وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى – شىمكەنت قالاسىندا تۇراتىن عالىم ارىستانبەك ەشيباەۆ تاۋساعىزدان كاۋچۋك الۋدى ويلاپ تاپتى. بۇل تۋرالى «حابار» تەلەارناسى حابارلادى.
عالىم بەس جىل بويى تاۋساعىزدىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىن زەرتتەگەن. سوندا ارنايى تۇقىمباقتا وسىرىلگەن تاۋساعىز كوشەتىنىڭ 97 پايىزى بۇرشىك جارعان ەكەن. ال مەديتسينا سالاسىندا قولدانىپ جۇرگەن جابدىقتاردىڭ بىرقاتارى وسى كاۋچۋك ونىمىنەن جاسالادى.
كانادالىق عالىمدار ارىستانبەك ەشيباەۆتىڭ تىڭ جوباسىن قولداپ, بىرگە جۇمىس ىستەۋگە نيەت بىلدىرگەن. بۇل جاڭالىقتىڭ تيىمدىلىگى سول ەندى ءبىزدىڭ وندىرىستەردى شەتەل ونىمىنە دەگەن تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارادى. «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تاۋساعىزدىڭ 10 ءتۇرى وسىرىلەدى. بۇل وسىمدىكتى باسقا جەردەن كەزدەستىرە المايسىز. سونىڭ ءبىرى – سكورزەنورا تاۋساعىزى. وسى وسىمدىكتىڭ قۇرامىندا مەديتسينا سالاسى مەن كوسموس, اۆياتسيا تەحنولوگياسىنا قاجەتتى تابيعي كاۋچۋك بار», - دەيدى ارىستانبەك ەشيباەۆ.
ا. ەشيباەۆ ءوزى اشقان جاڭالىقتى پاتەنتتەپ الىپتى. سوندىقتان جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋعا نەگىز بار. وسى ورايدا وقىرمانداعا جالپى كاۋچۋك تۋرالى تۇسىنىكتەمە بەرە كەتكەندى ءجون سانادىق. ءپىشىنىنىڭ تۇرلىشە وزگەرۋىنەن, ياعني, قىسۋ, سوزۋدان كەيىن كاۋچۋك ءوزىنىڭ العاشقى پىشىنىنە قايتا ورالادى. تابيعي كاۋچۋك مولەكۋلاسىندا سن2 – توبى قوس بايلانىستىڭ ءبىر جاعىندا (تسيسفورما) ورنالاسادى, مۇنداي قۇرىلىس ستەرەورەتتى دەپ اتالادى. وسى قۇرىلىسى كاۋچۋككە مايىسقاقتىق قاسيەت بەرەدى. كاۋچۋك سونداي-اق سۋدى, گازدى جانە ەلەكتر توگىن وتكىزبەيدى.
ءحىح عاسىردىڭ باسىنان باستاپ كاۋچۋك اياق كيىم جانە سۋ وتكىزبەيتىن كيىمدەر وندىرىسىندە قولدانىلا باستاعان. بۇل بۇيىمداردىڭ پايدالىلىعىمەن قوسا, ايتارلىقتاي كەمشىلىكتەرى دە بولادى, ولار سالقىن اۋا رايىندا قاتتى جانە مورت بولىپ, ال ىستىقتا جۇمسارىپ, جابىسقاق قاسيەتكە يە. كاۋچۋككە بەرىكتىك, توزباۋ, مايىسقاقتىق, تەمپەراتۋرا وزگەرىسىنە توزىمدىلىك قاسيەتتەرىن بەرۋ ءۇشىن ونى ۆۋلكانيزاتسيالايدى – كۇكىرت قوسىپ, قىزدىرىپ, رەزەڭكەگە اينالدىرادى. ۆۋلكانيزاتسيالاۋ كەزىندە كاۋچۋكتىڭ سىزىق تىزبەكتى مولەكۋلالارى ءىرى تورلى مولەكۋلالارعا «تىگىلىپ» رەزەڭكە الىنادى.
باقىتبەك كەنەش ۇلى.
دەرەككوز: «حابار» تەلەارناسى
فوتو: «حابار» تەلەارناسى.
