الدىمەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىلارىن پايدا بولعان ۋاقىت ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ايقىنداساق, بىرىنشىدەن, 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنە دەيىنگى – رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن كۇرەس كەزەڭىنە بايلانىستى جازىلعان پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىنان كورەمىز. ەكىنشىدەن, اقپان توڭكەرىسىنەن باستاپ قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى – ۋاقىتشا ۇكىمەت تۇسىنداعى ەلدەگى دەموكراتيالىق قوزعالىستار كەزەڭىندەگى شىعارمالارى بولسا, ۇشىنشىدەن, قازان توڭكەرىسىنەن باستاپ, كەڭەس وكىمەتى تولىق ورناعانعا دەيىنگى – ازامات سوعىسى جىلدارىنداعى بولشەۆيزمگە قارسى كۇرەس كەزەڭىندەگى پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارى.
1913 جىلى 2 اقپاندا «قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى ءنومىرى جارىق كورگەننەن باستاپ (گازەتتىڭ رەداكتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە ەكىنشى رەداكتورى ءارى جاۋاپتى حاتشىسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى) قالامگەردىڭ جاريالاعان قازاق قوعامىنداعى ادەبيەت سىنى مەن ءدىني-رۋحاني-مادەني ماسەلەلەرى ونىڭ كەمەل ويلى كوسەمسوزدىڭ شەبەرى ەكەنىن ايقىن تانىتتى. حح عاسىر باسىندا «قازاق» گازەتىنىڭ جارىققا شىعۋىمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ زيالى بۋىنى قالىپتاستى. ولار جاقۇت جازبالارىندا ەل تاعدىرىن, جەر تاعدىرىن, اعارتۋشىلىق ماسەلەسىن قوزعادى. «قازاق» گازەتىنىڭ ۇستانعان وزىندىك باعىت-باعدارىمەن قازاق زيالىلارى ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى يدەيالارىن كەڭ قامتىپ, ءوز كەزەڭىندەگى زاماننىڭ كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن باسپا بەتتەرىندە جاريالادى. حح عاسىر باسىندا قازاق باسىلىمدارىنىڭ ىشىنەن «قازاق» گازەتى الدىڭعى ساپتان كورىنىپ, قازاق زيالىلارىنىڭ كەمەل ويلى كوسەمدىك تانىتقان ماقالالارىنداعى وزىق ويلارى حالىقتىڭ ساناسىن رۋحتاندىردى.
ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق اعارتۋشىلارى اڭساعان بىلىمگە ۇندەۋ حح عاسىردىڭ باس كەزىندە ناتيجە بەرىپ, ەلدى ازاتتىققا ۇمتىلدىرۋعا جىگەر بەردى. قازاق زيالىلارى ەل باعىتىن ايقىنداپ, تاۋەلسىزدىك جولىن نۇسقاعان جاڭا تۇلعالار ىشىنەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ايرىقشا كورىندى.
1913 جىلعى 9 ناۋرىزدا №5 نومىردە, «قازاق» گازەتىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن كۇتتىقتاعان شاكارىم قاجى قۇدايبەرديەۆتىڭ «قازاق» قۇتتى بولسىن!» اتتى ولەڭىندە:
ءۇمىتتى ورىنبوردان بالا تۋدى,
قولىنا جارىق ساۋلە الا تۋدى.
ماقساتى: قاراڭعىدا جۇرگەن حالقىن
ويلايدى تۋرا جولعا قاراتۋدى,
– دەپ ساتتىلىك تىلەگەن سوزدەرى گازەتتىڭ ءارى قاراي قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوشباسشىسى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
گازەتتىڭ دەرەككوزدەرى مەن رۋحاني قۇندىلىعى, شىنايىلىق دەڭگەيى ونىڭ شىعارۋشىلارى مەن نەگىزگى اۆتورلارى احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ەنشىسىندە بولدى. بولشەۆيكتەر ب ۇلىنشىلىگىنە دەيىن پاتشا جاندارمەرياسىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنە قاراماستان «قازاق» گازەتىنىڭ بەس جىل بويى ۇزدىكسىز شىعىپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتكەن قوس قالامگەردىڭ ەڭبەگى زور. بۇل جايىندا الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ 1915 جىلدىڭ 18 ساۋىرىندەگى «قازاق» گازەتىندە: «مادەني جۇرتتا كوركەم كىتاپ جازىپ وتىراتىن احمەت, مىرجاقىپ گازەتتىڭ ۋاق ىسىنە ەسىل عۇمىرىن بايلاپ وتىر» – دەپ جازدى.
قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوشباسشىسى بولعان «قازاق» گازەتىنىڭ ماتەريالدارى م.دۋلات ۇلىنىڭ تەك جەكە ءومىرىنىڭ عانا ەمەس, پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرىنىڭ دە دەرەككوزدەرى بولىپ تابىلدى. ولاي بولۋىنىڭ سەبەبى, «قازاق» گازەتىندە جۇمىس ىستەگەن جىلدارى ونىڭ بويىنا بىتكەن بار تابيعي پۋبليتسيستىك تالانتى تولىعىمەن اشىلىپ, تەرەڭ بىلىمدىلىگى ايقىن كورىندى دەۋگە بولادى. م.دۋلات ۇلىنىڭ «م.,», «م.د,», «ماديار», «تۇرىك بالاسى» سياقتى بۇركەنشىك اتتارمەن گازەت بەتتەرىندە ۇزدىكسىز باسىلىپ تۇرعان ماتەريالدارى ونىڭ اقىن-جازۋشى, ساياسي كۇرەسكەرلىگىمەن قاتار, پۋبليتسيست, سىنشى, زەرتتەۋشى, تاريحشى ەكەندىگىن دە كورسەتتى. «قازاق» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى جىلعى ساندارىندا كوتەرىلگەن «ۇلتتىڭ ساياسي ەركى مەن جەرىن ءوز قولىنا تۇگەل الىپ بولىپ, ەندى قازاقتىڭ ءوز جەرىنە, اتامەكەنىنە ءوزىن سىيعىزباي ىعىستىرا باستاعان اق پاتشانىڭ زورلىعى; حالىق ساناسىن وياتۋ ماسەلەسى; قازاق قوعامىن تەمىر قۇرساۋداي قىسىپ, بويىن جازدىرماعان ورتاعاسىرلىق مەشەۋلىك; ءبىرىن-بىرىنە ايداپ سالىپ, بيلەي بەرۋ ماقساتىندا پاتشا بەرگەن بولىستىق بيلىككە تالاسۋ; ەل قاتارلى ءوز مۇددەسىن ءوزىنىڭ قورعاۋىنا جول بەرمەگەن ناداندىق پەن ساياسي قۇقىقسىزدىق ت.ب. ۇلتتىق دەڭگەيدەگى باستى ماسەلەلەر بولاتىن. وسى كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەلەر م.دۋلات ۇلىنىڭ 1913 جىلى «قازاق» گازەتىندە جاريالاعان «جەر اۋدارۋ», «قازاق جايلى», «شاكىرتتەر جايىنان», «زەمستۆو ءھام قازاق», «مەكتەپ-مەدرەسەلەر ماسەلەسى», ت.ب. ماقالالارىندا قازاق ۇلتىنىڭ ءومىرى, ەل تىنىسى جان-جاقتى بەينەلەندى.
«قازاق» گازەتى ورىنبوردا 1913 جىلدىڭ 2 اقپانىنان باستاپ, 1918 جىلدىڭ اياق كەزىنە دەيىن شىعىپ تۇردى. وسى كەزەڭدە گازەتتىڭ 265 ءنومىرى جارىق كوردى. گازەت قالىپتى كولەمدە, العاشقى كەزدە جەتىسىنە ءبىر رەت, كەيىن ءۇش رەت شىقتى. ول قازاق حالقىنىڭ اراسىنا كوپ تاراپ, ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. «گازەت العاشقىدا 3 مىڭ دانامەن شىقتى. بۇل ول ۋاقىت ءۇشىن تىپتەن كوپ تارالىم ەدى... وپپوزيتسيالىق گازەت بولا وتىرىپ «قازاق» قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن وياتۋعا از ۇلەس قوسقان جوق, ءوز ءداۋىرىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن كوتەردى, اعارتۋشىلىق يدەيالارىن ناسيحاتتادى, قوزعالىستىڭ جانە بولاشاق «الاش» پارتياسىنىڭ باسپا ورگانى بولدى. جاريالانىمداردىڭ وتارشىلدىققا قارسى سيپاتى وكىمەت ورىندارىنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. 1913-1916 جىلداردىڭ ءون بويىندا گازەت 26 رەت جابىلادى.
شىن مانىندە, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىمەن حح عاسىردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنداعى قازاق حالقىنىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك, تاريحي, مادەني, ادەبي ماڭىزى زور ماسەلەلەرىن تەرەڭ تالداپ, «قازاق» گازەتىندە جاريالاپ وتىردى. م.دۋلات ۇلى حالىقتىڭ مۇڭى مەن زارىن ءسوز ەتكەن, ونىڭ دۇرىس جولمەن شەشىلۋىنە ىقپال جاساعان پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرىمەن ۇلت تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرعاندىعىن «قازاق» گازەتى ارقىلى ايقىنداپ بەردى. مۇحتار اۋەزوۆ 1923 جىلى «اق جول» گازەتىنىڭ
4 اقپانداعى «احاڭنىڭ ەلۋ جىلدىق تويىنا» ارناپ جازعان ماقالاسىندا: «بوتەن قالادا قىر ەسىنە ءتۇسىپ, ەلىن ويلاپ جۇرگەن بالاعا «قازاق» گازەتى اۋىلىنان كەلگەن سالەمدەمەدەي بولاتىن. «قازاق» گازەتىنىڭ سول زاماننان بەرى قاراي تالاي ءومىرى وتكەن سياقتى. بۇل ۋاقىت ساۋساقپەن ساناعانداي از جىل بولسا دا, بولىپ وتكەن ۋاقيعالارىنا قاراعاندا كوپ زامانعا جاۋاپ بولاتىن تولقىندى زاماننىڭ ءبىرى. قازاقتىڭ ەڭكەيگەن كارى, ەڭبەكتەگەن جاسىنا تۇگەلىمەن وي ءتۇسىرىپ, ءولىم ۇيقىسىنان وياتىپ, جانسىز دەنەسىنە قان جۇگىرتىپ, كۇزگى تاڭنىڭ سالقىن جەلىندەي شيرىقتىرعان, ەتەك-جەڭىن جيعىزعان «قازاق» گازەتى بولاتىن» دەپ جازدى. ۇلتتىق مەملەكەت بولۋ يدەياسى قازاق ينتەللەگەنتسياسىن ۇلتتىق «الاش» پارتياسىن قۇرىپ, «الاش وردا» ۇكىمەتىن ورناتۋعا اكەلەدى. بۇل قازاق زيالىلارىنىڭ 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كۇتكەن ءۇمىتى بولاتىن. ودان كەيىن «...قازان كۇندەرى كەلىپ جەتتى. قازان توڭكەرىسى پارتياسىنا كەرەعار كوزقاراستاعى كوپ پارتيانىڭ ۇلگىسىندە قازاق ۇلتشىل ۇيىمىنىڭ «الاش» پارتياسىن قۇردىق, پارتيانىڭ ءبىر مۇشەسى ءوزىممىن. ەزىلگەن, تونالعان, ءسىڭىرى شىققان ۇلتىمىزدىڭ قامىنان اسىپ وزگەدەي ارەكەتكە بارعان ەمەسپىن», – دەگەن بولاتىن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ءوزىنىڭ 1929 جىلعى «ۇرپاققا حاتىندا». ۇلتىنىڭ قامىن ويلاعان «الاش» ازاماتتارىنىڭ قاندى قازان توڭكەرىسى, ازامات سوعىسىنىڭ ناتيجەسى ولاردىڭ يدەياسىن سەيىلتتى. اقىن ۇلى وكتيابر قارساڭىندا «ماديار» بۇركەنشىك اتىمەن 1917 جىلعى «قازاق» گازەتىنىڭ 21 تامىزىندا «قايدا ەدىڭ؟ » ولەڭىن جاريالادى. بۇل ولەڭىندە بوستاندىق جولىنداعى كۇرەستى ايتا كەلىپ, حالىقتىڭ كوكەيكەستى ارمان-تىلەكتەرىن ورىنداي الماي, ءوز باستارىنىڭ اماندىعىن ساۋعالاپ جۇرگەن قايراتكەرلەرگە قاتال سىن تاقتى.
«كەشەگى قارا كۇندەردە,
جۇلدىزسىز, ايسىز تۇندەردە,
جول تابا الماي سەندەلىپ,
اداسىپ الاش جۇرگەندە,
ءبۇل كۇنگى كوپ كوسەمدەر,
سۇرايمىن سوندا قايدا ەدىڭ؟...
سارىارقا سايران جەرلەرىم,
كوكوراي شالعىن كولدەرىم,
ءبارىن جاۋعا الدىرىپ,
اسقار تاۋ - بيىك بەلدەرىم.
قىسىلىپ قازاق تۇرعاندا,
دانىشپاندار, قايدا ەدىڭ؟...» –
دەگەن ويلى سوزدەرىمەن ەر كوڭىلدى الاشتىڭ ازاماتىنا ەندى زور سىن! – دەپ, ءوز كەزەڭىندەگى زاماننىڭ كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن باسپا بەتتەرىندە جاريالادى.
مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن ورىنبوردا 1913-1918 جىلدار ارالىعىندا شىعىپ تۇرعان «قازاق» گازەتىمەن بايلانىستىرعاندا عانا تومەندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى ايقىنداي الامىز. بىرىنشىدەن, مىرجاقىپتىڭ پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرىنىڭ تولىقتاي نەگىزگى ءبولىمى وسى گازەتتە جاريالاندى. ەكىنشىدەن, بۇل – قازاق تىلىندە ۇزىلمەستەن ۇزاق مەرزىمگە جانە ءجيى شىعىپ تۇرعان بىردەن-ءبىر مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ ءبىرى بولاتىن. قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوشباسشىسى بولعان «قازاق» گازەتى قوعامدىق وي-سانانىڭ, وقۋ-اعارتۋدىڭ ۇگىتشىسى بولۋىمەن بىرگە قازاق ادەبيەتىنىڭ ىلگەرى دامۋىنا جارشى بولدى. مۇنىمەن بىرگە قازاق ادەبيەتىن بايىتۋدا العاشقى قازاق رومانىنىڭ اۆتورى, پروزايك, اقىن, كوسەم ءسوز شەبەرى, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى. ول بۇكىل ءومىرى مەن كۇش-جىگەرىن تۋعان حالقىنىڭ ازاتتىعى مەن داڭقىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قاجىماس كۇرەسكە جۇمسادى.
1920 جىلدارى «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە قىزمەتتەس بولعان, تۇتقىندالعاننان كەيىن وتباسىنا كومەكتەسكەن ادەبيەتشى-عالىم ب.كەنجەباەۆ: «...مەن كورگەن, بىلگەن, تۇيگەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ۇلكەن جۋرناليست, جازۋشى, اقىن, نە جونىندە بولسىن جيناقى, تەرەڭ, العىر دا وتكىر, ءمىردىڭ وعىنداي ەدى. تۇرعان ءبىر قايرات, مىرجاق كىسى ەدى», – دەپ ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسىن ەرەكشە ەسكە الادى.
م.دۋلات ۇلىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرى مەن ءومىرىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە 16-نىڭ ويرانى, اقپان توڭكەرىسى, بولشەۆيكتەر ب ۇلىنشىلىگى, اقتار مەن قىزىلداردىڭ قىرعىنى, كەڭەستىك-توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ورناۋى وسىلاردىڭ ءبارى ىسكەر پۋبليتسيستيكاعا ءتان زاڭدىلىقتارمەن «قازاق» گازەتىندە تولىق كورىنىس تاپتى. الاش ارىسى قازاق حالقىنىڭ حح عاسىر باسىنداعى الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇتاستاي قالپىندا قابىلداپ, ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋداعى ومىرشەڭ يدەيالىق ويلارىن «قازاق» گازەتى ارقىلى سارالاپ بەردى.
جامبىل كۇزەمباەۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
