قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قىلىشباي بيسەنوۆپەن سۇحبات
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قىلىشباي بيسەنوۆپەن سۇحبات
– اۋەلگى ءسوزدىڭ باسىن ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە قاراي بۇرساق دەيمىن. شىنى كەرەك, ءبىزدىڭ باعىمىز دا, باقىتىمىز دا اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار بويى ءومىرىن اتتىڭ جالىندا وتكىزىپ, قول جەتكىزە الماي كەتكەن تاۋەلسىزدىك قوي. ءسىز و باستا تاۋەلسىزدىكتى قالاي قابىلدادىڭىز؟
– تاۋەلسىزدىكتى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى ازاتتىققا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ, ارمان-تىلەگىنىڭ جۇزەگە اسۋى دەپ تۇسىنەمىز. اتا-بابالارىمىز ەجەلدەن ارمان ەتكەن ەركىندىككە, تاۋەلسىز, تۇعىرلى مەملەكەتتىگىمىزگە حح عاسىردىڭ سوڭىندا عانا قول جەتكىزدىك. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىن الەمدىك ساياساتتىڭ بەلگىلى ءبىر ۋاقىت شەڭبەرىندە شىندىققا اينالعان كورىنىسى رەتىندە قاراستىرساق, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگىمەن جاساعان باتىل ءىس-ارەكەتىنىڭ ناقتى ناتيجەسى ەكەنى ايدان انىق. مەن ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءدال وسىلاي قابىلدادىم.
– الەم تاريحىندا جيىرما جىلدىڭ ىشىندە دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسىپ قانا قويماي, جاھان قاۋىمداستىعى الدىندا ايتارلىقتاي بەدەلگە قول جەتكىزىپ ۇلگەرگەن مەملەكەتتەر جوقتىڭ قاسى. سول جوقتىڭ ورنىن تولتىرىپ وتىرعان – بۇگىنگى قازاقستان. وتانىمىزدىڭ وسىنشالىقتى قاس-قاعىم ۋاقىت ىشىندە بىردەن سۋىرىلىپ العا شىعۋىنا ناقتىلى نەندەي فاكتور اسەر ەتتى؟ عالىم رەتىندەگى دە, ازامات رەتىندەگى دە ويىڭىز قانداي؟
– جيىرما جىل تاريحي ۋاقىت ولشەمىمەن الىپ قاراعاندا, شىنىندا دا وتە از ۋاقىت. وسىنشاما قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ بيىك بەلەستەردەن كورىنۋىنە بىرنەشە جاعداي اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. بۇل رەتتە نەگىزگى فاكتورلاردىڭ قاتارىنا الدىمەن جۇيە قۇرۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقىنىڭ قاۋىمداسا ءومىر سۇرۋگە دەگەن بەيبىتسۇيگىشتىك دۇنيەتانىمىن جاتقىزۋعا بولادى. الەمدىك داعدارىس باستالعاننان بەرگى ۋاقىت بەلەسىندە جاھان عالىمدارى ۇلتىمىزدىڭ بۇل ەرەكشە قاسيەتىن تولەرانتتىلىق فەنومەنى رەتىندە قاراستىرىپ, باسقالارعا ۇلگى ەتىپ كەلەدى. ەندىگى ءبىر فاكتور وسى بەيبىت ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتان تۋىندايتىن تابيعي رەسۋرستارعا باي مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى بولسا كەرەك. وڭتايلى ينۆەستيتسيالىق كليمات قالىپتاستىرا بىلگەن جانە ول ءۇشىن ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى باستى ۇلتتىق قۇندىلىق ساناتىندا ناسيحاتتاي العان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناتيجەسى. ەل ىشىندەگى اۋىزبىرشىلىك پەن تۇسىنىستىك, ەڭ باستىسى, تاۋەلسىز ەل بولۋعا دەگەن حالقىمىزدىڭ ىقىلاسى مەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ارمان-تىلەگىنىڭ ءبىر ماقساتتا بولۋى ءبىزدى وسىنداي بيىك بەلەستەرگە جەتكىزدى.
– ەلباسىنىڭ ءار جىلى قابىلدايتىن جولداۋلارى – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز بەن قوعامىمىز دامۋىنىڭ ناعىز ايشىقتى باعدارلاماسى. ءداستۇرلى جولداۋلاردا ايتىلاتىن قاداۋ-قاداۋ ويلار مەن تۇجىرىمدار, نۇسقاۋلار مەن تاپسىرمالار ءوز باسىما كەرەمەت اسەر ەتەدى. ءسىزدىڭ بۇل تۇرعىدا ويىڭىز قانداي؟
– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارى ەلىمىزدىڭ الەمدiك كەڭىستىكتەگى ءىس-قيمىلدار باعدارىن, ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى مەن دامۋ باعىتتارىن ايقىنداۋشى نەگiزگi قۇجات بولىپ تابىلۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1997 جىلدىڭ قازانىندا قازاقستان حالقىنا ارناعان العاشقى جولداۋى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى دەپ اتالعانى, ارينە, كەزدەيسوق ەمەس. ەل دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن نەگىزگى ماقسات – ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, ۇلتتىق بىرلىككە, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزەتىن تاۋەلسىز, ەكونوميكاسى جەتىلگەن جانە ساياسي تۇرعىدان تۇراقتى مەملەكەت ورناتۋ ەدى. ەلىمىزدىڭ سارا جولىن ايقىنداعان ستراتەگيالىق قۇجات نەگىزىندە قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكا نەگىزدەرىن جۇيەلى ەنگىزە ءارى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ اسۋلارىن بىرتىندەپ يگەرە وتىرىپ, دايەكتىلىكپەن ىلگەرى دامي باستادى.
«قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 15 جىلى ىشىندە ەلىمىز الەمدەگى ەڭ سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ بەستىگىنە ەندى. 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى جاعىنان قازاقستاننىڭ الەمنىڭ 50 ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ قاتارىنا كىرگەنى مۇنىڭ جارقىن كورىنىسى. ەلىمىزدىڭ تاريحي قىسقا ۋاقىتتا قول جەتكىزگەن تابىستارىن دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق الدەقاشان مويىنداعانى بەلگىلى.
– وسى تۇرعىدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» دەپ اتالاتىن حالىققا جولداۋىنا ايرىقشا توقتالماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ءسىز وسى قۇجاتتىڭ ءبىزدىڭ بۇگىنگى جانە كەلەشەكتەگى تىنىس-تىرشىلىگىمىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى تۇستارىن قالاي جىكتەپ ايتىپ بەرەر ەدىڭىز؟
– وزىڭىزگە دە بەلگىلى, ەلباسى ءوزىنىڭ بۇل جولداۋىن 2012 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا جاريالادى. ونىڭ تۇيىنىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ارقايسىمىز «2030 ستراتەگياسى ىسكە استى, زاماناۋي قازاقستان ورنىقتى» دەپ ايتا الامىز», – دەپ مالىمدەپ, ەل تاريحىنداعى العاشقى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيانىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن تابىستى اياقتالعانىن بىلدىرگەن بولاتىن. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى قالىپتاسقان مەملەكەتىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن تۇراقتى دامىتۋ ارقىلى ەندىگى كەزەكتەگى باعىندىرار اسۋلارى مەن نەگىزگى مىندەتتەرىن اتاپ كورسەتتى. سول ءسوزدىڭ سورابىندا پرەزيدەنت: «ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز – ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءححى عاسىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ», – دەي وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى ەكىنشى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيانىڭ باعىت-باعدارلارىن جاساپ بەردى.
مەنىڭ ۇعىمىمدا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋشى باعدارلاما. ول الەمنىڭ ەڭ دامىعان, باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىن العا تارتادى. ال مۇنىڭ تۇپكى ءتۇبىرى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قوعامنىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى ارىپتەستىگىن قارقىندى دامىتۋعا سەرپىن بەرۋمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ەلباسى ۇستانىپ وتىرعان ماڭگىلىك ەل يدەياسىنا ايانباي قىزمەت ەتۋىنە باستايتىن بولادى. ءبىز ءۇشىن ول وسى جاعىمەن دە اسا قۇندى.
– قازىرگى شاپقان اتتاي زۋلاپ العا قاراي اعىپ بارا جاتقان ۋاقىت كۇنى كەشەگى كوپتەگەن تۇسىنىكتەردىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن ءسات سايىن ۇقتىرىپ كەلەدى. ەندى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ ءوزىنىڭ ىرگەسىنە ىرەۋ تۇسە باستاعان مىنا زاماندا ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى ساقتاپ قالۋى بارعان سايىن قيىنداي بەرەتىنىن ساناسىندا ساڭىلاۋ بار كەز كەلگەن تۇلعا پايىمداي الاتىن كەز جەتتى. ال قازىر قازاقى قالپىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءسىز بۇل جەردە كەز كەلگەن ۇلتتىڭ مادەني-ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاھاندانۋ ۇدەرىسىن ايتىپ وتىرساڭىز كەرەك. بۇل راس, ونداي قاۋىپ بار. ەكىنشى جاعىنان الىپ قاراساق, جاھاندانۋ تۇسىندا شىنىمەن باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر عانا ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاپ قالا الادى. تۇپكى مانىندە الەمدەگى ەڭ وزىق دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا قاجەتتى نەگىز رەتىندە ەلباسىمىز ۇسىنعان «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا ەلدىگىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارى ايقىن كورسەتىلگەن. اتالعان ستراتەگيالىق باعدارلامانىڭ «جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم – ءبىزدىڭ كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامىمىز تابىسىنىڭ نەگىزى» دەگەن تاراۋىندا: «ءداستۇر مەن مادەنيەت – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى... ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن داستۇرلەرىمىزدى وسى ارالۋاندىعىمەن جانە ۇلىلىعىمەن قوسىپ قورعاۋىمىز كەرەك, مادەني يگىلىگىمىزدى بولشەكتەپ بولسا دا جيناستىرۋىمىز كەرەك» دەي كەلىپ: «ەل بىرلىگى – ەڭ اسىل قاسيەت. سوندىقتان قازاقتىڭ بىرلىگى – ەلدىگىمىزدىڭ كىلتى, ەڭ باستى ماسەلەسى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, ۇلتىمىزدىڭ ىشكى تاتۋلىعىن كۇشەيتۋ ەلىمىزدى, ەلدىگىمىزدى ساقتاۋدىڭ باستى كەپىلى بولماق. رۋ مەن تايپاعا ءبولىنۋدىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزدان ايىراتىن بارىنشا زياندى ۇستانىم ەكەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. شەجىرەنى بىلگەندىك – بولىنۋگە ۇمتىلعاندىق ەمەس. سەبەبى, ءار رۋدىڭ شەجىرەسىن تاراتا بىلسەك, قارعا تامىرلى قازاق ەكەنىمىزدى كورسەتىپ, ءتۇبى ءبىر تۋىستىعىمىزدى ىزدەگەنىمىز بولىپ شىقپاي ما؟ سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاۋدىڭ ەڭ باستى شارتى وزىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتۋدا جاتىر دەپ تۇسىنەمىن. ناقتى ايتقاندا, يگى داستۇرلەرىمىز بەن سالت-سانامىز, ادەپ-عۇرىپتارىمىز تەك اتاۋلى داتالار تۇسىندا عانا ەسكەرىلىپ قويماي, كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدەن ويىپ ورىن الىپ, تىنىس-تىرشىلىگىمىزبەن, ءىس-قارەكەتتەرىمىزبەن, ويلاۋ مادەنيەتىمىزبەن بىتە قايناسىپ كەتكەنى ابزال بولار ەدى.
– كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تىرەگى – ونىڭ ءتىلى. ءتىلى جوق ۇلت بولمايدى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ءسوزى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەگەندى بەكەر ايتقان جوق. ال ءبىز قازىر اۆاردىڭ اتاقتى اقىنى راسۋل عامزاتوۆتىڭ «ەگەر ءتىلىم ەرتەڭ ولەر بولسا, مەن بۇگىن-اق ولۋگە دايىنمىن», دەگەن ءسوزىن ايتا الار ما ەدىك؟
– دۇرىس ايتاسىز, ءتىل – ۇلتتىڭ جانى مەن جۇرەگى. سوندىقتان ونى ساقتاۋ, قورعاۋ, دامىتۋ بويىندا قازاقتىڭ قانى بار ءاربىر ادامنىڭ, سونىمەن بىرگە ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قاسيەتتى پارىزى. ارينە, قازىر مەملەكەتتىك ءتىل پروبلەماسى تولىققاندى شەشىلدى دەپ توقمەيىلسۋگە دە, سونىمەن بىرگە ءتىل قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتىر دەپ تۇڭىلۋگە دە بولمايدى. قازىرگى كەزدە مەملەكەت تاراپىنان انا تىلىمىزگە جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق ۇشان-تەڭىز. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. وسى باعدارلاما اياسىندا كوپتەگەن ىرگەلى ىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. جىل سايىن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا بولىنەتىن قارجى كولەمى ۇلعايىپ, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءتىل باسقارمالارىنىڭ جۇمىستارى دا جىل وتكەن سايىن جاندانا تۇسۋدە. ەڭ باستىسى, قازىر قاي جەردە, قانداي دەڭگەيدە وتكەنىنە قاراماستان, بارلىق ءىس-شارالار مەن جيىنداردا قازاق تىلىندە ەركىن سويلەي الامىز. وعان توسقاۋىل جوق. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز, تىم ۇزاققا بارماي-اق, وسىدان 10-15 جىل بۇرىنعى كەزەڭدى العاننىڭ وزىندە, ءدال مۇنداي جاعداي بولىپ پا ەدى؟!
انا ءتىلىمىزدى ورگە سۇيرەۋدىڭ ەڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى – ونى عىلىم مەن تەحنيكا تىلىنە اينالدىرۋ. ياعني مەملەكەتتىك ءتىل وت باسى, وشاق قاسىنىڭ ءتىلى دەڭگەيىندە قالىپ قويماۋى كەرەك. جالپى, ءتىل – ءتىرى ورگانيزم. ول زامانمەن, قوعاممەن بىرگە دامىپ, جەتىلىپ وتىرۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, تەرمينولوگيا مەن ءسوزجاسام ماسەلەسىنە تەك ءتىل جاناشىرى رەتىندە عانا ەمەس, مەملەكەتتىك, ۇلتتىق دەڭگەيدە قاراۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن. الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالىپ, سوزدىك قورعا ەنگەن تەرميندەردى قازاق تىلىنە جاپپاي اۋدارۋ نەمەسە ونىڭ ورنىنا جاڭا ءسوز پايدالانۋ كوپ جاعدايدا ءساتتى بولا بەرمەسى انىق. مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن كوزقاراس پەن جاناشىرلىقتىڭ باستى باعدارى ەلباسىمىزدىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان-2050» جولداۋىنداعى: «قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز» دەگەن تۇجىرىمى بولۋعا ءتيىس. بۇل, مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, جالپى ۇلتقا ارتىلعان ۇلكەن مىندەت. سوندىقتان وسى باعىتتا جۇمىس جاساۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ازاماتتىق پارىزى دەپ بىلەمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۆار اقىنى راسۋل عامزاتوۆتىڭ ءسىز دايەكتەمە كەلتىرىپ وتىرعان ءسوزى ءار قازاقتىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە بولعاندا عانا ءبىز ەلباسى ايتقان قازاق مەملەكەتىنە قول جەتكىزەمىز.
– قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى, ءسىز قازىر ۇلكەن ءبىر ۇجىمنىڭ باسشىسى عانا ەمەس, ۇلاعاتتى ۇستاز, بەلگىلى عالىمسىز. سانالى ءومىرىڭىزدى ۇرپاق تاربيەسىنە ارناپ كەلەسىز. جالپى, ۇستازدىق دەگەن ۇعىمعا قالاي قارايسىز؟
– قازاقتا «مىڭ جىلدىعىڭدى ويلاساڭ – ۇرپاق تاربيەلە» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيىپ كەتەردەي وسى ءبىر اۋىز سوزدە ۇستازدىق ءىستىڭ بۇكىل قىزىعى مەن قيىندىعى, وعان دەگەن قۇرمەت پەن قادىر – بارلىعى جاتقانداي سەزىنەمىن. ارقالى اقىن ماعجان جۇماباەۆ: «يگى جاقسى باس قوسقاندا – ءتور ۇستازدىكى» دەگەن ەدى عوي. جالپى, ۇستازعا دەگەن قادىر مەن قۇرمەتتىڭ باستاۋ بۇلاعىن مەن, بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاسيەتىمىزدەن, ەكىنشىدەن, مۇسىلماندىقتان كورەمىن. «ۇلكەنگە – ىزەت» دەگەن ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاربيەمىزدىڭ استارى ۇستازعا دەگەن قۇرمەتپەن تىكەلەي بايلانىسىپ جاتقانداي سەزىنەمىن. قاراپ وتىرساق, ۇستازىمىزدى تەك ءبىز ءوزىمىز عانا ەمەس, «مەنىڭ بالامنىڭ ۇستازى» دەپ ءبىزدىڭ اتا-انالارىمىز دا قۇرمەت تۇتاتىن. ال قازىر ءبىز ءوز ۇستازدارىمىزدىڭ بالالارىن «ءبىزدىڭ ۇستازىمىزدىڭ ۇرپاعى» دەپ ىزگى نيەتپەن قارايمىز. وسىنداي سىيلاستىق باسقا ۇلتتاردا بار دەپ ويلامايمىن.
ۇستاز تۋرالى ءجۇسىپ بالاساعۇن بابامىز: «تۇنەك تۇندە شامى بولدى ول – حالىقتىڭ, ساعان, جۇرتقا نۇرىن شاشتى ول – جارىقتىڭ», – دەيدى. ۇستاز تۋرالى ويلاعاندا, وسى ءبىر ءسوزدىڭ ءمانى زور-اۋ دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, بۇگىنگى بىزدەر, ۇستازدار تاربيەلەپ وتىرعان ۇرپاق ەرتەڭگى ەل تىزگىنىن قولىنا الار ازامات, تۇلعا. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەرتەڭىمىز بۇگىنگى ءبىز تاربيەلەپ وتىرعان شاكىرتتەرىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. ۇستازدىق قىزمەتتىڭ ابىرويى دا, جاۋاپكەرشىلىگى دە وسىندا. ۇرپاق تاربيەلەۋ ارقىلى ءبىز ۇلتتى تاربيەلەيتىنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
– كەيىنگى كەزدەرى ەلىمىزدەگى ىرگەلى جوعارى وقۋ ورىندارىن جەكەشەلەندىرۋ جايلى اڭگىمەلەر ايتىلىپ قالۋدا. ءسىز بۇل باستاماعا قالاي قارايسىز؟ جالپى, تىكەلەي مەملەكەتتىك باقىلاۋدان كەتكەننەن كەيىن وقۋ ورىندارىنان ايىرىلىپ قالمايمىز با؟ وسىلايشا, ول ءوزىنىڭ بۇرىنعى دەڭگەيىن جوعالتىپ الماي ما؟
– مۇنداي اڭگىمەنىڭ بارى راس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مودەلى نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورىندارى دەربەستىگىنىڭ قاعيداتتارى ازىرلەنەتىن بولادى. وسى قاعيداتتارعا سايكەس ءبىلىم, عىلىم, قارجى, حالىقارالىق جانە باسقا قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەركىندىك بەرىلەدى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق, قارجىلىق جانە باسقارۋ قىزمەتىندە دەربەستىك ۇستانىمدارى ىسكە اسىرىلادى. ەلىمىزدە 2015 جىلدان باستاپ ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە, 2016 جىلدان باستاپ ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا, 2018 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەربەستىك بەرىلەدى دەپ جوسپارلانعان.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان باسىم باعىتتارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق ءپىشىنىن انىقتاۋ, ولاردىڭ ءوز الدىنا ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جاساۋ, شەتەلدىك ارىپتەس جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسكەن جۇمىستاردى دامىتۋ, ۇيىمدىق باسقارۋدى ەنگىزۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋدا. ونىڭ ماقساتى دەربەستىك بەرۋ ارقىلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەركىن جۇمىس جاساۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. 2014-2015 جىلدارى بارلىق مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى ەنگىزۋ ماقساتىندا باقىلاۋ كەڭەستەرى قۇرىلاتىن بولادى. قازىر باقىلاۋ كەڭەستەرى ەلىمىزدەگى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە قىزمەت اتقارۋدا. مۇنداي كەڭەستەر قۇرامىنا ءبىلىم سالاسىنداعى وكىلەتتى ورگان مەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى, الەۋەتتى جۇمىس بەرۋشىلەر, بيزنەس-قۇرىلىمدارى مەن جاستار ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. كەڭەستىڭ نەگىزگى مىندەتى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ باعىتى مەن جوسپارىن جاساپ, جۇزەگە اسىرۋ, جوو باسشىلىعىن تاعايىنداۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن دامىتۋعا ىقپال ەتۋ بولماق. سوندىقتان, مەنىڭ ويىمشا, كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى ەنگىزۋ, باقىلاۋ كەڭەستەرىن قۇرۋ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ زامان تالابىنا ساي دامۋىنا وڭ ىقپال ەتۋى ءتيىس.
مەملەكەتتىك باقىلاۋعا كەلەتىن بولساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ءبىلىم تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ءاربىر جوعارى وقۋ ورنى, مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, 5 جىلدا ءبىر رەت جوسپارلى مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدان وتكىزىلەدى. قازىرگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2007 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى № 1385 «ءبىلىم ۇيىمدارىن اككرەديتتەۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا جانە 2008 جىلعى 5 ناۋرىزداعى № 109 قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن «ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن اككرەديتتەۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ نۇسقاۋلىعىنا» سايكەس بەس جىلعا اككرەديتتەۋدى باستان كەشەدى. بۇل جوعارى وقۋ ورنىنىڭ نەمەسە ونىڭ جەكە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ بەلگىلى ءبىر ستاندارتتارعا جانە ولشەمدەرگە سايكەستىگىن بايقاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قورىتا ايتقاندا, حالىقارالىق تاجىريبەدە قولدانىلىپ كەلە جاتقان جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر مەن جاڭاشا رەفورمالاردى قولداۋىمىز كەرەك, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە بىرلەسە اتسالىسۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
– قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى, ارنايى ۋاقىت ءبولىپ, بىزبەن سۇحبات قۇرعانىڭىز ءۇشىن راحمەت. ەل يگىلىگى جولىنداعى, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كەلەشەگى جولىنداعى بارشا ىزگى ىستەرىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىن.
اڭگىمەلەسكەن
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا.
سۇحباتتىڭ تولىق نۇسقاسىن گازەت سايتىنان (Egemen.kz) وقي الاسىزدار.
