ەكونوميكا • 03 تامىز، 2021

تۇتىنۋشى قۇقى قالاي قورعالىپ ءجۇر؟

626 رەت كورسەتىلدى

قارا بازاردا دا، جىلتىراعان ساۋدا ۇيىندە دە، ودان بولەك سان الۋان قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا دا كليەنت قۇقىعى ءجيى تاپتالاتىنى بەلگىلى. بىلتىر ارنايى جۇرگىزىلگەن ساۋالدامادا ەل تۇرعىندارى تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن ءجيى بۇزاتىن بەس سالانى اتاپتى. ولار – مەديتسينا، تەمىر جول، قالاارالىق جانە حالىقارالىق اۆتوتاسىمال، ءبىلىم مەكەمەلەرى جانە بايلانىس قىزمەتى. كىنارات تۋريزم، قوعامدىق تاماقتانۋ، تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەت سەكتور­لارىندا دا بار.

ءجيى جاسالاتىن شاعىمدار

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمي­نيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ ءوزى «تۇ­تىنۋ­شىلاردىڭ كورسەتىلگەن قىز­مەتكە كوڭىلى تولمايتىنى ءالى دە بولسا جوعارى بولىپ تۇر. سا­تىپ الۋشىلاردى مازالاي­تىن سۇ­راقتار جىل سايىن قايتا­لانۋ­دا»، دەپ مويىنداعان بولاتىن.

بىلتىردىڭ وزىندە مينيستر­لىككە 30 مىڭعا جۋىق شاعىم جولدانعان. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىقتارعا 249 ملن تەڭگە قايتارىلىپتى. تۇتىنۋشى­لار قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتى­نىڭ حابارلاۋىنشا، ازاماتتار كاسىپكەرلەرگە قاتىستى مىناداي ماسەلەلەر بويىنشا ءجيى شاعىمدانىپ جاتادى: ساپاسى ءتيىستى دەڭگەيدەگى نەمەسە ءتيىستى دەڭگەيدەگى ەمەس تاۋاردى قايتىپ الۋدان نەمەسە ايىرباستاۋدان باس تارتۋ; ساتۋشى نەمەسە تاۋار تۋرالى اقپاراتتى ۇسىنۋدان باس تارتۋ; تاۋاردى العانىن جانە قاجەتتى سەرتيفيكاتى بار ەكەنىن راستايتىن قۇجاتتى كورسەتپەۋ; جۇمىستى ساپاسىز ورىنداۋ; قىزمەتتى ساپاسىز كورسەتۋ; كەلىسىمشارت تولتىرۋ كەزىندە تۇتىنۋشىلار قۇقىن بۇزۋ; فورس-ماجور جاعدايىندا كەلىسىمشارتتى بۇزۋ كەزىندە الدىن الا تولەمدى قايتارۋدان باس تارتۋ.

«ساتىبالدى» تۇتىنۋشىلار قۇ­قىعىن قورعاۋ قوعامدىق بىر­لەستىگىنىڭ توراعاسى سەرىك مو­مىشەۆتىڭ ايتۋىنشا، تۇتى­نۋشىلار قۇقىعىن كوپ بۇزا­تىن­داردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ميكرو­قارجى ۇيىمدارى ەكەن.

– نەگىزىنەن «بانك جانە بانك قىز­مەتتەرى تۋرالى» زاڭ تالاپتارى ءجيى ساقتالماي جاتادى. اسىرەسە، «زايمەر»، «تەنگە KZ»، «كوكە» سياقتى ميكرو­قار­جى ۇيىمدارىن اتاپ ايتا الامىن. تۇ­تىنۋشىلار قۇقىعىنا بەيجاي قا­راي­­­تىن مەكەمەلەر قاتا­رىند­ا پاتەر جون­دەۋمەن اينالى­ساتىن قۇرىلىس ۇيىمدارى دا بار. EKB Group جشس 3 ملن تەڭ­گەدەن اسا سوماداعى كەلى­سىم­شارت مىندەتتەمەسىن ورىن­دا­ماي قويعان. سارىارقا اۋدان­دىق سوتى بولسا، شەشىمدى زارداپ شەگۋشىلەردىڭ ەمەس، زاڭ بۇ­زۋ­شىلاردىڭ پايداسىنا شە­شىپ بەرگەن. كوپ جاعدايدا ميك­رو­قارجى ۇيىمدارىنان نەسيە الىپ، ونى ۋاقىتىلى تولەي ال­ما­عان زەينەتكەرلەردىڭ قۇ­قى­عىن قور­عاپ، كومەكتەسۋگە تۋرا كەلەدى. ءىس سوت ورىن­داۋشى­لارىنا كەتىپ قالسا ولار زەينەت­اقى شوتىن بۇعاتتاپ تاستايدى. ال بۇل زاڭعا قايشى. ولار زەينەتاقى تولەمى بويىنشا مەملەكەتتىك ورتالىققا قاعاز جىبەرىپ، ءوز كەزە­گىندە زەينەتاقىنىڭ 50 پايىزدان كوپ ەمەس بولىگى عانا ۇستالۋى كەرەك، – دەيدى س.مومىشەۆ.

تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قور­عاۋ سالاسىنداعى ساياساتتى قالىپ­تاستىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ولجاس سەيىتبەكوۆ قولعا الىنعان E-tutynushy ونلاين قوسىمشاسى ءالى ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتە قويماعانىن ايتادى.

– ونلاين جوبانىڭ باستى ماقساتى – كاسىپكەر مەن تۇ­تى­نۋشى اراسىندا دانەكەر بولۋ. قازىرگى تالاپقا سايكەس كاسىپ­كەر تۇتىنۋشىنىڭ شاعىمىنا 10 كۇن ىشىندە جاۋاپ بەرۋى كەرەك. جاۋاپ بەرمەسە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. جوبا ەندى عانا باستالعاندىقتان بىرقاتار كەمشىلىگى بار. ءبىز سول قاتەلەرمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز، – دەيدى و.سەيىتبەكوۆ.

 

قوعامدىق ۇيىمدار جۇمىسى ناتيجەلى مە؟

قازىر ەلىمىزدە تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋدى ماقسات ەتكەن 50-دەن اسا قوعامدىق بىرلەستىك جۇ­مىس ىستەيدى. «ادىلەت» قو­عام­­دىق بىرلەستىگى توراعا­سى­نىڭ ورىن­باسارى تۇرسىن جاعى­پا­رو­ۆا­نىڭ ايتۋىنشا، سالادا شەشى­مىن تاپپاي داعدارىپ تۇرعان ما­سە­­لەلەر كوپ-اق. سونىڭ ءبىرى – قار­جى­­لاندىرۋ پروبلەماسى.

– تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 30 جىل ىشىندە بۇل سالادا ۇل­كەن ناتيجەلەرگە قول جەت­كى­زە ال­مادىق. زاڭعا 2016 جىلى ەنگى­زىل­گەن وزگەرىسكە سايكەس تۇتىنۋ­شىلار قۇقىعىن قور­عاۋ­مەن اينا­لى­ساتىندارعا دە­مەۋ­شىلىك جاسالمايدى. بۇل ءبىر جاعىنان العاندا دۇرىس تا شىعار. سەبەبى كەيبىر ۇيىم­دار كاسىپكەرمەن بىرىگىپ، تۇتى­نۋ­شىلار قۇقىعى نازاردان تىس قالۋى كادىك. الايدا كەز كەلگەن ءىس العا جىلجۋ ءۇشىن قار­جىلاندىرۋ كەرەك. ونسىز كوپ شارۋا شەشىلۋ كەزەگىن كۇتىپ قالادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە مينيسترلىك تە باس اۋىرتۋى كەرەك. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك نارسە – بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە دە دۇرىس جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. تۇ­تىنۋشىلار قۇقىعىن شەشۋ جو­لىندا تەك مينيسترلىككە  سۇيەنبەي، جەرگىلىكتى بيلىك ورگان­دارىنا ارناپ ىڭعايلى جۇيە جاساۋىمىز كەرەك، – دەيدى ت.جا­عى­پاروۆا.

سونداي-اق س.مومىشەۆتىڭ ايتۋىنشا، تۇتىنۋشىلار قۇقىن قور­عايتىن بىرلەستىكتەر مەن پرو­كۋ­راتۋرا اراسىندا بىتىسپەس كۇ­رەس بار.

– ءبىز ءىستى سوتقا نەمەسە تەرگەۋ ورگان­دارىنا دەيىن جەتكىزبەي شەشۋ ءۇشىن ۇيىمدارعا سوتقا دەيىنگى ايىپتاۋ جىبەرەمىز. 10 كۇن بىتكەن سوڭ تالاپ ارىزىمەن سوتقا نەمەسە جەكە شاعىممەن پرو­كۋ­راتۋراعا جۇگىنەمىز. ال ولار بولسا ءبىزدىڭ پوزيتسيامىزدى قولداي بەرمەيدى. ولار ءبىزدى سىنعان ۋنيتاز بەن ىدىس-اياق بو­يىنشا عانا شاعىمدانۋعا قۇقى­لى دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ولار تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى زاڭعا تەرەڭ ۇڭىلەر بولسا، ازىق-ت ۇلىك پەن جيھاز ساتىپ الۋشى ادام عانا تۇتىنۋشى ەمەس، بانك، جوندەۋ ۇيىمدارى، حيميالىق تازالاۋ مەكەمەلەرى، سۇلۋلىق سالوندارىنىڭ قىزمەتىن پايدالانۋشىلار دا تۇتىنۋشى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك، – دەيدى قۇقىق قورعاۋشى.

 

قۇقىقتى قالاي قورعاۋ كەرەك؟

تاپ قازىر ەلدەگى تۇتىنۋ­شى­لار سانى – 18،7 ملن ادام. ولار كۇنىنە 6 ملن-نان اسا تا­­­­ۋار سا­تىپ الادى جانە قىزمەتتەر تۇ­تىنادى.

زاڭ بويىنشا تۇتىنۋشىلار قۇقىن قورعاۋدىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسى قالىپتاسقان. ءبىرىنشى كەزەڭدە زاڭ اياسىندا مۇددەسى تاپتالعان تۇتىنۋشى تىكەلەي سا­تۋ­شىعا (دايىنداۋشى، اتقا­رۋ­شى تۇلعاعا) شاعىمدانا الادى. بۇل رەتتە قوعامدىق بىرلەستىكتەر كومەگىنە دە جۇگى­نۋ­گە بولادى. ەگەر بۇل ىستەن ناتيجە شىقپاسا مەملەكەتتىك ورگانعا، ياعني تۇ­تى­­نۋشىلار قۇقىن قورعاۋ كو­مي­­تەتىنە حابارلاسسا بولادى. ءوز كەزەگىندە ولار بيزنەس يە­سى­نە قاتىستى اكىمشىلىك شارا قول­دا­نادى. ءۇشىنشى كەزەڭ – ءىستىڭ سوتتا قارالۋى. قوس تاراپ ورتاق كەلىسىمگە كەلە الماعان جاعدايدا داۋ-دامايعا سوت ارالاسادى.

قازىرگى كەزدە «تۇتىنۋ­شى­لار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەردىڭ 2-پاكەتى ازىرلەنىپ جاتىر. كو­­­­مي­تەتتىڭ حابارلاۋىنشا، جاڭا تالاپتار تىزبەگى ءار­تۇر­لى تۇسىندىرمەلەرى بار قۇ­قىق­تىق ولقىلىقتاردى، انىق ەمەس نورمالاردى جويۋعا باعىتتالعان. پاندەميا باس­تال­عالى بەرى ونلاين ساۋدانىڭ ورىستەۋى دە وسى سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى كوبەيتكەن. 2020 جىلى 689 ادام ينتەرنەت-دۇكەندەردىڭ جۇمىسىنا جانە ونلاين-قىزمەتتەرگە قاتىستى شاعىم ءبىلدىرىپتى. قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا تۇتى­نۋ­­شىلارعا 13،2 ملن تەڭگە قاي­­تارىلىپتى. 2021 جىلدىڭ بەس ايىندا 556 قازاقستاندىق جۇ­گىنىپ، ولارعا 7 ملن تەڭگە قايتادان تۇتىنۋشى قالتاسىنا تۇسكەن. وسىعان بايلانىستى 2-پاكەتتە ەلەكتروندى ساۋدا­نى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جو­نىندەگى ءبولىم كوزدەلگەن. مي­نيسترلىك 2025 جىلعا تامان تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قور­عاۋ سالاسىندا قا­ناعاتتانۋ دەڭگەيىن 80 پايىزعا ارتتىرامىز دەپ بەلسەنىپ وتىر. سو­نىمەن قاتار «ساننان – سا­پاعا» اتتى ۇستانىمدى سەرىك ەتكەن ۇلتتىق تۇتىنۋشىلار قا­ۋىم­داس­تىعى قۇرىلماق. اتال­عان قاۋىم­داستىقتىڭ ىسكە ارالاس­ۋى تۇتىنۋشىلار داۋ-داما­­يىن شەشۋدەگى مەملەكەت ۇلەسىن ازايت­­پاق.

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار