وسىناۋ وزەكتى دە, وتكىر ماسەلەگە قايتا ورالۋىمىزعا مىنا جاعدايلار سەبەپ بولدى. ءبىرىنشى – وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا عانا پايدالانۋعا بەرىلىپ, كىشى ديقان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن «ءدان ريزا» ەتكەن ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى جۇيەسىنىڭ قىستىڭ قارا سۋىعىندا قاتىپ قالۋى. ەكىنشىسى – ۇيعىر اۋدانىنىڭ اكىمى كويۋمچان وماروۆتىڭ العاشقى ماقالامىزدا اتالعان كەيبىر كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى رەداكتسياعا جولداعان جاۋاپ حاتى. كوپشىلىككە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, الدىمەن ەكىنشى ماسەلەگە توقتالايىق.
وسىناۋ وزەكتى دە, وتكىر ماسەلەگە قايتا ورالۋىمىزعا مىنا جاعدايلار سەبەپ بولدى. ءبىرىنشى – وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا عانا پايدالانۋعا بەرىلىپ, كىشى ديقان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن «ءدان ريزا» ەتكەن ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى جۇيەسىنىڭ قىستىڭ قارا سۋىعىندا قاتىپ قالۋى. ەكىنشىسى – ۇيعىر اۋدانىنىڭ اكىمى كويۋمچان وماروۆتىڭ العاشقى ماقالامىزدا اتالعان كەيبىر كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى رەداكتسياعا جولداعان جاۋاپ حاتى. كوپشىلىككە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, الدىمەن ەكىنشى ماسەلەگە توقتالايىق.
اقتالۋ ما, ماقتانۋ ما؟
گازەتىمىزدىڭ 2013 جىلعى 19 قاراشا كۇنگى نومىرىندە «ساپاسىز سالىنعان نىسان اۋىل تۇرعىندارىن اۋىزسۋسىز قالدىرايىن دەپ وتىر» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جاريالانعان بولاتىن. ماقالادا الماتى وبلىسىنىڭ ۇيعىر اۋدانىنداعى كىشى ديقان اۋىلىندا «اق بۇلاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا سالىنعان ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى ساپاسىز جۇرگىزىلگەندىكتەن, وسى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تازا اۋىزسۋعا قول جەتكىزە الماي وتىرعاندىعى ناقتى مالىمەتتەر نەگىزىندە كوتەرىلگەن ەدى. ماقالادا سونداي-اق, كىشى ديقان مەن ۇلكەن ديقان اۋىلدارى اراسىنداعى التى شاقىرىمداي اۆتوكولىك جولىنىڭ ۇزاق جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەندىكتەن, جول وي-شۇڭقىرعا اينالىپ, ونىمەن ءارى-بەرى قاتىناۋ مۇمكىن بولماي بارا جاتقاندىعى ايتىلعان بولاتىن.
ماقالا جارىق كورگەنىنە جيىرما شاقتى كۇندەي وتكەندە, رەداكتسياعا ۇيعىر اۋدانىنىڭ اكىمى كويۋمچان وماروۆتان ماقالادا كورسەتىلگەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى حات كەلىپ ءتۇستى. كومپيۋتەرگە تەرىلىپ, فاكسپەن جىبەرىلگەن ءۇش بەتتەن ءسال اساتىن حاتتاعى اكىمنىڭ جاۋابى ءبىزدى قاناعاتتاندىرمادى. ءتىپتى, ول ماقالاعا وزەك بولعان, پروبلەماسى جەتەرلىك اتالعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دا «ساپاسىز سالىنعان نىسان...» ماتەريالى مەن اۋدان اكىمىنىڭ حاتىندا ءسوز بولعان ماسەلەلەردى تارازىعا سالا وتىرىپ, جازىلعان جايدى جالعاستىرۋدى ءجون سانادىق.
ماقالادا كوبىرەك ورىن بەرىلگەن كىشى ديقان اۋىلىنداعى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى جۇيەسىنە قاتىستى ۇيعىر اۋدانىنىڭ اكىمى كويۋمچان وماروۆ ءوزىنىڭ حاتىنىڭ ەكىنشى بەتتەگى سوڭعى ازات جولىندا: «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەيدى قازاق. ەندەشە, ءاليسۇلتان قۇلانباي باۋىرىمىز اۋىلدىڭ قاي كەزدەگى, بولماسا قاي جىلعى احۋالىن جازعانى بىزگە بەيمالىم. ويتكەنى, سوڭعى ايلاردا اۋىلداعى 14 كوشە تولىق سۋمەن قامتىلدى. تۇرعىندار ءدان ريزا», – دەپتى.
ءبىزدى اۋدان اكىمىنىڭ «باۋىرىمىز اۋىلدىڭ قاي كەزدەگى, قاي جىلعى احۋالىن جازعانى بىزگە بەيمالىم» دەگەنى قايران قالدىردى. بايقاۋىمىزشا, ك.وماروۆ «ساپاسىز سالىنعان نىسان...» ماتەريالىن مۇقيات وقىماعان, ءاتۇستى شولىپ قانا شىققان سياقتى. دالەل كەلتىرەيىك.
«كىشى ديقان اۋىلىنا سۋ قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستارىنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى كەزەگى 2011-2012 جىلدارى «اق بۇلاق» باعدارلاماسى نەگىزىندە ءارى قاراي جالعاستىرىلدى, – دەپ كورسەتىلگەن بولاتىن ماقالادا. – قۇرىلىستى تەندەردە جەڭىمپاز دەپ تانىلعان يبرايىم كەبيروۆ باسقاراتىن «سۇڭقار» جشس جۇرگىزىپتى. قۇرىلىسقا قاراستىرىلعان قاراجات كولەمى از ەمەس, 2011 جىلى 70 ميلليون تەڭگە, 2012 جىلى 54,6 ميلليون تەڭگە بولىنگەن... ال «سۇڭقار» جشس بولسا, 14 شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرىن ەكى جىلدا ارەڭ ءبىتىردى. سونىڭ ءوزى ساپاسىز بولىپ شىقتى. بۇعان 14 كوشەگە توسەلگەن قۇبىردىڭ تەك ءتورت كوشەسىنەن عانا سۋ شىعۋى دالەل بولادى».
ماقالادا, سونداي-اق, كىشى ديقان اۋىلىنداعى سۋ قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى 2009 جىلدىڭ كوكتەمىندە باستالعانىن, وعان بولىنگەن 46 ميلليون تەڭگە سول جىلدىڭ سوڭىندا تولىق يگەرىلگەنىن, ال سۋ قۇبىرى 2012 جىلدىڭ قاراشاسىندا تولىق پايدالانۋعا بەرىلىپ, شالعايداعى اۋىل تۇرعىندارى «اۋىز سۋ» جانە «اق بۇلاق» باعدارلامالارىنىڭ يگىلىگىن كورۋلەرى ءتيىس ەكەندىگىن, بىراق, نىسان ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانۋعا بەرىلمەگەندىگىن دە كەلتىرگەن ەدىك.
گازەت ءتىلشىسىنىڭ اۋىلدىڭ «قاي كەزدەگى, قاي جىلعى احۋالىن» جازعانى وسىلاردان-اق كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟ بۇل اۋدان اكىمى كويۋمچان وماروۆقا «بەيمالىم» بولعانىمەن, ماقالانى وقىعان كوزى قاراقتى كوپشىلىك وقىرمانعا الاقانداعىداي كورىنىپ تۇرعانىنا سەنىمدىمىز.
تۇرعىندار قالاي «ءدان ريزا» بولماق؟
ەندى اۋدان اكىمىنىڭ «سوڭعى ايلاردا اۋىلداعى 14 كوشە تولىق سۋمەن قامتىلدى. تۇرعىندار ءدان ريزا» دەگەنىنە كەلەيىك. سۋ قۇبىرىنا قاتىستى ايتاتىن بولساق, بۇل ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ وماروۆ ءوز حاتىندا كورسەتكەندەي, قازىرگە ولاردىڭ «ءدان ريزا» بولۋىنا ءالى ەرتە. ويتكەنى, سول كەزدەرى كىشى ديقان اۋىلىنىڭ ءبىراز تۇرعىندارىمەن ارنايى حابارلاسقانىمىزدا, ولار بىرقاتار كوشەلەرگە توسەلگەن قۇبىرلاردىڭ ءار-ءار جەرلەرىنەن سۋ شىعىپ, كوشەلەرگە جايىلا باستاعانىن جەتكىزدى. بۇل قۇبىرلاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ستاندارتقا سايكەس جالعانباعانىنا بايلانىستى بولسا كەرەك.
ەكىنشىدەن, كىشى ديقان قۇمداۋىت تاستى جەرگە ورنالاسقان. سوندىقتان قۇبىر تارتقان كەزدە, ونىڭ استىنا ءتيىستى ماتەريالدار توسەۋ نەمەسە وراۋ ەشقاشان ارتىق بولمايدى. قۇرىلىستى جۇرگىزۋشىلەر وسىنى ەسكەرمەي, قازىلعان ترانشەيانىڭ استىن تەگىستەپ, وعان قۇبىر توسەگەن دە, ءۇستىن توپىراقپەن جابا سالعان. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي «جابايى تەحنولوگيا» پوليەتيلەن قۇبىردى قىسقا مەرزىمدە ىستەن شىعارىپ تاستاۋى مۇمكىن. ءتىپتى, قاتال قىس قىسپاققا العاندا, سۋ قۇبىرى قاتىپ قالۋى دا ىقتيمال.
اكىم ارنايى قۇرىلعان جۇمىس كوميسسياسى اتالعان نىساندى 2013 جىلدىڭ 25 قازانىندا قابىلداپ العاندىعىن ايتا كەلىپ: «اتالمىش ماقالا جارىق كورگەننەن كەيىن اۋىل تۇرعىندارىمەن جينالىس وتكىزىلدى. تۇرعىندار ارقايسىسىنىڭ ۇيىنە سۋدىڭ كەلىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. ءتىپتى, 177 ءۇي يەسىنىڭ ۇيلەرىندە, كوشەسىندە سۋ بارىن راستاپ قول قويىپ بەرگەن ءتىزىم دە بار, – دەپ اتاپ وتەدى.
«ساپاسىز سالىنعان نىسان...» ماقالاسى «ەگەمەندە» جاريالانعان سوڭ, اۋىل تۇرعىندارىمەن جيىن وتكىزىلگەنىنەن حاباردارمىز. بىراق, سول جيىنعا وتىز شاقتى ادام عانا قاتىسقانىن, ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋداننان كەلگەن باسشىلار مەن قۇرىلىستى جۇرگىزگەن مەردىگەر فيرمانىڭ وكىلدەرى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. ال اۋدان اكىمى ك.وماروۆتىڭ «177 ءۇي يەسىنىڭ ۇيلەرىندە, كوشەسىندە سۋ بارىن راستاپ قول قويىپ بەرگەن ءتىزىم دە بار» دەۋى مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە لايىقتى ارەكەت ەمەس. ويتكەنى, وماروۆتىڭ حاتى قولىمىزعا تيگەننەن كەيىن كىشى ديقان اۋىلىنىڭ جەتى تۇرعىنىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, وسى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلگەن ەدىك. «قول قويىپ بەر دەپ ۇيگە ەشكىم كەلگەن جوق, – دەدى ولار اتى-جوندەرىن اتاماۋىمىزدى ءوتىنىپ. – اكىمدىكتەگىلەر سىرتىمىزدان قول قويىپ جىبەرگەن شىعار؟».
بۇل ابىگەرگە سالۋدىڭ باسى عانا بولاتىن
اۋدان اكىمى: «...ماقالادا اۋدانىمىزدىڭ كىشى ديقان اۋىلىنداعى اۋىز سۋ ماسەلەسى قاۋزالعان, – دەيدى. – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان «اۋىز سۋ», «اق بۇلاق» باعدارلامالارى اياسىندا اۋىلدا قولعا الىنعان جۇمىس بارىسىنداعى كەمشىلىكتەر سىنالعان. جاسىراتىنى جوق, بۇل اۋىلداعى اۋىز سۋ ماسەلەسى اۋىل تۇرعىندارىنان باستاپ, اۋدان باسشىلارىن دا ءبىراز ابىگەرگە سالدى...».
كويۋمچان وماروۆتىڭ ءوزى اتاپ وتكەندەي, بۇل اۋدان باسشىلارىن ابىگەرگە سالۋدىڭ باسى عانا بولاتىن. «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەسىڭ» دەمەكشى, ساپاسىز سالىنعان نىسان – كىشى ديقانداعى سۋ قۇبىرى قاتال قىس قوس وكپەدەن قىسقاندا سىر بەردى. دالىرەك ايتقاندا, ۇزىندىعى 500 مەتردەي بولاتىن سۋ تاراتقىشتىڭ ءبىر بولىگى 24-25 جەلتوقساندا سۋىققا شىداس بەرمەي, مۇز بولىپ قاتىپ قالدى. اۋداننان شۇعىل جەتكەن باسشىلار مەن ماماندار قۇبىرداعى قاتقان مۇزدى ەرىتۋگە ءۇش-ءتورت كۇن بويى قام-قارەكەت جاساپ تا كورگەن ەكەن. ولارىنان تۇك تە شىقپاپتى.
– كىشىديقاندىق بىزدەر جاڭا جىلدى اۋىز سۋسىز قارسى الدىق. قۋانىشىمىز سۋ سەپكەندەي باسىلدى, – دەدى اۋىل تۇرعىنى جاكۋلين وسپانباەۆ وسى ماسەلە جونىندە. – بۇل پروبلەمانى كەزىندە اۋىل وكرۋگى اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ جيىنىندا, اۋدان اكىمى ك.وماروۆتىڭ تۇرعىندارمەن كەزدەسۋىندە دە ماسەلە ەتىپ كوتەرگەن ەدىك. ودان ناقتى ناتيجە شىقپادى. ەندى, مىنە, ونىڭ سوڭى وسىنداي جاعدايعا سوقتىرىپ وتىر.
«سۋعا كەتكەن تال قارمايدى» دەگەن بار عوي. اۋدان باسشىلارىنىڭ قۇبىرداعى قاتقان مۇزدى ەرىتۋ ءۇشىن جاساعان ءىس-ارەكەتتەرى ونى كورىپ, كۋا بولعانداردىڭ ايتۋىنشا, سوعىس تۋرالى كينوفيلم ءتۇسىرىلىپ جاتقان الاڭدى ەلەستەتەدى. تاراتىپ ايتساق, وقيعا بىلايشا ءوربيدى. قۇبىردىڭ قاتىپ, اۋىلدىڭ اۋىزسۋسىز قالعانىن ەستىگەننەن كەيىن, الدىمەن كىشى ديقانعا ۇيعىر اۋدانى اكىمدىگىنىڭ ءبولىم باسشىسى م.حۋسۋروۆ جەتەدى. ال ەرتەسىندە اۋدان اكىمى ك.وماروۆ باستاعان شەنەۋنىكتەر كەلىپ, شۇعىل جينالىس وتكىزەدى. شەشىم – قايتكەندە دە قۇبىردا قاتىپ قالعان مۇزدى ەرىتۋ.
ءسويتىپ, ولار جان-جاقتاعى ەلدى مەكەندەردەن اكەلىنگەن اۆتوكولىكتەردىڭ ەسكى شينالارىن اشىق جاتقان قۇبىردىڭ ۇستىنە ءتىزىپ, ورتەيدى عوي كەپ. بۇل «پروتسەسس» ەكى كۇن بويى كۇندىز-ءتۇنى جۇرگىزىلەدى. ەشقانداي ناتيجە بەرمەيدى. قايتا قۇبىرداعى مۇزدى ودان ءارى تاس قىپ قاتىرىپ تاستايدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەگەر قاتقان مۇز قۇبىردى جارىپ جىبەرمەسە, ول كۇن قىزاتىن شاق جاز ورتاسىندا عانا ەرۋى مۇمكىن.
وسى جەردە مىنا ءبىر ەرسىلەۋ جاعدايدى دا ايتا كەتسەك دەيمىز. قاقاعان قىستا مۇز ويىپ, توعان تازالاعان «سەنبىلىكتى» كورىپ پە ەدىڭىز؟! باسقالاردى قايدام, مۇنى كىشىديقاندىقتار كوردى. ەرتەرەكتە وسى اۋىلدىڭ باسىندا شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسى بولعان. اۋىلعا جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىسى تارتىلعان سوڭ, ونىڭ جۇمىسى توقتاتىلعان ەدى. ەندى اۋىلدىڭ ءبىراز ەر-ازاماتى «سەنبىلىك» جاساپ, سول ستانسانىڭ ەسكى بوگەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى قاتىپ قالعان سۋ قۇبىرىنا سۋ جەتكىزۋ قامىنا كىرىسىپ جاتقان كورىنەدى. بۇل اۋدان اكىمى ك.وماروۆتىڭ تاپسىرماسى بولسا كەرەك. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق مەكەمە ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ورەسكەل قاتەلىك بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ستاندارتقا سايكەس تازالانباعان سۋدى اۋىزسۋ رەتىندە پايدالانۋعا بولمايدى. ونىڭ سوڭى اۋىر زارداپتارعا سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن.
كىشى ديقان اۋىلىنداعى «قىزۋى» قايتا-قايتا كوتەرىلىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى – ءۇش قاباتتى ورتا مەكتەپتىڭ كۇردەلى ءجوندەۋدەن قالاي وتكىزىلگەندىگى. قولىمىزداعى مالىمەتتەر بويىنشا, وسى مەكتەپتى كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزۋگە بيۋدجەتتەن جالپى كولەمى 182 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنگەن. از قارجى ەمەس. ال جوندەۋ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلدى؟
– پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە 40 جىلدان اسقان بۇل مەكتەپكە وتكەن 2013 جىلى كۇردەلى ءجوندەۋ جۇرگىزىلگەن ەدى, – دەدى وسى مەكتەپتىڭ مۇعالىمى مەلس احمەتجانوۆ. – الايدا, جۇرگىزىلگەن جوندەۋ جۇمىستارى ۇستازدار كوڭىلىنەن شىقپادى. دالىزدەردىڭ, سىنىپتاردىڭ تاقتاي-ەدەندەرى اۋىستىرىلمادى. سول بۇرىنعى ەسكى كۇيىندە قالدى. مەكتەپ اۋماعىنداعى قورشاۋدىڭ تەك 40 پايىزى عانا جاڭالاندى. مۇنى مەكتەپ ديرەكتورىنا ايتساق, اقشا جەتپەدى دەگەن سىلتاۋ ايتادى. سوندا 182 ميلليون تەڭگە قايدا كەتتى؟
جالپى كولەمى 170 ميلليون تەڭگە شىعىنداپ سالىنعان كىشى ديقان اۋىلىنداعى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرىنىڭ جاعدايى اناۋ, 182 ميلليون تەڭگە جۇمساپ, كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتكىزىلگەن مەكتەپتىڭ سىقپىتى مىناۋ. بۇلاردىڭ استارىندا سىبايلاستىق جاتقان شىعار دەگەن دە وي كەلەدى كەيدە. مىنە, وسىلارعا باس پروكۋراتۋرا نەمەسە ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ كورسە, ءجون بولار ەدى دەگەن ويىمىز دا بار. ويتكەنى, بۇل قاراجات جەكە تۇلعالاردىكى ەمەس, بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى عوي.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى,
ۇيعىر اۋدانى.
