ءجيى جاسالاتىن شاعىمدار
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ ءوزى «تۇتىنۋشىلاردىڭ كورسەتىلگەن قىزمەتكە كوڭىلى تولمايتىنى ءالى دە بولسا جوعارى بولىپ تۇر. ساتىپ الۋشىلاردى مازالايتىن سۇراقتار جىل سايىن قايتالانۋدا», دەپ مويىنداعان بولاتىن.
بىلتىردىڭ وزىندە مينيسترلىككە 30 مىڭعا جۋىق شاعىم جولدانعان. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىقتارعا 249 ملن تەڭگە قايتارىلىپتى. تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, ازاماتتار كاسىپكەرلەرگە قاتىستى مىناداي ماسەلەلەر بويىنشا ءجيى شاعىمدانىپ جاتادى: ساپاسى ءتيىستى دەڭگەيدەگى نەمەسە ءتيىستى دەڭگەيدەگى ەمەس تاۋاردى قايتىپ الۋدان نەمەسە ايىرباستاۋدان باس تارتۋ; ساتۋشى نەمەسە تاۋار تۋرالى اقپاراتتى ۇسىنۋدان باس تارتۋ; تاۋاردى العانىن جانە قاجەتتى سەرتيفيكاتى بار ەكەنىن راستايتىن قۇجاتتى كورسەتپەۋ; جۇمىستى ساپاسىز ورىنداۋ; قىزمەتتى ساپاسىز كورسەتۋ; كەلىسىمشارت تولتىرۋ كەزىندە تۇتىنۋشىلار قۇقىن بۇزۋ; فورس-ماجور جاعدايىندا كەلىسىمشارتتى بۇزۋ كەزىندە الدىن الا تولەمدى قايتارۋدان باس تارتۋ.
«ساتىبالدى» تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى سەرىك مومىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن كوپ بۇزاتىنداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ميكروقارجى ۇيىمدارى ەكەن.
– نەگىزىنەن «بانك جانە بانك قىزمەتتەرى تۋرالى» زاڭ تالاپتارى ءجيى ساقتالماي جاتادى. اسىرەسە, «زايمەر», «تەنگە KZ», «كوكە» سياقتى ميكروقارجى ۇيىمدارىن اتاپ ايتا الامىن. تۇتىنۋشىلار قۇقىعىنا بەيجاي قارايتىن مەكەمەلەر قاتارىندا پاتەر جوندەۋمەن اينالىساتىن قۇرىلىس ۇيىمدارى دا بار. EKB Group جشس 3 ملن تەڭگەدەن اسا سوماداعى كەلىسىمشارت مىندەتتەمەسىن ورىنداماي قويعان. سارىارقا اۋداندىق سوتى بولسا, شەشىمدى زارداپ شەگۋشىلەردىڭ ەمەس, زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ پايداسىنا شەشىپ بەرگەن. كوپ جاعدايدا ميكروقارجى ۇيىمدارىنان نەسيە الىپ, ونى ۋاقىتىلى تولەي الماعان زەينەتكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاپ, كومەكتەسۋگە تۋرا كەلەدى. ءىس سوت ورىنداۋشىلارىنا كەتىپ قالسا ولار زەينەتاقى شوتىن بۇعاتتاپ تاستايدى. ال بۇل زاڭعا قايشى. ولار زەينەتاقى تولەمى بويىنشا مەملەكەتتىك ورتالىققا قاعاز جىبەرىپ, ءوز كەزەگىندە زەينەتاقىنىڭ 50 پايىزدان كوپ ەمەس بولىگى عانا ۇستالۋى كەرەك, – دەيدى س.مومىشەۆ.
تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى ساياساتتى قالىپتاستىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ولجاس سەيىتبەكوۆ قولعا الىنعان E-tutynushy ونلاين قوسىمشاسى ءالى ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتە قويماعانىن ايتادى.
– ونلاين جوبانىڭ باستى ماقساتى – كاسىپكەر مەن تۇتىنۋشى اراسىندا دانەكەر بولۋ. قازىرگى تالاپقا سايكەس كاسىپكەر تۇتىنۋشىنىڭ شاعىمىنا 10 كۇن ىشىندە جاۋاپ بەرۋى كەرەك. جاۋاپ بەرمەسە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. جوبا ەندى عانا باستالعاندىقتان بىرقاتار كەمشىلىگى بار. ءبىز سول قاتەلەرمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز, – دەيدى و.سەيىتبەكوۆ.
قوعامدىق ۇيىمدار جۇمىسى ناتيجەلى مە؟
قازىر ەلىمىزدە تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋدى ماقسات ەتكەن 50-دەن اسا قوعامدىق بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. «ادىلەت» قوعامدىق بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۇرسىن جاعىپاروۆانىڭ ايتۋىنشا, سالادا شەشىمىن تاپپاي داعدارىپ تۇرعان ماسەلەلەر كوپ-اق. سونىڭ ءبىرى – قارجىلاندىرۋ پروبلەماسى.
– تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 30 جىل ىشىندە بۇل سالادا ۇلكەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە المادىق. زاڭعا 2016 جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىسكە سايكەس تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋمەن اينالىساتىندارعا دەمەۋشىلىك جاسالمايدى. بۇل ءبىر جاعىنان العاندا دۇرىس تا شىعار. سەبەبى كەيبىر ۇيىمدار كاسىپكەرمەن بىرىگىپ, تۇتىنۋشىلار قۇقىعى نازاردان تىس قالۋى كادىك. الايدا كەز كەلگەن ءىس العا جىلجۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋ كەرەك. ونسىز كوپ شارۋا شەشىلۋ كەزەگىن كۇتىپ قالادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە مينيسترلىك تە باس اۋىرتۋى كەرەك. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك نارسە – بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە دە دۇرىس جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن شەشۋ جولىندا تەك مينيسترلىككە سۇيەنبەي, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا ارناپ ىڭعايلى جۇيە جاساۋىمىز كەرەك, – دەيدى ت.جاعىپاروۆا.
سونداي-اق س.مومىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇتىنۋشىلار قۇقىن قورعايتىن بىرلەستىكتەر مەن پروكۋراتۋرا اراسىندا بىتىسپەس كۇرەس بار.
– ءبىز ءىستى سوتقا نەمەسە تەرگەۋ ورگاندارىنا دەيىن جەتكىزبەي شەشۋ ءۇشىن ۇيىمدارعا سوتقا دەيىنگى ايىپتاۋ جىبەرەمىز. 10 كۇن بىتكەن سوڭ تالاپ ارىزىمەن سوتقا نەمەسە جەكە شاعىممەن پروكۋراتۋراعا جۇگىنەمىز. ال ولار بولسا ءبىزدىڭ پوزيتسيامىزدى قولداي بەرمەيدى. ولار ءبىزدى سىنعان ۋنيتاز بەن ىدىس-اياق بويىنشا عانا شاعىمدانۋعا قۇقىلى دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ولار تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى زاڭعا تەرەڭ ۇڭىلەر بولسا, ازىق-ت ۇلىك پەن جيھاز ساتىپ الۋشى ادام عانا تۇتىنۋشى ەمەس, بانك, جوندەۋ ۇيىمدارى, حيميالىق تازالاۋ مەكەمەلەرى, سۇلۋلىق سالوندارىنىڭ قىزمەتىن پايدالانۋشىلار دا تۇتىنۋشى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك, – دەيدى قۇقىق قورعاۋشى.
قۇقىقتى قالاي قورعاۋ كەرەك؟
تاپ قازىر ەلدەگى تۇتىنۋشىلار سانى – 18,7 ملن ادام. ولار كۇنىنە 6 ملن-نان اسا تاۋار ساتىپ الادى جانە قىزمەتتەر تۇتىنادى.
زاڭ بويىنشا تۇتىنۋشىلار قۇقىن قورعاۋدىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسى قالىپتاسقان. ءبىرىنشى كەزەڭدە زاڭ اياسىندا مۇددەسى تاپتالعان تۇتىنۋشى تىكەلەي ساتۋشىعا (دايىنداۋشى, اتقارۋشى تۇلعاعا) شاعىمدانا الادى. بۇل رەتتە قوعامدىق بىرلەستىكتەر كومەگىنە دە جۇگىنۋگە بولادى. ەگەر بۇل ىستەن ناتيجە شىقپاسا مەملەكەتتىك ورگانعا, ياعني تۇتىنۋشىلار قۇقىن قورعاۋ كوميتەتىنە حابارلاسسا بولادى. ءوز كەزەگىندە ولار بيزنەس يەسىنە قاتىستى اكىمشىلىك شارا قولدانادى. ءۇشىنشى كەزەڭ – ءىستىڭ سوتتا قارالۋى. قوس تاراپ ورتاق كەلىسىمگە كەلە الماعان جاعدايدا داۋ-دامايعا سوت ارالاسادى.
قازىرگى كەزدە «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەردىڭ 2-پاكەتى ازىرلەنىپ جاتىر. كوميتەتتىڭ حابارلاۋىنشا, جاڭا تالاپتار تىزبەگى ءارتۇرلى تۇسىندىرمەلەرى بار قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى, انىق ەمەس نورمالاردى جويۋعا باعىتتالعان. پاندەميا باستالعالى بەرى ونلاين ساۋدانىڭ ورىستەۋى دە وسى سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى كوبەيتكەن. 2020 جىلى 689 ادام ينتەرنەت-دۇكەندەردىڭ جۇمىسىنا جانە ونلاين-قىزمەتتەرگە قاتىستى شاعىم ءبىلدىرىپتى. قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا تۇتىنۋشىلارعا 13,2 ملن تەڭگە قايتارىلىپتى. 2021 جىلدىڭ بەس ايىندا 556 قازاقستاندىق جۇگىنىپ, ولارعا 7 ملن تەڭگە قايتادان تۇتىنۋشى قالتاسىنا تۇسكەن. وسىعان بايلانىستى 2-پاكەتتە ەلەكتروندى ساۋدانى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى ءبولىم كوزدەلگەن. مينيسترلىك 2025 جىلعا تامان تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا قاناعاتتانۋ دەڭگەيىن 80 پايىزعا ارتتىرامىز دەپ بەلسەنىپ وتىر. سونىمەن قاتار «ساننان – ساپاعا» اتتى ۇستانىمدى سەرىك ەتكەن ۇلتتىق تۇتىنۋشىلار قاۋىمداستىعى قۇرىلماق. اتالعان قاۋىمداستىقتىڭ ىسكە ارالاسۋى تۇتىنۋشىلار داۋ-دامايىن شەشۋدەگى مەملەكەت ۇلەسىن ازايتپاق.
