قازىعۇرت اۋدانىنداعى مەنىڭ تۋعان اۋىلىم قارجاندا كەڭەس داۋىرىندە ونشاقتى وتباسى تۇردى. ۇلى وتان سوعىسى ەندى باستالعان شاقتا ەدىل بويىنان ءبىز جاققا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان ولاردىڭ ەگدەلەرى مەن جاستارى كورشى-قولاڭمەن قازاقشا سويلەسەتىن-ءدى. بالالارى بىزبەن مەكتەپتە قازاقشا وقىدى. تاۋ تۇكپىرىندەگى ەلدى مەكەننىڭ جالعىز ءبىلىم مەكەمەسىندە ورىس سىنىبى قايدان بولا قويسىن.
قازىعۇرت اۋدانىنداعى مەنىڭ تۋعان اۋىلىم قارجاندا كەڭەس داۋىرىندە ونشاقتى وتباسى تۇردى. ۇلى وتان سوعىسى ەندى باستالعان شاقتا ەدىل بويىنان ءبىز جاققا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان ولاردىڭ ەگدەلەرى مەن جاستارى كورشى-قولاڭمەن قازاقشا سويلەسەتىن-ءدى. بالالارى بىزبەن مەكتەپتە قازاقشا وقىدى. تاۋ تۇكپىرىندەگى ەلدى مەكەننىڭ جالعىز ءبىلىم مەكەمەسىندە ورىس سىنىبى قايدان بولا قويسىن.
اۋىلداس نەمىستەردىڭ ەرەسەكتەرى اكە-شەشەلەرىمىزبەن, اعا-اپكەلەرىمىزبەن قويان-قولتىق ەڭبەك ەتىپ, كەڭشاردىڭ ەگىنىن ەكتى, مالىن باقتى. جالپى, ەلدەگى ورتاق شارۋانى جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بىرگە تىزە قوسىپ, ۇزەڭگى جولداستاي قاۋىمداسىپ اتقارىسىپ جاتاتىن ەدى. قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە دە تۇرمىستارى سىڭىسكەندىگى سونشالىق, الدە كوزىمىز ۇيرەنىپ كەتكەندىك پە, ۇلتىنىڭ وزگەلىگى اسا بايقالا بەرمەۋشى ەدى. دالانىڭ جەلى قاقتاعان جۇزدەرى كادىمگى وزىمىزگە ۇقساپ, قاراتورىلانىپ, توتىعىپ قارجانتاۋدىڭ باۋرايىنداعى كوركەم اۋىلدا جۇرەتىن-ءدى. ءايتەۋىر, قازاق پەن نەمىس ءبىر-بىرىمەن ميداي ارالاسىپ, دامدەس-تۇزداس بولىپ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي تاتۋ ءومىر كەشىپ جاتتى.
جەرلەس سول نەمىس وتباسىلارىنىڭ ىشىندە بالا-شاعاسى ەڭ كوپ گۋستاۆ گەكتىڭ اۋلەتى بولدى. جاستار جاعى ونى ءوز اعالارىمىزداي كوكە دەيتىنبىز. قوساعى ءماريا اپايمەن توعىز پەرزەنت ءوسىردى. سەگىز ۇل, ءبىر قىزىنىڭ قاتارىندا وتتوسى مەن فەدياسى بالا كۇنىنەن ات جالىن تارتىپ ءمىندى. مال تورەسى – جىلقىعا سۇمدىق قۇمارلىعىمەن ءبىزدى قايران قالدىراتىن-دى. قىل قۇيرىقتىڭ ءتۇرىن تۇستەپ, مىنەزىن مانىستەگەندە, جاسىن ايىرىپ, سىمباتىن سيپاتتاعاندا كانىگى اتبەگىلەردىڭ وزدەرىمەن سىن سالىستىراتىنى تاڭداندىراتىن ەدى. ەكەۋىنىڭ تىك تۇياقتىعا جاندارىن سالعان قىزىعۋشىلىقتارى جىلقى مالىن بىرگە باعاتىن اۋىلداستارى مەن اكەسىنەن جۇعىستى-اۋ دەپ توپشىلايتىنبىز.
جىلقىنىڭ ءپىرى – قامبار اتا تۇقىمىنا قۇشتار سول باۋىرلارىمىز كيەلى ت ۇلىكتىڭ بىرنەشە ءتۇرىن وزدەرى دە باپتادى, جۇيرىكتەر جاراتتى. كوكپار دەسە, اتبايگەنى ەستىسە دەلەبەلەرى قوزىپ, ءىشىپ وتىرعان استارىن قويا سالىپ, تاقىمدارىن قىسىپ شىعا كەلەتىن ەدى. تورقالى تويدا اتالعان جۇلدە ءۇشىن تۇمارلى تۇلپارلارىن قوستى. سەركە تارتقان دودالارعا قارۋلى بىلەكتەرىن سىبانىپ, وتقىزۋلى قالىڭ دۇرمەكتىڭ دۋلى ورتاسىنا تايسالماي لاپ قويدى. قۇلاننىڭ قۇلاعىندا ويناعان جامپوز شاباندوزدار وتتو مەن فەديا جەلساڭلاقتارىنىڭ اششى تەرى الىنعان تالاي شابىستان قانجىعالارى سىباعاسىز قايتىپ كورمەپتى.
زىمىران زامان دا وزگەردى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك تۋىن تىكتى. ءبىزدىڭ اۋىلداعى نەمىس اعايىنداردىڭ تاعدىرى تالقىعا ءتۇستى. ءبىز بىلگەندە ون شاقتى وتباسى بولعان ولار بۇل كەزدە جيىرمانىڭ باسىن قۇراپ, اتامەكەنى – گەرمانيا استى. ۇلكەندەرى وسكەن, كىشىلەرى تۋعان جەرىن قيماي-قيماي قوشتاسىپ, اۋىلداستارىمەن ارەڭ باۋىر اجىراتىپ, الىسقا اتتانعاندارىن جەرلەستەرى ءالى كۇنگە ساعىنىشپەن ەسكە الادى. قازىر قارجاندا قازاق جىگىتتەرىنىڭ ەتەگىن ۇستاعان ءۇش-ءتورت قىزدارىنان تاراعان ءۇرىم-بۇتاقتارى بار. ياعني جيەندەرى.
بىزگە دە اۋىلدا وسكەنمەن, قالادا تۇرۋ ماڭدايعا جازىلىپتى. ۇمىتپاسام, بۇدان ون بەس جىلداي بۇرىن كىندىك قانىم تامعان مەكەنىمە باردىم. قارجانتاۋدىڭ بوكتەرىندە شىڭداردىڭ قويناۋىنان جارىپ شىعىپ, سارقىراپ اعىپ, كەڭ اڭعاردى انگە دە, سانگە دە بولەگەن ارىندى وزەن جاعاسىندا كيىز ءۇي تىگىپ تاستاپ, وتباسىلارىمەن دەمالىپ جاتقان وتتو مەن فەديانى جولىقتىردىم. ءبىر-ءبىرىمىزدى جازباي تانىپ, شۇرقىراسىپ, قاۋىشىپ جاتىرمىز. گەرمانيادان كەلگەندەرىنە ءۇش كۇن بولىپتى. «تۋعان جەردە اۋناپ-قۋناپ, وتكەندى جادىمىزدا جاڭعىرتىپ جاتقانىمىز, مىنە. تۋعان جەردىڭ اۋاسى دا شيپا, جۋسانى دا جۇپار, جۋاسى دا ءتاتتى» دەپ, قۋانىشتارىن جاسىرا الماي, ءماز-مەيرام. جايراڭ قاعادى قوس تۋىس.
و, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى! قانشا ۋاقىت وتسە دە جانە تەك نەمىس ەلىندە ءبىرجولا تۇرىپ جاتسا دا قازاقشا سايرايدى. ماقالداتىپ, ماتەلدەتىپ سويلەيتىن بۇرىنعى اقەدىل دىلمارلىعى! ءالى سول ءبىز كورگەن قالپى.
«كەشەگى سەنبى بازاردا اعايىنداردان تەكتى ايعىردىڭ ءتولى, اسىل تۇقىمدى قوس ارعىماق ساتىپ الدىق. سودان اۋىزدىقتاپ جىبەردىك تە, بىلاي شىعا جايداق مىنە سالىپ, اينالايىن اۋىلىمىزدىڭ ماڭىنداعى شاعىلسايدىڭ جازىعىندا كوسىلتىپ ءبىر اعىزدىق-اي! ەندى ءبىر اپتاداي ەلدە بولىپ مىنا بالالاردى دا اتقا مىنگىزىپ, اكەلەرىنىڭ تۋعان جەرىن ارالاتىپ قايتساق دەگەن نيەتىمىز. بالكىم, ات تۇياعىن تاي باسار!» دەيدى ەكەۋى ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى ءىلىپ اكەتىپ.
– سايگ ۇلىكتەرىڭ ەندى قايدا؟ – دەيمىن جان-جاعىما قاراعىشتاپ.
– جيەنىمىز مەڭلىبەكتىڭ ءۇيىندە. باعىمىن سوعان تاپسىردىق. جەم-ءشوبىن اپەرىپ كەتەمىز. كۇتىمىنىڭ اقىسىن دا جەمەيمىز. ءوزىمىز قۇداي جولىن بۇيىرتسا, جىلدا دەمالىستا تۋعان جەرگە كەلىپ, شالقۇيرىقتى تىزگىندەپ, ساۋمال سامالعا كەۋدە كەرىپ, سارى دالادا ساعىممەن جارىسىپ, ماۋقىمىزدى ءبىر باسىپ قايتقانعا نە جەتسىن! «جىلقى كۇندە ءمىنىلسە – ەسەك, ايىنا مىنىلسە – ات, جىلىنا مىنىلسە – تۇلپار» دەمەيتىن بە ەدىك. شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمايتىن جۇيرىككە جەلدى قامشى ەتىپ, جانىمىزدى قاناتتاندىرىپ جۇرمەيمىز بە؟! جىلقى مالى – كوڭىل كۇيدىڭ كىلتى ەمەس پە! – دەيدى اعالى-ءىنىلى ەكى جاقتان قوسارلانىپ.
– سونشا الىستان...
– ونىڭ راس. تۋ-ۋ-ۋ قياننان يت اۋرە بولىپ نەنىڭ كۇنى تۋدى بۇلارعا, دەمەك ساۋالىڭدى ۇقتىم, – دەپ وتتو مەنىڭ كوكەيىمدە وقتالعان ويىمدى جوپەلدەتە قاعىپ اكەتىپ ساستىردى. – ءيا, سۇراعىڭ وتە ورىندى. ءبىز تۇراتىن كەلن, ماينداعى فرانكفۋرت قالالارىندا فەرمەرلەر ات ۇستايدى. يپپودروم دا بار. بىراق تابيعيلىلىقتىڭ ورنى قاشاندا بولەك. يپپودرومنىڭ جان-جاعى بيىك ەتىپ قورشالعان. ودان گورى ۇشى-قيىرسىز دالادا قاس شەكەدەن جەل سوقتىرىپ, جانارىڭنان جاس پارلاپ, تىزگىن تارتپاي كوسىلە شابۋ ءبىر عانيبەت قوي! ونىڭ ۇستىندە كوزىمىزدى اشقان تۋعان جەردە, ەڭ قىزىقتى, ەڭ باقىتتى كۇندەردى باستان كەشىرگەن اۋىلدا, ادامدىق ءتالىم-تاربيە الىپ وسكەن توپىراقتا جال-قۇيرىعى توگىلگەن سۇلۋ جىلقىمەن جۇيتكىگەندى نەمىس ەلىندەگى جايباراقات ات مىنگەندەرمەن ەشقاشان سالىستىرماس ەدىم. ەۋروپانىڭ ناق ورتاسىنداعى گەرمانيامەن كوپتەگەن مەملەكەتتەر شەكارالاس. Iرگەدەگى ولارعا رەتى كەلگەندە دەمالىس كۇندەرى قىدىرىستاپ بارىپ تۇرامىز. ال ءبىز ءۇشىن, اتاپ ايتقاندا, مەن جانە فەديا ءۇشىن مىنا قارجان ششۆەيتساريادان ارتىق. اكەمىز بەن شەشەمىزگە دە سولاي ەدى. جارىقتىقتار تالقانى تاۋسىلعانشا قارجاندى ايتىپ ءوتتى. تۋعان جەرگە وسى كەلىسىمىزدە ەڭبەكاقىمىزدان اي سايىن اقشا جينادىق. اللا قالاسا, بۇدان كەيىن تۋعان جەرگە اتباسىن تۇراقتى بۇرۋعا ءناسىپ ەتسىن!
اعىنان جارىلعان باۋىرلارمەن قيماستىقپەن قايىرلاستىق. وتتو مەن فەديانىڭ سول جولىعۋدان سوڭ دا كەيدە بىرەۋى نەمەسە ەكەۋى بىردەي تۋعان اۋىلى قارجانعا تالاي كەلىپ-كەتىپ جۇرگەنىن ەستىدىم. مايلى توپىراعىنا بالالىق, جاستىق شاقتارىندا تاباندارى كۇيگەن تۋعان اۋىلىنا الىستان ات ارىلتىپ ءار سوققان سايىن جيەندەرىنىڭ باعىمىندا باپتالعان جانسەرىك جۇيرىكتەرىمەن كوزگە ىستىق قۇلا دۇزدە ەركىن ءبىر جۇيتكىتىپ جۇرەتىندەرىن, كوكپارعا دا ءدوپ كەلسە, وعان دا قىزۋقاندىلىقپەن ارالاسىپ كەتەتىندىكتەرىن دە قۇلاق شالاتىن-دى.
مەن جەتى داريانىڭ ارعى جاعىنان كىندىگىن كەسىپ, كىرىن جۋعان جەرىنە وتتو مەن فەدور گەكتەردىڭ ات ءىزىن سۋىتپاي كەلىپ تۇراتىندىقتارىنا ايرىقشا قىزىقتىم. ال ءوزىمنىڭ شىمكەنتتەن قامشى سالىم تۇستاعى اۋىلىما كوپ جىلداردان بەرى جولىم ءتۇسپەي قويعانىنا قىنجىلدىم.
جەڭىس ءباھادۇر.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
