قوعام • 17 تامىز، 2021

ءسوز سويىل

3950 رەت كورسەتىلدى

«ماتروسسكايا تيشينا»
اسقار سۇلەيمەنوۆ جىلدار بويى شىعارماشىلىق دەمالىستا بولىپ، ۇيدە ءجۇمىسسىز وتىرعان. سودان كەيىنگى جىلدارداعى نارىق شومىشتەن قىسا باستاعان سوڭ، امالدىڭ جوقتىعىنان 1991 جىلى «پاراسات» جۋرنالى رەداكتسياسىنا قىزمەتكە تۇرىپتى.
بىردە اسەكەڭنىڭ ءوزى قاتتى سىيلايتىن دارىندى ءىنىسى يرانبەك ورازباەۆ ءبىر شارۋامەن «پاراسات» جۋرنالىنىڭ رەداكتسياسىنا بارا قالادى. «سالەم بەرە كەتەيىن»، دەپ اسقاردىڭ ەسىگىن اشسا، اسەكەڭ الدەبىر مۇڭعا باتىپ، جاعىن تايانىپ، تەرەزەدەن سىرتقا تەلمىرىپ ءۇنسىز وتىر ەكەن دەيدى. بولمەسىنە كىرىپ كەلگەن يرانبەككە كوڭىل دە اۋدارمايدى، بىرەۋ كەلدى-اۋ دەپ بۇرىلىپ تا قارامايدى، تەرەزەگە تەلمىرىپ وتىرا بەرەدى.
– اۋ، اسەكە، سىزگە نە بولعان؟ – دەيدى يرانبەك اعاسىنىڭ بۇل وتىرىسىنان كوڭىلىنە سەكەم الىپ.
– ءا، يرانبەكپىسىڭ... سەن «ماتروس­سكايا تيشينا» تۋرالى بىردەڭە ءبىلۋشى مە ەدىڭ؟ – دەيدى اسقار. – ماسكەۋدەگى تۇرمە عوي، الگى «گەكەچەپيس­تەر» قامالعان... – دەيدى يرانبەك.
سوندا اسقار بەت ورامالىمەن مۇرنىن ءبىر ءسۇرتىپتى دە:
– مىناۋ كەڭسەنىڭ جۇمىسى دەگەن قولدى بايلاپ، ەركىندىكتەن ايىرادى ەكەن. مەن دە سول «ماتروسسكايا تيشينانىڭ» تەمىر تورلى تەرەزەسىنە تاپ بولعانداي كۇيزەلىپ ءجۇرمىن، – دەپ قالامداس ىنىسىنە مۇڭىن شاعىپتى.


كوڭىل ايتۋ
پارتيزان-جازۋشى قاسىم قاي­سەنوۆ­تىڭ اكەسى سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا جۇزگە جەتىپ قايتىس بولادى. بۇل حاباردى ەستىگەن سوڭ سىرباي ماۋلەنوۆ بايبىشەسىن ەرتىپ، ءوزىنىڭ مايدانگەر دوسى قاسەكەڭە، ول كىسىنىڭ جۇبايى اسىلعا كوڭىل ايتۋعا ۇيلەرىنە بارادى. ەسىكتەن كىرە بەرە قاسىمدى قۇشاقتاپ تۇرىپ، سىربايدىڭ دوسىنا ايتقان كوڭىلى مىناۋ ەكەن:
– جاسادى اكەڭ ءبىر ءومىر
عاسىرىنداي،
جەتپىستە جەتىم قالعان
قاسىمىم-اي!
جىلاما، جاسىڭدى تىي،
بالالار مەن
جۇبايىڭ امان بولسىن اسىلىڭداي!

ورىسشانىڭ ودىراڭ كەزى
ءبىر توپ اقساقال، قاراساقال قالامگەرلەر قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ جاي-كۇيى توڭىرەگىندە پىكىرلەسىپ، اڭگى­مەلەسىپ وتىرادى.
– باياعىدا زالدا ەكى-ءۇش ورىس وتىرسا بولدى، بايانداما دا، ءجارىسسوز دە ورىسشا ءوتۋشى ەدى، – دەيدى بىرەۋى.
– اللا-اي دەسەڭشى، وندايدا جا­رىس­سوزدە قازاقشا سويلەسەڭ – وتىرعان جۇرت قوي قوراعا قاسقىر كىرىپ كەتكەندەي جاقتىرماي، «وسى ۇلتشىل بالە ەمەس پە» دەگەندەي كۇدىكپەن قا­راۋ­شى ەدى عوي، – دەيدى كەلەسى قالامگەر دە جاعاسىن ۇستاپ.
– ەكى-ءۇش ورىسىڭ نە... زالدا جالعىز يۆان شۋحوۆ وتىرسا دا شۇلدىرلەپ ورىسشا سويلەۋشى ەدىك قوي، – دەيدى ءۇشىنشى بىرەۋى دە ولاردى قوستاپ.
سوندا پارتيزان-جازۋشى قاسىم قايسەنوۆ:
– يۆان شۋحوۆ تۇگىل، سول زالدا تاتار ماشقار گۋمەروۆ وتىرسا دا ءتىلىمىزدى بۇراپ ورىسشا سويلەۋشى ەدىك قوي. ال گۋمەروۆ جولداس تاتارشا دا ەمەس، ورىسشا دا ەمەس، قازاقشا جازاتىن جازۋشى ەمەس پە ەدى! – دەگەن ەكەن.

الىبەك اسقار
نۇر-سۇلتان

***

«دا» مەن ء«يا»
تەلەفون شالسا،
«دا» دەيسىڭ...
ورىستان قالعان سىيىڭ با؟
ءوز تىلىڭدە ء«يا» دەۋ...
سونشالىقتى قيىن با؟..


بىلمەۋ مەن تىلدەۋ
جۇرگەن جەرى لاڭ،
ءوز كىناسىن بىلمەيدى.
«پالەقور، جالاقور!» دەپ،
وزگەلەردى تىلدەيدى.


ايتۋ مەن قايتۋ
«اراقتان اۋلاق ءجۇر» دەپ،
بالالارىنا اقىل ايتادى.
كەشكىسىن ۇيىنە،
«تالتىرەكتەپ» قايتادى.


بۇك ءتۇسۋ مەن شىك ءتۇسۋ
بەرۋگە كەلگەندە،
بەتىن جاۋىپ، بۇك تۇسەدى.
الۋعا كەلگەندە،
شالقاسىنان شىك تۇسەدى.


قۋانۋ مەن قۋارۋ
قوناققا شاقىرسا،
قۇستاي ۇشىپ، قۋانىپ بارادى،
قوناق كەلەدى دەسە،
قۇتى قاشىپ، قۋارىپ قالادى.


تۇرلىحان كارىم
تالدىقورعان

***

«تەرگەۋشى مىرزا، بۇگىن قايتا ءتۇس كورىڭىز»
ساۋرانبايدىڭ ساۋىرىندا وتىرعان سابىربەك­تىڭ ۇيىنە ءبىر كۇنى اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنەن تەرگەۋشى كەلىپتى. وسى ماڭداعى ءبىر شوپاننىڭ وتىز-قىرىق قويى جوعالسا كەرەك. سونى قوسىپ الدى ما دەگەن كۇدىكپەن تەرگەۋشى شوپانداردى ارالاپ ءجۇر ەكەن.
قىمىز ءىشىپ قىزارا ءبورتىپ وتىرعان تەرگەۋشى قوجابەرگەن:
– كەشە ءبىر ءتۇس كوردىم. جوعالعان قوي سەنىڭ وتارىڭا كەلىپ قوسىلىپتى، – دەپتى.
سوندا سابىربەك قولىنداعى قىمىز تولى كەسەسىن داستارقانعا قويا سالىپ:
– تەرگەۋشى مىرزا، وندا بۇگىن ۇيىڭىزگە بارىپ، قايتا ءتۇس كورىڭىز. بالكىم، سوندا جوعالعان قويلار­دى قايدا اپارىپ جاسىرعانىمىزدى كورەرسىز، – دەپتى.
ءىشىپ وتىرعان قىمىزىنا قاقالىپ قالا جازداعان تەرگەۋشى قىپ-قىزىل بولىپ كەتىپتى دە، ماشيناسىنا ءمىنىپ جونەپ بەرىپتى.

ماي مەن شاي
ساتيريك جازۋشى سابىربەك بىردە سوزاق جاقتان تويدان قايتىپ كەلە جاتادى. جەڭىل اۆتوكولىك ءىشى تولى ادام. ساكەڭ قالعىپ كەتسە كەرەك. ءبىر كەزدە ماشينا توقتاپ، وتىرعاندار گۋ-گۋ اڭگىمەنى ۇدەتىپتى.
– نە بولدى؟ – دەپ سۇرايدى ۇيقىلى-وياۋ سابىربەك.
– جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى توقتاتتى. جۇر­گىزۋ­شىنى جىبەرمەي جاتىر، – دەپتى قاسىنداعىلار.
– جىبەرمەگەنى نەسى؟
– قايدام، بىردەڭە دامەتەتىن شىعار.
– مەن ولارعا دامەتكەندى كورسەتەيىن، – دەپ سابىربەك كولىكتەن تۇسەدى.
سودان جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاسىنا تاقاپ:
– اسسالاۋماعالەيكۋم، ماي-ىم،
قالاي جايىڭ؟
ءتۇن ىشىندە توقتاتىپسىڭدار،
تاۋسىلىپ پا ەدى شايىڭ؟ – دەپ ولەڭدەتىپ جىبەرىپتى.
جالت قاراعان جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى ساكەڭدى تانىپ، جامىراي كەلىپ سالەم بەرىپ، «تاعى ءبىر نارسەگە ۇرىنىپ قالارمىز» دەپ جۇرگىزۋشىنىڭ قولىنا قۇجاتتارىن ۇستاتا سالىپتى.

قارىز قايتارىمى
ءبىر جىگىت دوسىنان 5 مىڭ تەڭگە قارىز سۇراپتى.
– دوسىما بەرمەگەندە، كىمگە اقشا بەرەمىن، – دەپتى دوسى مىرزاسىنىپ.
جىگىت اسىعىس قۋانا جەتىپ كەلسە، دوسى 5 مىڭ تەڭگە دايىنداپ قويىپتى.
– قولىمدى جاقسىلاپ ءسۇي دە الا بەر، – دەپتى.
– دوسىم-اۋ، ءبىزدىڭ دوستىعىمىز قايدا؟ قولىمدى ءسۇي دەگەنىڭ نە؟ – دەپتى دوسى قاپالانىپ.
سوندا دوسى:
– وي، دوسىم-اي، مەن بۇل تەڭگەنى سەنەن الار كەزدە اياعىڭنان سۇيەمىن عوي، – دەپتى.

نۇرقاسىم وماربەك

الماتى

***

– ايەلىڭە قۇدايدان نە تىلەر ەدىڭ؟ – دەپ سۇراپتى بىردە قوجاناسىردان.
– ەگەر ايەلىم اۋىراتىن بولسا، سول اۋرۋدى ماعان جىبەر دەپ تىلەر ەدىم، – دەپتى سوندا قوجا، – بىراق ماعان ولۋگە تۋرا كەلسە، مەنىڭ ورنىما ايەلىمدى الىپ كەتكەنى دۇرىس بولار ەدى.
* * *
ءبىر كۇنى قوجاناسىر قاتتى اۋى­رىپ، قىبىر ەتپەي جاتىپ قالادى. قاسىندا وتىرعان ايەلى جى­لاپ-سىقتاۋمەن بولادى. بۇل قوجاعا ۇنامايدى.
– جارىعىم-اۋ، – دەيدى ول، – جىلاپ-سىقتاۋىڭدى دوعارشى. قايتا ەڭ ادەمى كويلەكتەرىڭدى كيىپ، اشەكەيلەرىڭدى تاعىنىپ، جاسانىپ وتىرساڭشى.
– اپەندى، – دەيدى ايەلى ونان ارمەن سولقىلداپ، – نە ايتىپ تۇرسىڭ؟ سەن ناۋقاستانىپ جاتقاندا، بۇلاي ەتۋىمە بولا ما؟
– ەگەر مەنى سۇيەتىنىڭ راس بولسا، – دەپ بولمايدى قوجاناسىر، – مەنىڭ ايتقانىمدى ىستە.
ايەلى اۋەستىگى ۇستاپ:
– مەن سەنىڭ ايتقانىڭدى ىستەيىن، بىراق بۇل ساعان نە ءۇشىن قاجەت؟ – دەيدى .
– مەن ونى ساعان ايتار ەدىم، بىراق سەن وكپەلەپ قالاسىڭ با دەپ قورقامىن.
– جوق، ۋادەمدى بەرەيىن، – دەيدى ايەلى جانە قوجانىڭ ءوتىنىشىن ورىنداۋعا كەلىسەدى.
– قاتىن-اۋ، – دەيدى سوندا قوجاناسىر، – ازىرەيىل مەنىڭ جانىمدى الىپ كەتۋگە كەلگەندە قاسىمدا قۇلپىرىپ، جايناپ وتىرعان سەنى كورىپ، مەنىڭ ورنىما سەنى الىپ كەتە مە دەگەنىم عوي...
* * *
اپەندىنىڭ ايەلى قاتتى سىر­قات­تانىپ قالسا كەرەك. اپەندى ايەلىنىڭ باس جاعىنا وتىرىپ الىپ وكىرىپ جىلاي باستايدى. جينالعان كورشىلەرى:
– ءاي، اپەندى! سونشا نەگە جىلاي­سىڭ، ايەلىڭ امان-ەسەن، جاي ناۋقاس­تانىپ قالعان عوي. باسىڭا بالە تىلەپ نە كورىندى؟ – دەيدى.
اپەندى سوندا ولارعا قاراپ:
– مەن ءوزى جۇمىسباستى كىسىمىن. ال ەگەر ايەلىم ءولىپ قالسا، بالكىم، جىلاۋعا دا مۇرشام كەلمەس. مىنە، سول سەبەپتى الدىن الا جىلاپ جاتقانىم عوي، – دەپتى.
* * *
ءبىر كۇنى بىرەۋ مولداعا كەلىپ:
– مولدەكە، اقىرزامان قاشان بولادى؟ – دەپ سۇراپتى.
مولدەكەڭ بىردەن:
– قايسىسى؟ – دەپتى.
– قايسىسى دەگەنىڭىز نە؟ اقىر­زامان بىرنەشە رەت بولا ما؟ – دەپ تاڭدانادى الگى كىسى.
– ءيا، ەكى رەت بولادى، – دەپتى سوندا مولدا، – العاش ۇلكەن اقىرزا­مان ايەلىڭ ولگەندە بولادى، كىشى اقىر­زا­مان ءوزىڭ ولگەندە بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار