2013 جىل – ماقساتى قازاقستاننىڭ الەمنىڭ اناعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى جىلى بولدى. بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قىزمەتىنەن ناقتى كورىندى.
2013 جىل – ماقساتى قازاقستاننىڭ الەمنىڭ اناعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى جىلى بولدى. بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قىزمەتىنەن ناقتى كورىندى.
شەتەلدىك ساپارلاردى, وڭىرلەرگە جۇمىس ساپارلارىن, ءتۇرلى وتىرىستار مەن ءماجىلىستەردى, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق فورۋمداردىڭ جۇمىسىنا, كونفەرەنتسيالار مەن سەزدەرگە قاتىسۋ, شەتەل مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىن قابىلداۋ, جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن جانە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋ, ونەركاسىپ كاسىپورىندارى مەن الەۋمەتتىك نىساندارعا بارۋدى قوسا العاندا, جىل بويى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن 700-دەن استام حاتتامالىق ءىس-شارا بولىپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى 16 ءماجىلىس وتكىزدى, ولاردىڭ ىشىندە ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىلىعىنىڭ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن 13, باسقارۋشىلىق «ا» كورپۋسى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن 1 جانە كوشپەلى 2 ءماجىلىس بار.
پرەزيدەنتتىڭ جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانداردىڭ جەلىسى بويىنشا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 1, كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ 1, ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ 1, مۇنايگاز كەڭەسىنىڭ 1, سونداي-اق, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2 وتىرىسى بولىپ ءوتتى.
جىل بويى پرەزيدەنت پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارىمەن جانە پارلامەنتتىك فراكتسيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن ۇدايى كەزدەسە وتىرىپ, دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن تۇراقتى نەگىزدە ءوزارا بىرلەسكەن ءىس-ارەكەت جاسادى.
مەملەكەت باسشىسى جۇمىس ساپارىمەن ەلىمىزدىڭ 14 وڭىرىندە بولدى.
ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ اياسىنداعى 7 شەتەلدىك ساپاردى, سونداي-اق 9 مەملەكەتارالىق سامميت پەن 4 حالىقارالىق فورۋمدى قوسا العاندا, ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن 170-كە جۋىق كەزدەسۋ مەن حالىقارالىق سيپاتتاعى ءىس-شارالار بولىپ ءوتتى.
ن.ءا.نازارباەۆ 14 ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى مەن بريفينگتەر وتكىزىپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق جەتەكشى باق-قا 8 سۇحبات بەردى.
جىل بويىنا پرەزيدەنت 6,8 مىڭعا جۋىق قۇجاتتاردى قاراپ, قول قويدى, ولاردىڭ قاتارىندا 94 زاڭ, 259 جارلىق, 107 وكىم, 19 ءماجىلىس حاتتامالارى, 2 439 قىزمەتتىك قۇجاتتار, 3 640 تالدامالىق جانە اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريالدار, ازاماتتاردىڭ 232 ارىز-شاعىمدارى مەن حاتتارى بار.
وسى كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسى بارلىعى 70 كۇن ءىسساپاردا بولدى, ونىڭ 23 كۇنى شەتەلدەرگە, 47 كۇنى قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىنە ارنالدى.
* * *
ىشكى ساياسي سالادا 2013 جىل «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باسىمدىقتارىنا سايكەس, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ساپالىق قايتا قۇرۋدىڭ باسى رەتىندە ەستە قالدى.
مەملەكەتتىك باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ مەن اكىمشىلىك رەفورما وسى باعىتتاعى العاشقى ءىرى ناقتىلى قادامدار بولدى.
2013 جىلى مەملەكەتتىك باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ اياسىندا ورتالىق پەن وڭىرلەردىڭ اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پەن وكىلەتتىكتەردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ جۇزەگە اسىرىلىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردە اكىمدەردىڭ سايلانبالىلىعى ەنگىزىلدى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ وكىلەتتىكتەرى ۇلعايتىلدى.
اتاپ ايتقاندا, 67 مەملەكەتتىك فۋنكتسيا اۋىلدىق دەڭگەيگە بەرىلدى. ەڭ الدىمەن, اۋىل اكىمدەرى سالىق جيناۋ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ جانە ونى تۇرعىنداردىڭ وزدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن پروبلەمالاردى شەشۋگە ءبولۋ قۇقىعىن الدى.
تامىزدىڭ باسىندا جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ باسشىلارىن سايلاۋ وتكىزىلدى, سونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا بالامالى نەگىزدە اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ, كەنتتەر مەن اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرى سايلاندى, بۇل بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر كورپۋسىنىڭ 91%-ىن قۇرايدى.
وسىمەن ءبىر مەزگىلدە مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جانە كاسىبي مەملەكەتتىك باسقارۋشىلار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان اكىمشىلىك رەفورما باستالدى. وسى ماقساتتا «ا» جانە «ب» كورپۋستارى تۇرىندە اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەت لاۋازىمدارىنىڭ قوس دەڭگەيلى قۇرىلىمى ەنگىزىلدى. 2013 جىلدىڭ جازىندا وتكىزىلگەن كوپساتىلى كونكۋرستىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا «ا» كورپۋسىنا 940 ادام ىرىكتەلىپ الىندى.
اكىمشىلىك رەفورمانىڭ العاشقى ءناتيجەلەرىن مەملەكەت باسشىسى 17 قازاندا «ا» كورپۋسى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جۇمىس كەڭەسىندە قورىتىندىلادى.
تۇتاستاي العاندا, جۇرگىزىلگەن رەفورما ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سانىن 7,5 ەسە قىسقارتىپ, اۋداندار مەن وڭىرلەردەگى قالالار اكىمدەرىنىڭ 30%-ىن, سونداي-اق, ورتالىق دەڭگەيدەگى اتقارۋشى ورگاندار باسشىلىق قۇرامىنىڭ 15%-ىن جاڭارتۋعا الىپ كەلدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ورايىنداعى ماڭىزدى باعىت قۇقىقتىق جۇيەنى ودان ءارى جاڭعىرتۋ بولدى.
30 قاڭتاردا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلىعىمەن بولعان كەڭەستە پرەزيدەنت ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ اياسىنداعى قۇقىق قورعاۋ رەفورماسىنىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداپ بەردى.
بۇل ماسەلە نەگىزگى زاڭ مەن قۇقىقتىق رەفورما تۇجىرىمداماسىنىڭ ەرەجەلەرىن دامىتۋ ءۇشىن جاڭا رەداكتسيادا ازىرلەنگەن قىلمىستىق, قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ جانە قىلمىستىق-اتقارۋشىلىق كودەكستەردىڭ جوبالارىن قاراۋعا ارنالىپ, پرەزيدەنتتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن تامىزداعى كەڭەستە ءوز جالعاسىن تاپتى.
قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ باسىم باعىتتارى تۋرالى ايتا كەلە, مەملەكەت باسشىسى اسا ماڭىزدىلاردىڭ قاتارىندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى اتادى.
جىل بويىندا اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا ن.ءا.نازارباەۆ ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ (قارجى پوليتسياسى) توراعاسى ر.ت.تۇسىپبەكوۆتى, باس پروكۋرور ا.ق.داۋىلباەۆتى جانە ىشكى ىستەر ءمينيسترى ق.ن.قاسىموۆتى قابىلدادى.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ مىندەتىن پرەزيدەنت 20 قاراشادا بولىپ وتكەن سۋديالاردىڭ VI سەزىندە سۋديالار كورپۋسىنىڭ الدىنا دا قويدى.
قابىلدانعان ءىس-شارالار ءىس جۇزىندە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ جۇيەلىك دەڭگەيدە كۇشەيتىلۋىنەن كورىندى. 2013 جىلى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇتاس ءبىر جوعارى لاۋازىم يەلەرىنە قاتىستى قىلمىستىق ىستەر قوزعالدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن «نۇر وتان» پارتياسى ارقىلى جەتەكشى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قۇجاتتارى دا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ تۇجىرىمى تۇرعىسىنان تۇبەگەيلى قايتا ويلاستىرىلدى.
ماسەلەن, ساۋىردە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: ءبىر حالىق – ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» ۇرانىمەن وتكەن اسسامبلەيانىڭ حح مەرەيتويلىق سەسسياسى جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. قازانداعى كەزەكتەن تىس حV سەزىندە «نۇر وتان» پارتياسى ءوزىنىڭ جاڭارتىلعان ساياسي دوكتريناسىن بەكىتتى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ جىلدىڭ بارلىق ەلەۋلى قوعامدىق-ساياسي ءىس-شارالارىنىڭ وزەگى بولعانىن اتاپ ايتقان ءجون.
25 ساۋىردە ن.ءا.نازارباەۆ ءحى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. قاتىسۋشىلارعا ارنالعان قۇتتىقتاۋ سوزىندە ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى وتاندىق مەديا سالاسىنىڭ دامۋى جونىندەگى ءوز كوزقاراستارىمەن ءبولىستى. پرەزيدەنت بەلگىلەگەن تۇجىرىمداردىڭ «اقپاراتتىق قازاقستان – 2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنان كورىنىس تاپقانى بەلگىلى.
جاڭا كەزەڭدەگى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتىلىگى ساۋىردە جانە قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىستارى كۇن ءتارتىبىنىڭ باستى ارقاۋى بولدى.
وتان قورعاۋشى كۇنى قارساڭىندا 7 مىڭ اسكەري قىزمەتشىنىڭ, 400 جەرۇستى ۇرىس تەحنيكاسىنىڭ, 80 ۇشاق پەن تىكۇشاقتىڭ قاتىسۋىمەن جامبىل وبلىسىنداعى «وتار» پوليگونىندا وسىنداي پىشىمدە العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان جاۋىنگەرلىك اسكەري پاراد تا وسى ارنادا وتكىزىلدى.
پارلامەنتتىڭ بەسىنشى شاقىرىلىمىنىڭ كەزەكتى ءىىى سەسسياسىنىڭ اشىلۋى بارىسىنداعى پرەزيدەنتتىڭ قىركۇيەكتەگى دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن كەزدەسۋى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ قىرى ارقىلى ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق رەفورمالاردى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى.
ونىڭ نەگىزى قالانۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالىپ 29 قاراشادا وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىنىڭ ستيپەندياتتارى مەن بىتىرۋشىلەرىنىڭ فورۋمىندا دا ن.ءا.نازارباەۆ مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدىك دامۋى مەن جاس ۇرپاقتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ماسەلەلەرىن كوتەردى. 1,5 مىڭنان استام ادامنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەزدەسۋ كەزىندە پرەزيدەنت تەلەكوپىر ارقىلى قازىرگى كەزدە لوندوندا, ۆاشينگتوندا جانە شانحايدا وقىپ جۇرگەن ستيپەندياتتارمەن سويلەستى. ءوز سوزىندە ەلباسى «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 20 جىل ىشىندەگى مەرزىمارالىق قورىتىندىلارىن شىعاردى جانە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ تۇرعىسىنان ونىڭ جاڭا مىندەتتەرىن ايقىندادى.
جىل قورىتىندىسىن شىعارا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى ناتيجەلەرىن تالداپ-تارازىلاپ, ەلدىڭ بۇدان بىلايعى ۇزاق مەرزىمدىك بولاشاعىن بەلگىلەپ بەردى.
* * *
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا قازاقستان 2013 جىلى وڭ سەرپىندى ساقتاپ قالدى. ماسەلەن, جىل قورىتىندىسى بويىنشا, ءىجو 6% دەرلىكتى قۇرادى, ال جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءنىڭ كورسەتكىشى 12 مىڭ دوللاردان اسىپ ءتۇستى. ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرىن قوسا العاندا, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق جيىنتىق رەزەرۆتەرى 90 ملرد. دوللارعا جەتتى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ شەڭبەرىندەگى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ پارامەترلەرىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا, مەملەكەت باسشىسى جىل بويى تۇتاس بىرقاتار ءىرى ماجىلىستەر وتكىزدى.
23 قاڭتاردا پرەزيدەنتتىڭ توراعالىعىمەن وتكىزىلگەن ماجىلىستە 2012 جىلدىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى شىعارىلىپ, ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەر قويىلدى. ماجىلىسكە قاتىسۋشىلارعا ارناپ ءسوز سويلەي وتىرىپ, پرەزيدەنت ەڭ تاياۋداعى كەلەشەكتە الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنىڭ جاڭا ورالىمى بولۋى مۇمكىندىگىنىڭ جوققا شىعارىلمايتىنىن اتاپ ايتتى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى قاعيداتى – كەڭ اۋقىمدى پراگماتيزم. الدا تۇرعان بارلىق شەشىمدەر قازاقستاننىڭ تابىستىلىعى مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ قايتارىمدىلىعى, باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن ۇزاق مەرزىمدى مۇددەلەرىن ساقتاۋ ەسەپكە الىنا وتىرىپ, قابىلدانۋى ءتيىس. بۇل – ەكونوميكالىق ستاتيستيكانىڭ ابستراكتىلى تسيفرلارىنىڭ ءوسىمى ەمەس, ءاربىر قالادا, اۋداندا, اۋىلدا نەمەسە سەلودا ءومىردىڭ ناقتى جاقسارۋى», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلدىڭ اعىمداعى دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى اقپان كەڭەسىندە بانك سەكتورىنىڭ, زەينەتاقى رەفورماسى مەن مۇناي-گاز سالاسى دامۋىنىڭ احۋالى تالقىلاندى.
10 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن وتكىزدى. قاتىسۋشىلارعا قايىرىلا وتىرىپ, پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا «وتاندىق بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋدى جاڭا ساياسي باعىتتىڭ ەكىنشى ماڭىزدى مىندەتى» ەتىپ قويعانىن اتاپ ءوتتى.
ساۋىردە ن.ءا.نازارباەۆ, سونداي-اق, ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسىنا توراعالىق ەتىپ, وندا قوردىڭ قاراجاتىن پايدالانۋ جانە ونىڭ اكتيۆتەرىن ورنالاستىرۋ جونىندە تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەر قارالدى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنداعى ۇزاق مەرزىمدەگى پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان ۇلتتىق قوردىڭ ودان ارعى ءرولى مەن ورنىن ناقتى ايقىنداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتە وتىرىپ, پرەزيدەنت «ۇلتتىق قور – ەڭ الدىمەن بولاشاق ۇرپاقتىڭ اقشاسى, سوندىقتان ول تەك ايرىقشا جاعدايلاردا عانا پايدالانىلۋى مۇمكىن. ۇلتتىق قوردىڭ قارجىلارىن اعىمداعى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ كوزى رەتىندە قاراستىرماعان ءجون, ونىڭ ورنىنا ءتيىمسىز بيۋدجەت شىعىسىن قىسقارتۋ, قارجى ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ جانە سالىق سالىناتىن بازانى ارتتىرۋ قاجەت. ۇلتتىق قور ستراتەگيالىق ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ وزگە كوزدەرى جوق كەزدە عانا ىسكە قوسىلۋى ءتيىس» ەكەندىگىن ايتتى.
پرەزيدەنت 26 تامىزداعى 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ءماجىلىستى دە وسىنداي تالاپتىڭ اياسىندا وتكىزدى.
18 قازاندا ن.ءا.نازارباەۆ ۇلتتىق مۇناي-گاز كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسىپ, وندا «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اق-تىڭ ۇيىمداستىرىلۋ قۇرىلىمى مەن كورپوراتيۆتىك باسقارىلۋىن جەتىلدىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى, سونداي-اق مۇناي ونىمدەرىنىڭ ىشكى نارىعىن رەتتەۋدىڭ جانە مۇناي وڭدەۋ سالاسىنىڭ كەلەشەگىن ايقىنداۋدىڭ ماقساتقا سايلىعىنا نازار اۋداردى.
مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق, جىل بويى ەلدىڭ پرەمەر-مينيسترىمەن, ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسىمەن, اگەنتتىكتەردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالار مەن ەلىمىزدىڭ دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارىمەن تۇراقتى نەگىزدە كەزدەسىپ وتىردى. پرەزيدەنت 13 مينيستر مەن 13 وبلىستىڭ, استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدەرىنىڭ ەسەپتەرىن تىڭدادى.
قازاقستان وڭىرلەرى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماسەلەلەرى دە ادەتتەگىدەي پرەزيدەنتتىڭ ءجىتى نازارىندا بولدى.
وسىعان بايلانىستى ن.ءا.نازارباەۆ 27 ناۋرىزدا الماتى قالاسىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, ۇكىمەت باسشىلىعىنىڭ, الماتى قالاسىنىڭ, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارى اكىمدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كوشپەلى كەڭەس وتكىزدى. ول وبلىستاردا يندۋستريالاندىرۋدى كەرى كەتىرۋ ۇدەرىسىنە, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ماقساتسىز پايدالانۋعا جول بەرمەۋگە, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋ, وڭىرلەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى بەلسەندى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە ايرىقشا نازار اۋداردى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ كوپ وڭىرلەرىنە جۇمىس ساپارىمەن بولىپ, سونىڭ بارىسىندا وبلىستاردىڭ اكتيۆتەرىمەن, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن, جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەستى, ونداعان ونەركاسىپتىك جانە الەۋمەتتىك نىسانداردا بولىپ, جاڭا وندىرىستەردىڭ ىسكە قوسىلۋىنا قاتىستى.
مۇندايدا ەلباسى باستى نازاردى وڭىرلەردە مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا اۋداردى.
4 مامىردا پرەزيدەنتتىڭ توراعالىعىمەن بولىپ وتكەن كەڭەستە تاپ وسى ماسەلەنىڭ ءمانىسى تالقىلاۋدىڭ تاقىرىبىنا اينالىپ, وندا ونەركاسىپ سالاسىنىڭ قازىرگى جاعدايى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ, سونداي-اق وسى باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن ازىرلەۋدىڭ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇدان باسقا, يندۋستريالاندىرۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن ن.ءا.نازارباەۆ اقتوبە, اتىراۋ, قىزىلوردا, باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدەرىن, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترىن قابىلداۋ كەزىندە, سونداي-اق حالىقارالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەلەرىمەن اقپانداعى كەزدەسۋىندە تالقىلادى.
قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ ماسەلەلەرى مامىرداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى ءححVى وتىرىسىندا تالقىلاۋدىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالىپ, وندا ن.ءا.نازارباەۆ الەمدىك بەلگىلى ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنگەن 2020 جىلعا دەيىنگى يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن جاريا ەتتى.سونىمەن بىرگە, وتىرىستىڭ شەڭبەرىندە ول «General Electric Transportation», «ConocoPhillips», «Airbus», «EADS» جانە باسقا دا كومپانيالاردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
«2020 جىلعا دەيىن جىل سايىن ەلەكتر قۋاتىن 2,5%-عا دەيىن, ال 2020 جىلدان كەيىن – 3,5%-عا دەيىن ۇنەمدەۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىن «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشىرۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامانى بەكىتۋ تۋرالى» پرەزيدەنت قول قويعان جارلىقتى دا وسى ساناتتا اتاپ وتۋگە بولادى.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ سالاسىنداعى جۇيەلى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ كوزگە كورىنەتىن ناتيجەلەرى 2013 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن جوعارى تەحنولوگيالى وبەكتىلەر بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا پاۆلودار قالاسىنداعى پوليمەرلىك ونىمدەر شىعاراتىن «مۇنايحيميا LTD» جشس-ءنىڭ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بروندى تانك قارۋ-جاراعى مەن تەحنيكاسىن ءوندىرۋ مەن جاڭعىرتۋ جونىندەگى «سەمەي ينجينيرينگ» اق-تىڭ, ورال قالاسىنداعى تەرموبەرىك شىنى شىعاراتىن «ستەكلو-سەرۆيس» جشس-ءنىڭ زاۋىتتارى, تاراز قالاسىنداعى «قازفوسفات» جشس-ءنىڭ كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتى جانە باسقالار بار.
شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بىرلەسكەن بىرقاتار جوبالار ىسكە اسىرىلدى, ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان مەن تۇركىمەنستاننىڭ اراسىنداعى «بولاشاق-سەرحەتياكا» تەمىرجول وتپەسى, سونداي-اق «قاشاعان» كەن ورنىنىڭ شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋگە باعىتتالعان اتىراۋ وبلىسىنداعى «بولاشاق» مۇناي مەن گازدى كەشەندى ازىرلەۋ جونىندەگى زاۋىت بار.
ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋگە ازىرلىك ماسەلەلەرى جىل بويى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايرىقشا باقىلاۋىندا بولدى. وسىعان وراي پرەزيدەنتتىڭ توراعالىعىمەن استانالىق اكىمدىك باسشىلىعىن قاتىستىرا وتىرىپ 5 ءماجىلىس ءوتتى, ولاردى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىمەن بىرگە ەكسپو-نى وتكىزۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ كورپوراتيۆتىك كوزدەرىن تارتۋ, قالا توڭىرەگىندەگى «جاسىل جەلەكتى» دامىتۋدىڭ, قالا اۋماعىن كوگالداندىرۋدىڭ, ازاماتتاردىڭ دەمالىسى مەن بوس ۋاقىتتارىن وتكىزۋ ءۇشىن ارناۋلى ورىنداردى قالىپتاستىرۋدىڭ, استانانى «سmart City – اقىلدى قالا» ءپىشىمى بويىنشا بولاشاقتىڭ قالاسى رەتىندە دامىتۋدىڭ پروبلەمالارى, ت.ب. قارالدى.
13 تامىزدا پرەزيدەنت استاناداعى «كورمە» ورتالىعىندا بولىپ, وندا ەكسپو-2017 كورمە كەشەنىنىڭ ساۋلەتكەرلىك نوباي-يدەيالارىمەن تانىستى, ال قازانداعى جۇمىس ماجىلىسىندە كورمە كەشەنىنىڭ ساۋلەت نوبايىن ماقۇلدادى.
پرەزيدەنت جىلدىڭ سوڭىندا ءداستۇر بويىنشا جىل سايىنعى رەسپۋبليكالىق «التىن ساپا» جانە «پارىز» كونكۋرسىنىڭ لاۋرەاتتارىن ماراپاتتاۋ راسىمىنە, سونداي-اق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوبالارىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتىستى. بۇل ءۇش وقيعا ەلىمىزدىڭ ىسكەرلىك ومىرىندەگى – استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن يندۋستريالاندىرۋ كۇنىندەگى جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعالارىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ قالدى. ۇكىمەت وڭىرلەرمەن تەلەكوپىر پىشىمىندە مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الدىندا ەسەپ بەردى, پرەزيدەنت ونلاين-رەجىمىندە قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان نىسانداردىڭ قىزمەتىمەن تانىسىپ, تاعى دا 10 جاڭا جوبانىڭ ىسكە قوسىلۋىنا رۇقساتىن بەردى.
سونىمەن بىرگە, 2013 جىلى ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتاعى بىرقاتار جۇمىستارى قوعامدا تەرىس باعاسىن الىپ, مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان قاتاڭ سىنعا ۇشىرادى.
اتاپ ايتقاندا, جىل ورتاسىندا قازاقستان قوعامىندا ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن ءوسىرۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ باستاماسىنا قاتىستى وتكىر پىكىرتالاس ءورىس الدى. تەك پرەزيدەنتتىڭ جاعدايعا تىكەلەي ارالاسۋىنان كەيىن عانا بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن الىندى.
ن.ءا.نازارباەۆ ەلدىڭ مەملەكەتتىك تەلەارنالارى ارقىلى ءسوز سويلەي وتىرىپ: «كونستيتۋتسيا بەرگەن وكىلەتتىكتەرىمە سايكەس, ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن ءوسىرۋ تۋرالى نورمانى ەنگىزۋ مەرزىمى بولىگىن قايتا تالقىلاپ, داۋىس بەرۋ ءۇشىن زاڭدى پارلامەنتكە قايتارامىن... مەن ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ۇزارتۋدى 2014 جىلعى 1 قاڭتاردان ەمەس, 1918 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ, ودان ءارى ءار جارتى جىل سايىن, 2027 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىنامىن», – دەپ مالىمدەدى.
پرەزيدەنتتىڭ ادال دا ايقىن ۇستانىمى قوعامدا كەڭىنەن وڭ قولداۋعا يە بولدى, مۇنىڭ ءوزى ونىڭ شەشىمىن قۇپتاعان كوپتەگەن حاتتار مەن جەدەلحاتتاردان دا كورىندى.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وسى جانە وزگە دە كەمشىلىكتەرىن ن.ءا.نازارباەۆ ۇكىمەتتىڭ 11 قازانداعى وتىرىسىنىڭ بارىسىندا جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى 4 قاراشاداعى ماجىلىستە ناقتى كورسەتىپ بەردى.
تۇتاسىمەن العاندا, مەملەكەت باسشىسى الدەنەشە رەت اتاپ كورسەتكەنىندەي, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى بارلىق جۇمىسى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعى مەن ەلدىڭ الداعى دسۇ-عا كىرۋ جاعدايىنداعى باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
* * *
2013 جىل سىرتقى ساياسات سالاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن وتە مازمۇندى ءارى ناتيجەلى بولدى.
وتكەن جىلى قازاقستان ءۇشىن حالىقارالىق سالاداعى كۇن ءتارتىبىنىڭ باستى ماسەلەسى كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ شەڭبەرىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋى بولعانى كۇمانسىز.
جىل بويى جوعارعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ 3 وتىرىسى: مامىردا استانا قالاسىندا, قازاندا مينسك قالاسىندا جانە جەلتوقساندا ماسكەۋ قالاسىندا بولىپ ءوتتى.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ, قازاقستان سولاردىڭ نەگىزىندە ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋ ماقساتىندا كەدەن وداعى مەن بەك-كە مۇشە مەملەكەتتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋىن جالعاستىرۋدا.
سونىمەن بىرگە, جەلتوقسان ءسامميتىنىڭ بارىسىندا ن.ءا.نازارباەۆ قۇرىلىپ جاتقان وداقتى ساياساتتاندىرۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ قاتاڭ ۇستانىمىن جاريا ەتتى. «ءبىز سىزدەرمەن بىرگە ايتقان بولاتىنبىز, قايتالاعىم كەلمەپ-اق ەدى, بىراق قۇرىلىپ جاتقان وداقتى ساياساتتاندىرۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. ءبىز ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدامىز. سوندىقتان كوميسسيانىڭ مىندەتى شارتقا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا شەگىنەن شىعاتىن ەرەجەلەردى قوسپاۋ. شەكارانى قورعاۋ, كوشى-قون ساياساتى, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك جۇيەسى ءتارىزدى باعىتتار, سونداي-اق, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, مادەنيەت, ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك ماسەلەلەرى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا جاتپايدى جانە ەكونوميكالىق وداق پىشىنىنە كوشىرىلۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل ماسەلەنىڭ بارلىعى ۇقشۇ, تمد اياسىنداعى كوپتاراپتى كەلىسىمدەر پىشىنىندە دە جاقسى رەتتەلگەن», – دەپ اتاپ ايتتى ەلباسى.
وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى: «ءبىزدىڭ بىرلەستىگىمىزدە مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ەگەمەندىگى بەرىك ءارى مىزعىماس. بۇل – اكسيوما. ول ول ما, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تاپ وسى ۇلتتىق مەملەكەتتىكتى نىعايتىپ, مىعىم ەكونوميكا ارقىلى ونى ودان دا بەكەمىرەك ەتۋ ءۇشىن دامۋدا. بەك تۋرالى شارت مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وزگە ەلدەرمەن جانە ۇيىمدارمەن حالىقارالىق شارتتارىنا اسەر ەتپەۋى ءتيىس. ەگەمەندى مەملەكەتتەر رەتىندە ءبىز ءوزارا مۇددەلەرىمىزگە زالال كەلتىرمەي ءتۇرلى ەلدەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق جاسايمىز. وداق بۇل باعىتتا بىزگە بوگەت بولماۋى ءتيىس», – دەپ مالىمدەپ, جوعارعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسكە ۇلتتىقتان تىس وكىلەتتىكتەر بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسقا قارسى شىقتى.
ودان باسقا, مەملەكەت باسشىسى كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ شەڭبەرىندە, 28 مامىردا بىشكەك قالاسىنداعى ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە جانە مينسك قالاسىنداعى 25 قازانداعى تمد مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن وزگە مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتەردىڭ شەڭبەرىندەگى بايلانىستارىنىڭ دا ۇلكەن ماڭىزى بولدى.
بۇل ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 5 قىركۇيەكتە سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا بولعان G-20 «ۇلكەن جيىرمالىق» ءسامميتىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋىن ايرىقشا ءبولىپ ايتقان ءجون. سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ الدىندا ءسوز سويلەي وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى ولاردىڭ نازارىنا ءVى استانا فورۋمىنىڭ ۇسىنىستارى مەن ۇيعارىمدارىن جەتكىزدى, سونداي-اق جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىسپەن كۇرەس جانە ونىڭ قايتالانۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا الەمدىك ەكونوميكا مەن قارجى جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندە بىرقاتار ۇسىنىستاردى جاريا ەتتى. ولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ ەلەۋلىلەرى G-Global اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق الاڭىنىڭ قۇرىلۋى مەن عالامدىق ەكونوميكانى رەفورمالاۋ سالاسىندا كوپجاقتى ديالوگ, تالقىلاۋ جانە شەشىمدەر ۇسىنۋ ءۇشىن جىل سايىن دۇنيەجۇزىلىك داعدارىسقا قارسى كونفەرەنتسيا شاقىرۋ بولدى.
جالپىتۇركىلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ شەڭبەرىندە ن.ءا.نازارباەۆ 16 تامىزدا ازەربايجاندا بولعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ ءىىى وتىرىسىنا قاتىستى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 13 قىركۇيەكتە بىشكەك قالاسىنداعى شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسى وتىرىسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋىنىڭ ۇلكەن ماڭىزى بولدى. قازاقستاننىڭ شىۇ-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ تۋرالى باستاماسى وڭ قولداۋ تاۋىپ, ول بىشكەك دەكلاراتسياسىنان ورىن الدى.
الماتى قالاسىندا يران جانە يران يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋشى ەلدەر «التىلىعى» وكىلدەرىنىڭ كەلىسسوزدەرىنىڭ ەكى راۋندىنىڭ, سونداي-اق اۋعانستان بويىنشا ىستامبۇل پروتسەسىنە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مينيسترلىك كونفەرەنتسياسىنىڭ وتكىزىلۋى ءىرى ديپلوماتيالىق جەتىستىك بولدى.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ىلگەرى جىلجىتۋ ورايىندا پرەزيدەنتتىڭ بواو جانە استانا ەكونوميكالىق فورۋمدارىنا, سونداي-اق دامۋشى نارىقتاردىڭ ەۋرازيالىق فورۋمىنا قاتىسۋلارى ەلەۋلى ديۆيدەندتەر اكەلدى.
ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار جەلىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى 2013 جىلى 7 شەتەلدىك ساپاردا بولدى, ولاردىڭ ىشىندە 3 رەسمي جانە 4 جۇمىس ساپارى بار. اتاپ ايتقاندا, ەلباسى رەسمي ساپارمەن قىتايعا (5-7 ءساۋىر), وزبەكستانعا (13-14 ءساۋىر), موناكوعا (27-28 قىركۇيەك), سونداي-اق, جۇمىس ساپارىمەن يسپانياعا (5-6 اقپان), رەسەيگە (7-8 اقپان, 24 جەلتوقسان) جانە يرانعا (4 تامىز) باردى.
رەسەي فەدەراتسياسىمەن ءداستۇرلى تىعىز ديالوگ جۇرگىزىلدى. جىل بويى ن.ءا.نازارباەۆ پرەزيدەنت ۆ.ۆ.پۋتينمەن ءتۇرلى پىشىمدەگى 7 كەزدەسۋ وتكىزدى, سولاردىڭ بارىسىندا نەگىزگى نازار قازاقستان-رەسەي ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ كەلەشەگى مەن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىنىڭ پروبلەمالارى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ءوزارا ءىس-ارەكەتتەرىنە اۋدارىلدى.
11 قاراشادا ەكاتەرينبۋرگ قالاسىندا بولعان كەزەكتى قازاقستان جانە رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ح فورۋمى قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناستارىنداعى ەلەۋلى وقيعاعا اينالدى. ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءححى عاسىرداعى تاتۋ كورشىلىك جانە وداقتاستىق تۋرالى جاڭا شارتقا قول قويىلدى.
ازيالىق باعىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساۋىردەگى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جانە قحر توراعاسى, قىتاي كومپارتياسى وك باس حاتشىسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ ۇلكەن ماڭىزى بولدى.
بۇل ساپارلار ەلدەر اراسىندا جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستالۋىنىڭ نەگىزىن قالادى. ەكى ەل باعدارلارىنىڭ ساباقتاستىعىن دايەكتەپ, قحر-دىڭ بۇرىنعى باسشىلىعىمەن قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەردى, قحر-دىڭ بۇرىنعى توراعاسى حۋ تسزينتاو كەزىندە قالىپتاسقان جوعارى دەڭگەيدەگى تۇراقتى بايلانىستار ءداستۇرى بەكىتىلدى. سونداي-اق, مۇناي-گاز, كولىك پەن ترانزيت سالالارىنداعى ماسەلەلەر كەلىسىلىپ, ترانسشەكارالىق وزەندەر جونىندەگى ۇستانىمدار بەلگىلەندى, 2015 جىلعا قاراي تاۋار اينالىمىن 40 ملرد. دوللارعا جەتكىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى, 2020 جىلعا دەيىنگى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدىك باعدارلاماسى قابىلداندى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزگە يندونەزيا پرەزيدەنتى س.يۋدويونونىڭ مەملەكەتتىك ساپارى مۇسىلمان الەمىنىڭ اسا ءىرى مەملەكەتىنىڭ باسشىلىعىمەن سەنىمدى ساياسي ديالوگ ورناتۋعا, ساۋدا جانە ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. ساپاردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا 5 ەكىجاقتى قۇجاتقا قول قويىلدى.
تامىزدا يران تاراپىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنت ح.رۋحانيدى ۇلىقتاۋ راسىمىنە قاتىسۋ ءۇشىن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ساپارىمەن باردى. ۇلىقتاۋ راسىمىنە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋى تەھراندا وڭ قابىلدانىپ, يراننىڭ جاڭا باسشىلىعىمەن سەنىمدى قارىم-قاتىناستار ورناتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق جاقسى سەرپىن الدى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 13-14 ماۋسىمدا وزبەكستانعا رەسمي ساپارى شەشۋشى وقيعا بولدى, ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتقا قول قويىلدى, سونداي-اق ساۋدا, ەنەرگەتيكا, سۋدى پايدالانۋ سالاسىندا ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا وتە جەمىستى كەلىسسوزدەر بولدى. تاشكەنت قالاسىندا اباي ەسكەرتكىشىنىڭ جانە قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ اشىلۋى ەكى ەل جۇرتشىلىعىنىڭ اراسىندا وڭ پىكىر تۋعىزدى.
تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى گ.م.بەردىمۇحامەدوۆتىڭ قازاقستانعا 10-11 مامىردا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ شەڭبەرىندە قازاقستان مەن تۇركىمەنستاننىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ودان ءارى دامي ءتۇستى. ساپاردىڭ اسا ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى «قازاقستان – تۇركىمەنستان – يران» تەمىرجول ماگيسترالى «بولاشاق-سەرحەتياكا» قازاقستاندىق-تۇركىمەندىك ۋچاسكەسىنىڭ اشىلۋى بولدى. ونىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت «بۇل جول ەكى ەل اراسىندا تىكەلەي تەمىرجول قاتىناسىن ورناتادى. جاڭا تەمىرجول جۇكتىڭ جەتكىزىلۋ, سونىڭ ىشىندە ترانزيتتەۋ مەرزىمىن, كەلەشەكتە جولاۋشىلار ءۇشىن جول قاتىناسى ۋاقىتىن قىسقارتادى. سونداي-اق, «قازاقستان-تۇركىمەنستان» تەمىرجولى – پارسى شىعاناعىنا شىعۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تەمىرجول ءدالىزىنىڭ شەشۋشى بولىگى», – دەپ مالىمدەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ موناكو كنيازدىگىنە, يسپانياعا, ۇلىبريتانياعا ساپارلارى, سونداي-اق فينليانديانىڭ پرەزيدەنتى س.نينيستيو مەن لاتۆيانىڭ پرەزيدەنتى ا.بەرزينشتىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى د. كەمەرون مەن يسپانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى م.راحويدىڭ, ەۋروپا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ج.م.بارروزۋدىڭ قازاقستانعا ساپارلارى ەۋروپالىق باعىتتاعى سىرتقى ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى سەرپىندىلىگىن قامتاماسىز ەتتى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ موناكو كنيازدىگىنە رەسمي ساپارى بارىسىندا ەكىجاقتى ەكونوميكالىق جانە تۋريستىك ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ كەلەشەگى تالقىلاندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ يسپانياعا ساپارىنىڭ مازمۇندىق جاعىن بىرلەسكەن وندىرىستىك, مادەني جانە تۋريستىك سالاداعى ءوزارا ءىس-ارەكەت ماسەلەلەرى قۇرادى. ونىڭ «Patentes TALGO S.A.», «Airbus Military», «Maكسام», «OHL» جانە «Next Limit Texnologies» كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەرى كەزىندە ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى جان-جاقتى ءسوز بولدى.
2013 جىلى قازاقستاندىق-بريتاندىق قارىم-قاتىناستار جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇعان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ بۇكىل تاريحىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ماۋسىمدا ءبىرىنشى رەت مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى د.كەمەرونمەن كەزدەسۋى ىقپال ەتتى. استاناداعى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانيامەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى تۋرالى تاريحي كەلىسىمگە قول قويىلدى. قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا سەرپىنىنىڭ بەكي تۇسۋىنە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ لوندونعا شىلدەدەگى بەيرەسمي ساپارى ىقپال ەتتى.
وسىلايشا, جىل بويى مەملەكەت باسشىسى قازاقستانعا ەكىجاقتى ساپارلاردىڭ شەڭبەرىندە كەلگەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.ءپۋتيندى, قىرعىزستان پرەزيدەنتى ا.ش.اتامباەۆتى, فينليانديا پرەزيدەنتى س.ءنينيستيونى, تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى گ.م.بەردىمۇحامەدوۆتى, لاتۆيانىڭ پرەزيدەنتى ا.بەرزينشتى, يندونەزيانىڭ پرەزيدەنتى س.يۋدويونونى, بەلارۋس پرەزيدەنتى ا.گ.لۋكاشەنكونى, قحر توراعاسى سي ءتسزينپيندى; ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى د.كەمەرون مەن يسپانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى م.راحويدى قابىلدادى.
بۇدان باسقا ن.ءا.نازارباەۆ ءتۇرلى حالىقارالىق الاڭداردا اقش, رەسەي, فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيا, برازيليا, مەكسيكا, ارگەنتينا, تۇركيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, سەنەگال, پەرۋ پرەزيدەنتتەرىمەن; گفر كانتسلەرىمەن, ۇلىبريتانيا, اۆستراليا, جاپونيا, ءۇندىستان, يتاليا, يسپانيا جانە كانادا پرەمەر-مينيسترلەرىمەن; ەو توراعاسى ح.ۆان رومپەيمەن, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن, دسۇ باس ديرەكتورى ر.ازەۆەدۋمەن جانە باسقالارمەن كەزدەستى.
وسىمەن بىرگە, قازاقستان پرەزيدەنتى قازاقستانعا جولى تۇسكەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, شەتەلدىك ساياسي, قوعامدىق جانە ىسكەرلىك توپتاردىڭ وكىلدەرىمەن كوپتەگەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ولاردىڭ قاتارىندا ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى ج.م.بارروزۋ, بۇۇ بوسقىندار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى ا.گۋتەرريش, بۇۇ ەكوسوس-ىنىڭ توراعاسى ن.وسوريو, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارناۋلى وكىلى, بۇۇ-نىڭ اۋعانستانعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى ميسسياسىنىڭ باسشىسى يا.كۋبيش, يران يسلام رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جوعارعى كەڭەسىنىڭ حاتشىسى س.دجاليلي, ەۋرازيا ەكونوميكالىق كوميسسياسى القاسىنىڭ توراعاسى ۆ.ب.حريستەنكو, حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ باس حاتشىسى ۆ.لوسسەرتالەس, رەسەي پرەمەر-ءمينيسترى د.ا.مەدۆەدەۆ, يسپانيا پرەمەر-ءمينيسترى م.راحوي, ۋكراينا پرەمەر-ءمينيسترى ن.يا.ازاروۆ, قىرعىزستان پرەمەر-ءمينيسترى ج.ج.ساتىبالديەۆ, بەلارۋس پرەمەر-ءمينيسترى م.ۆ.مياسنيكوۆيچ, رۋمىنيا پرەمەر-ءمينيسترى ۆ.پونتا, ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ت.بلەر جانە باسقالار بار.
مەملەكەت باسشىسى جىل بويىندا رەسەيدىڭ, بەلارۋستىڭ پرەزيدەنتتەرىمەن جانە ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-مينيسترىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەستى.
پرەزيدەنتكە 17 شەت مەملەكەتتىڭ – ۇلىبريتانيانىڭ, شۆەتسيانىڭ, شۆەيتساريانىڭ, تايلاندتىڭ, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ, فينليانديانىڭ, سلوۆاكيانىڭ, قىتايدىڭ, موڭعوليانىڭ, گرۋزيانىڭ, بەلگيانىڭ, ارمەنيانىڭ, بەلارۋستىڭ, برازيليانىڭ, فرانتسيانىڭ, كۋبانىڭ جانە كاتاردىڭ ەلشىلەرى سەنىم گراموتالارىن تاپسىردى.
جالپى العاندا, پرەزيدەنتتىڭ 2013 جىلعى سىرتقى ساياسي قىزمەتى وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيلەردە تۇراقتىلىق پەن بەرىك دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە سالماقتى ۇلەس قوسقان جاۋاپتى مەملەكەت رەتىندە قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن نىعايتۋعا, سونداي-اق شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن دامۋ ديالوگىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتتى.
* * *
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2013 جىلعى جۇمىس كەستەسىنىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى وسىنداي. ونى جۇزەگە اسىرۋ تۇتاسىمەن العاندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ودان ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وسۋىنە, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىنە, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ تۇراقتى دامۋىنا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ نىعايۋىنا جانە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى.
