دەپۋتاتتار حالىقارالىق شارتتارعا وسىنداي تالاپ قويىپ وتىر
سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىندا اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جونىندەگى كەزەكشىلەرىنىڭ اۋە كەمەسىن باسىپ الۋ, اسكەري ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن ورنالاستىرۋ جانە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق شارتتارىنا قاتىستى زاڭ جوبالارى جان-جاقتى قارالدى.
دەپۋتاتتار حالىقارالىق شارتتارعا وسىنداي تالاپ قويىپ وتىر
سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىندا اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جونىندەگى كەزەكشىلەرىنىڭ اۋە كەمەسىن باسىپ الۋ, اسكەري ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن ورنالاستىرۋ جانە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق شارتتارىنا قاتىستى زاڭ جوبالارى جان-جاقتى قارالدى.
«تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر كۇشتەرىنىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جونىندەگى كەزەكشىلەرىنىڭ اۋە كەمەسىن باسىپ الۋ (ۇشىرىپ اكەتۋ) تۋرالى اقپاراتتى العان كەزدەگى ءىس-قيمىلدارىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا باياندامانى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى وقاس ساپاروۆ جاسادى. بەلگىلى بولعانداي, كەلىسىمنىڭ ماقساتى اۋە كەڭىستىگىن قاۋىپسىز پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋدى جانە تمد قاتىسۋشى مەملەكەتتەرى كەزەكشىلەرىنىڭ اۋە كەمەسىن باسىپ الۋ (ۇشىرىپ اكەتۋ) تۋرالى اقپاراتتى العان كەزدەگى ءىس-قيمىلدارىن ۇيىمداستىرۋدىڭ بىرىڭعاي ءتاسىلىن قامتاماسىز ەتۋ قۇقىقتىق بازا جاساۋ بولىپ تابىلادى. زاڭ جوباسى ءبىراۋىزدان قابىلداندى.
سول سياقتى قورعانىس ۆيتسە-مينيسترى بايانداماشى بولعان «ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىنا اسكەري ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن ورنالاستىرۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا دەپۋتاتتاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى. حاتتاماعا 2011 جىلى 20 جەلتوقساندا ماسكەۋدە قول قويىلعان. مۇنداعى ماقسات ۇقشۇ-نىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلمايتىن مەملەكەتتەردىڭ اسكەرلەر (كۇشتەر) توپتارىن, اسكەري ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوز اۋماقتارىنا ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىمدەردى قابىلداۋ ءتارتىبىن ناقتىلاۋ. وسىعان بايلانىستى حاتتامادا مۇنداي شەشىمدەر قابىلدانعان كەزدە كونسۋلتاتسيالاردى (كەلىسۋ) جۇرگىزۋ جانە ۇقشۇ-عا مۇشە باسقا مەملەكەتتەردىڭ رەسمي قارسىلىقتارىنىڭ بولماۋى قاجەتتىلىگى تۋرالى قاعيدا بەلگىلەنىپ وتىر. مۇنداي ءراسىم, ەڭ الدىمەن, ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. حاتتامادا قولدانۋمەن جانە تۇسىندىرۋمەن بايلانىستى داۋلى ماسەلەلەردى رەتتەۋ ءتارتىبىن ايقىندايتىن نورمالار دا كوزدەلگەن.
ء ماجىلىس دەپۋتاتتارى قۋانىش سۇلتانوۆ, زاعيپا باليەۆا جانە ماۋلەن اشىمباەۆ باستاماشى بولعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتارى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا قابىلداندى. ول بويىنشا بايانداما جاساعان ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى حالىقارالىق شارتتاردى دايىنداۋدى جەتىلدىرۋ ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ كەتتى. كوميتەت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالادا شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر بار. سوندىقتان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتارى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلدى.
حالىقارالىق زاڭدىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋ كەزىندە ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان سالعىرتتىق كەزدەسەتىنى دە ايتىلماي قالمادى. اسىرەسە, قۇجاتتار مۇقيات پىسىقتالمايدى نەمەسە ەڭ سوڭعى ساتتە, ياعني قول قوياردىڭ الدىندا دايىندالاتىن جاعدايلار دا از كەزدەسپەيدى ەكەن. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ ماتىندەرىندە ءارتۇرلى قاتەلەر جىبەرىلىپ, مازمۇن جاعىنان سايكەسسىزدىكتەرگە جول بەرىلگەن. جالپى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول قويىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان حالىقارالىق زاڭدىق قۇجاتتار سانى 3500-گە جاقىنداعان. «ەندى ساننان ساپاعا كوشەتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جۇيەلەۋ ماقساتىندا حالىقارالىق شارتتاردى جاساۋدى جوسپارلاۋ ۇدەرىسىن ۇسىنىپ وتىرمىز. زاڭ جوباسىنا سايكەس, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەڭ الدىمەن حالىقارالىق شارتتى جاساۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەت بولادى», دەدى م.اشىمباەۆ. كوميتەت توراعاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جالپى ورتاق جوسپاردى دايىندايتىندىعىن دا تىلگە تيەك ەتە كەتتى. جوسپارلار جىل سايىن جانە ءۇش جىلدا جاسالاتىن بولىپ شەشىلگەن. جوسپارلاردى ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان ارنايى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قاراپ, ماقۇلداعاننان كەيىن ەلباسى كەلىسىمىنە جىبەرىلەتىن بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى ىقتيمال نەمەسە تاۋەلسىزدىگىن جوعالتۋىنا الىپ كەلەتىن ەلىمىز مۇددەلەرىنە ساي ەمەس حالىقارالىق شارتتاردى جاساۋعا جول بەرمەيتىن نورمانى بەكىتۋ دە نازاردان تىس قالماعان. وسى نورما مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قانداي دا ءبىر حالىقارالىق شارتتاردى دايىنداۋعا, نە سولاردى جاساۋعا قاتىساتىن قىزمەتكەرلەر ءۇشىن نەگىزگى قاعيدا بولۋى ءتيىس. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ايقىنداۋشى فاكتورى بولىپ تابىلارى ەسكەرىلە وتىرىپ, باسقا ەلدەرمەن ەكىجاقتى شارتتاردى جاساسقان كەزدە مەملەكەتتىك تىلدە جانە تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا وزگە دە تىلدەردە جاساۋ ۇسىنىلعان. وسىنداي ناقتى نورما بولماعاندىقتان, كەيبىر ەكىجاقتى شارتتار قازاق تىلىندەگى ءماتىنسىز قول قويىلىپ جاتقانى بەلگىلى. مىسالى, يسپانيامەن ەكىجاقتى شارت جاساسقاندا يسپان جانە ورىس تىلدەرىندەگى شارتقا قول قويىلىپتى.
سونداي-اق, شارتتار ءماتىنىنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنا سىندار ايتىلىپ كەلگەندىگى دە قاپەرگە الىنىپتى. گرامماتيكالىق, ورفوگرافيالىق جانە وزگە دە ءارىپ قاتەلەرى كەتەتىنى جاسىرىن ەمەس. مىسالى, قازاقستان مەن ليۋكسەمبۋرگ اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ قازاق تىلىندەگى ماتىنىنە ءتورت رەت نوتا جىبەرىلىپ, ورفوگرافيالىق قاتەلەر تۇزەتىلگەن. سول سياقتى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىمەن اراداعى ەكىجاقتى كەلىسىم بارىسىندا دا وسىنداي ءتورت رەت نوتا جىبەرۋ ورىن الىپتى. مۇنداي جاعدايلار قازاقستاننىڭ يميدجىنە كەرى اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى حالىقارالىق شارتتاردىڭ ماتىندەرىن ۇكىمەت ايقىنداپ, ينتەرنەتكە ورنالاستىرۋ نورماسى دا ۇمىت قالماعان. بۇل ەلىمىزدىڭ بارلىق مۇددەلى ازاماتتارىنا حالىقارالىق شارتتار ماتىندەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا مۇنداي شارتتار ءماتىنى سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ شاعىن عانا جيناعىندا باسىلىپ جۇرگەندىكتەن, ولارعا كوپشىلىكتىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن كورىنەدى.
سەناتور قوجاحمەت بايماحانوۆ شارتتاردى جاساۋدا «تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا وزگە تىلدەردە ازىرلەۋ» دەگەن سويلەمدى الىپ تاستاۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارتقانىمەن, ول زاڭ جوباسىن ءازىرلەۋشىلەر تاراپىنان قولداۋ تابا قويعان جوق. سونداي-اق, سەناتور قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى ەكىجاقتى كەلىسىمدى بەكىتەتىن زاڭ جوباسىنان ونشاقتى قاتە تاپقاندىعىن العا تارتا وتىرىپ, وسىنداي زاڭ جوباسىن ءازىرلەگەندەرگە جازا قولدانۋدى ۇسىندى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
