ەكسپو شەجىرەسى: چيكاگو, 1893 جىل
وسىدان تۋرا 120 جىل بۇرىن, ياعني 1893 جىلى چيكاگو قالاسىندا, امەريكا قۇرلىعىندا ەكىنشى رەت بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە اشىلدى. بۇل قۇرلىقتاعى العاشقى كورمە 1876 جىلى فيلادەلفيا قالاسىندا اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جاريالاعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەكەسىنە ارنالعان بولاتىن. ال 1893 جىلعى چيكاگو كورمەسى حريستوفور كولۋمبتىڭ امەريكانى اشقانىنا 400 جىل تولۋ قۇرمەتىنە ارنالدى.
ەكسپو شەجىرەسى: چيكاگو, 1893 جىل
وسىدان تۋرا 120 جىل بۇرىن, ياعني 1893 جىلى چيكاگو قالاسىندا, امەريكا قۇرلىعىندا ەكىنشى رەت بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە اشىلدى. بۇل قۇرلىقتاعى العاشقى كورمە 1876 جىلى فيلادەلفيا قالاسىندا اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جاريالاعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەكەسىنە ارنالعان بولاتىن. ال 1893 جىلعى چيكاگو كورمەسى حريستوفور كولۋمبتىڭ امەريكانى اشقانىنا 400 جىل تولۋ قۇرمەتىنە ارنالدى.
1892 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارى حريستوفور كولۋمبتىڭ امەريكا قۇرلىعىن اشقانىنا 400 جىل تولۋىن كەڭ كولەمدە سالتاناتپەن اتاپ ءوتتى. وسى ءبىر ايرىقشا داتانى تاريحتا ەرەكشە ايشىقتاۋ ماقساتىمەن اقش بيلىگى 1893 جىلى بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە وتكىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. امەريكالىقتار بۇل تاريحي داتاعا كۇنى بۇرىن جان-جاقتى دايىندالا باستاعان ەدى. امەريكا قۇرلىعىنىڭ اشىلعاندىعىنا 400 جىل تولۋ قۇرمەتىنە وتكىزىلەتىن سول كەزدەگى الەمدەگى ەڭ اۋقىمدى شارا – بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋگە نيۋ-يورك جانە چيكاگو قالالارى باسەكەگە ءتۇستى. وسىعان بايلانىستى كونگرەستە وتكەن بىرقاتار پىكىرسايىستاردان كەيىن 1890 جىلى اقش پرەزيدەنتى بەندجامين حارريسون 1893 جىلعى بۇكىلالەمدىك كورمەنى چيكاگو قالاسىندا وتكىزۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. حريستوفور كولۋمبتىڭ قۇرمەتىنە بۇل الەمدىك كورمە «كولۋمبتىق» دەپ اتالدى.
الەمدىك جارنامالاردان ءۇمىتكەر امەريكالىق ەڭ ءىرى كومپانيالار بۇل كورمەنى وتكىزۋگە قاجەتتى بارلىق شىعىنداردى وزدەرىنىڭ مويىندارىنا الدى. كورمەنى وتكىزۋدىڭ امەريكالىق اۋقىمداعى جوسپارى بەلگىلەندى. كورمە قالاشىعىن سالۋ ءۇشىن چيكاگو قالاسىنان 11 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى ميچيگان كولىنىڭ جاعاسىندا 300 گەكتار جەر ءبولىندى. بۇل وسىدان بۇرىنعى, ياعني 1889 جىلعى پاريج كورمەسى قالاشىعىنىڭ اۋماعىنا بولىنگەن جەر تەلىمىنەن ءۇش ەسە ۇلكەن ەدى. كورمە قالاشىعىنىڭ اۋماعىنا بولىنگەن وسىنداي ۇلكەن ايماقتا ادامداردىڭ قينالماي قاتىناۋى ءۇشىن ارنايى تەمىرجول جانە سۋ جولى كولىكتەرى ۇيىمداستىرىلدى. كورمە قالاشىعى الىپ جاتقان اۋماقتىڭ ۇلكەندىگى ونىڭ ىشىندە قاتىنايتىن جەكە كولىك بولۋىن قاجەت ەتتى. وسىعان بايلانىستى 5 شاقىرىم قاشىقتىققا سوزىلعان اسپالى ەكى تارماقتى تەمىرجول قۇرىلىسى سالىندى. تەمىرجول بويىندا جىلجىمالى جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى بوي كوتەردى.
1893 جىلدىڭ 1 مامىرىندا اقش پرەزيدەنتى گروۆەر كليۆلەند سالتاناتتى جاعدايدا امەريكا قۇرلىعىنداعى ەكىنشى بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەنى اشتى. بۇل اشىلۋ سالتاناتىنا 150 مىڭنان استام قوناقتار قاتىستى. سالتاناتتى راسىمگە فيلادەلفيا قالاسىنان ارنايى ازاتتىق قوڭىراۋىن الدىردى. كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اقش-تىڭ تاپسىرىسى بويىنشا ورىس سازگەرى ا.گلازۋنوۆ جازعان سالتاناتتى مارش وينالدى.
كورمە قالاشىعىندا كەڭ قانات جايعان جادىگەرلەر مىنانداي تاقىرىپتار بويىنشا ورنالاستىرىلدى: اۋىل شارۋاشىلىعى, باۋ-باقشا, مال شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيا ءوندىرىسى, بالىق اۋلاۋ, ونەركاسىپتىك تاۋارلار, ماشينا جاساۋ, كولىك, ەلەكترلىك جابدىقتار, كوركەم جانە ەركىن ونەر جانە باسقالار. بۇل كورمەلەرگە 50 مەملەكەتتەن جانە 37 وتار ەلدەردەن اكەلىنگەن 60 مىڭنان استام جادىگەرلەر قويىلدى. كورمە پاۆيلوندارىنىڭ ىشىندە بارلىق جۇرتتى تاڭداندىرعان ونەركاسىپ پاۆيلونى بولدى. ونىڭ الىپ جاتقان اۋماعى كەلۋشىلەردىڭ بارلىعىن تاڭداندىردى. بۇل پاۆيلوننىڭ كولەمى 514ح240 مەتر بولسا, بيىكتىگى 75 مەترگە سوزىلدى. ءوزىنىڭ كولەمى جاعىنان بۇل پاۆيلون بۇرىن-سوڭدى وتكەن كورمەلەردەگى پاۆيلونداردان بىرنەشە ەسە اسىپ ءتۇستى. جالپى, كورمە قالاشىعى اۋماعىندا 200-دەن استام عيمارات سالىندى. ونىڭ ىشىندە 19 پاۆيلون ۇلتتىق بولسا, 24 پاۆيلون امەريكانىڭ جەكەلەگەن شتاتتارىنىڭ جەتىستىكتەرىنە ارنالدى.
كورمە قالاشىعى سالىستىرمالى تۇردە وتە از ۋاقىتتا بوي كوتەردى. ونىڭ جوباسىن جاساۋعا امەريكالىق اتاقتى ارحيتەكتورلار دەنيەل حادسون, فرەدەريك ولمستەد جانە باسقا دا سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەر قاتىستى. پاۆيلونداردىڭ كوپشىلىگى بولات تۇعىرلارعا بەكىتىلگەن اعاش پانەلدەر مەن گيپس قابىرعالاردان قۇرالدى. بۇل عيماراتتاردىڭ بارلىعى دەرلىك اق تۇسپەن ارلەندىرىلدى. سوعان بايلانىستى, گازەت تىلشىلەرى ءبۇكىلالەمدىك كورمە قالاشىعىن «اق قالا» دەپ سۇيىسپەنشىلىكپەن اتادى. 1893 جىلعى چيكاگو قالاسىنداعى بۇكىلالەمدىك كورمە قالاشىعىنىڭ نىساندارىنىڭ ارحيتەكتۋراسى امەريكانىڭ قالالارىنىڭ بولاشاق ساۋلەت ونەرىنىڭ نەگىزىن قالادى. كورمە قالاشىعىن سالۋ بارىسىندا 1870 جىلعى ۇلكەن ءورت اپاتىنان زارداپ شەككەن چيكاگو قالاسىنىڭ ارحيتەكتۋراسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى دا كەڭىنەن جۇرگىزىلدى.
كورمەنى تاماشالاۋعا كەلۋشىلەردى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا ارنالعان پاۆيلون ەرەكشە اسەرگە قالدىردى. بۇل كەزەڭدە اقش ەلەكترتەحنيكاسى سالاسىندا وراسان زور جەتىستىكتەرگە جەتكەن بولاتىن. وسى كورمەگە قويىلعان ەلەكتر-تەحنيكالىق جەتىستىكتەر جادىگەرلەرىن تاماشالاعان جۇرتشىلىق اقش-تىڭ بۇل سالادا شىندىعىندا دا زور تابىستارعا جەتكەندىگىن مويىندادى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا ارنالعان پاۆيلون 120 مىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى شامدارمەن ارلەندىرىلدى. الەمگە ايگىلى «Westinghouse Electric» فيرماسى 15 مىڭ ءارتۇرلى ەلەكتر شامدارىنان تۇراتىن ۇستىن ورناتىپ, ەلەكتر جارىعىنىڭ ساۋلەسىمەن ايشىقتى كورىنىستەر جاسادى. وسى پاۆيلوننىڭ جۇمىسىن كورسەتۋگە ورىستىڭ بەلگىلى عالىمى ا.لودىگين بەلسەنە اتسالىستى. كەيىننەن ول امەريكاداعى ەلەكتر لامپالارى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا ارنايى شاقىرىلدى. سونىمەن بىرگە, ورىستىڭ كورنەكتى عالىمى ن.سلاۆيانوۆ 1888 جىلى ءوزى ويلاپ تاپقان ەلەكترمەن دانەكەرلەۋ اپپاراتىن العاش رەت وسى كورمەدە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى. ونىڭ بۇل قوندىرعىسى چيكاگو كورمەسىندە ەڭ جوعارى باعا الدى. ناتيجەسىندە سلاۆيانوۆ فرانتسيانىڭ, گەرمانيانىڭ, انگليانىڭ, اۆستريانىڭ, ۆەنگريانىڭ, بەلگيانىڭ پاتەنتتەرىن الىپ, اقش, شۆەتسيا جانە يتاليانىڭ وسى سالاداعى سۇرانىستارىنا يە بولدى. كورمە جۇمىسى قىزىپ جاتقان كەزەڭدە وسى پاۆيلون شەڭبەرىندە ءىىى حالىقارالىق ەلەكتر-تەحنيكالىق كونگرەسس وتكىزىلدى. ونىڭ جۇمىسىنا الەمنىڭ بارلىق جەرلەرىنەن كەلگەن ينجەنەرلەر مەن عالىمدار بەلسەنە قاتىستى. چيكاگودا وتكەن ءىىى حالىقارالىق ەلەكتر-تەحنيكالىق كونگرەسس تاريحتا تۇڭعىش رەت وم, امپەر, ۆاتت, ۆولت, دجوۋل سياقتى ەلەكتر-تەحنيكالىق بىرلىكتەردى قولدانىسقا شىعاردى. وسىدان كەيىن 1900 جىلى پاريجدە وتكەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىندە ءىV حالىقارالىق ەلەكتروتەحنيكالىق كونگرەسى ءوتىپ, وندا رەسەي زەرتتەۋشىسى ك.پەرسيدسكي العاش رەت ءوزىنىڭ بايانداماسىندا «تەلەۆيدەنيە» تەرمينىن ەنگىزدى.
سونىمەن بىرگە, بۇل كورمەدە كولىك پاۆيلونىنداعى جادىگەرلەر دە ەرەكشە اسەرلىلىگىمەن ەستە قالدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل پاۆيلوندى كولىك قۇرالدارىنىڭ كونەدەن قازىرگى داۋىرگە دەيىنگى نەبىر ءتۇرلەرىنىڭ شەجىرەسى جاسالىندى. ماسەلەن, ەڭ العاش اعاشتان جاسالعان قولاپايسىز اعاش اربالاردان باستاپ, سول زاماننىڭ وزىق ۇلگىلەرى بولىپ تابىلاتىن لوكوموتيۆتەر مەن جايلى ۆاگوندار كورىنىس تاپتى. بورەنەلەردەن قالاي بولسا سولاي قيىپ جاساعان العاشقى قايىقتاردان باستاپ سول زاماننىڭ تاڭداي قاقتىراتىن الىپ جولاۋشىلار كەمەلەرى مەن اسكەري كورابلدەرى كورمەگە كەلۋشى ءدۇيىم جۇرتتى تاڭداندىردى. پاۆيلوننىڭ جوعارعى قاباتتارىندا سول ۋاقىتقا دەيىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق جەرلەرىندە شىققان ۆەلوسيپەدتەردىڭ نەبىر ۇلگىلەرى كورىنىس تاپتى. عيماراتتىڭ قارسى بەتىنە دجەيمس ۋاتت, دجوردج ستەفەنسون, روبەرت فۋلتون سياقتى بۋ ماشينالارىن ويلاپ تاپقان اتاقتى مەحانيكتەر مەن ينجەنەرلەردىڭ مۇسىندەرى ورىن الدى. ال پاۆيلوننىڭ ىشىندە ادامزات تاريحىندا تەمىرجولعا العاش تابان تىرەگەن لوكوموتيۆتەن باستاپ, وسى كولىك قۇرالىنىڭ 60 ءتۇرى ورنالاستىرىلدى.
بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋدىڭ گەوگرافيالىق شەجىرەسى دۇنيە جۇزىندە ونەركاسىپ جانە ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. بۇل حالىقارالىق امبەباپ كورمەلەر الەمنىڭ ونەركاسىبى ەڭ دامىعان قالالارىندا وتكىزىلىپ وتىردى. ماسەلەن, 1851 جانە 1862 جىلعى بۇكىلالەمدىك كورمەلەر لوندوندا, ال 1855, 1867, 1878, 1889, 1900 جىلدارى پاريجدە 1873 جىلى ۆەنادا 1876 جىلى فيلادەلفيادا وتكىزىلسە, 1893 جىلى ەكسپو كورمەسىنىڭ جالاۋى چيكاگودا جەلبىرەدى. بۇل كورمەنى وتكىزۋگە دايىندىق جانە ونى وتكىزۋ جىلدارى چيكاگو قالاسىنىڭ تاريحىنداعى ايشىقتى كەزەڭ بولىپ سانالادى. ءسويتىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن «ەت قالاسى» اتالىپ كەلگەن ەلەۋسىز چيكاگو وسى كورمەنى وتكىزۋدىڭ ناتيجەسىندە اقش-تىڭ ورتالىق باتىسىنداعى ءىرى مادەني جانە ونەركاسىپ ورتالىعىنا اينالدى. وسىلايشا چيكاگو اقش-تاعى كوشباسشى قالالار لەگىنە قوسىلدى.
1893 جىلعى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ جالاۋى چيكاگو قالاسىندا جارتى جىل بويى – 1 مامىردان 30 قازانعا دەيىن جەلبىرەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بۇل كورمەنى دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن 21 ميلليوننان استام ادام تاماشالادى. چيكاگو كورمەسىنە كەلگەن تۋريستەردىڭ كوپ بولۋىنا امەريكالىق ءىرى كومپانيالاردىڭ ۇزدىكسىز جۇرگىزگەن ارنايى جارنامالارى بىردەن-ءبىر سەبەپ بولدى. كورمە اقش ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالالاردا جەتكەن جەتىستىكتەرىن كورسەتۋمەن قاتار, امەريكالىقتاردىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن ايرىقشا پاش ەتتى. امەريكالىقتار وسى كورمەنى وتكىزۋ بارىسىنداعى وزدەرىنىڭ زور جەتىستىكتەرى ارقىلى «اقش عاسىرى» باستالعانىن تورتكۇل دۇنيەگە جاريالادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
