇر.
ەلىمىزدەگى بارلىق قازاق مەكتەپتەرىنە جول تارتقان جاڭا «الىپپەنى» قايتارعان مينيستر ا.ق.ايماعامبەتوۆكە, ونىڭ اۆتورلارى: پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسور ءا.جۇماباەۆا مەن ن.قۇرمانعا, ادىسكەر ۇستاز ب.سابدەنوۆاعا, اسەم بەزەندىرىپ, ساپالى قاعازعا باسىپ شىققان «اتامۇرا» باسپاسىنا العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعىن الەمدىك ءبىلىم بيىگىنە باستايتىن كىتاپقا «تورلەت, الىپپە!» دەيمىز بەك ريزا كوڭىلمەن.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
