"ەگەمەن قازاقستاننىڭ" ارناۋلى بەتى
وتكەن جىلى ۋاقىت تالابىنا وراي, كوپتەگەن زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى نەمەسە ەنگىزۋ ماسەلەسى جان-جاقتى قارالدى. ۇكىمەتتىڭ 2013 جىلعا ارنالعان زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارىنداعى وزەكتى زاڭدار قاتارىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سالىق سالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل كەلەلى ءىس مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلعى 18 جەلتوقسانداعى №449 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن ەدى.
"ەگەمەن قازاقستاننىڭ" ارناۋلى بەتى
ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر وزەكتى
وتكەن جىلى ۋاقىت تالابىنا وراي, كوپتەگەن زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى نەمەسە ەنگىزۋ ماسەلەسى جان-جاقتى قارالدى. ۇكىمەتتىڭ 2013 جىلعا ارنالعان زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارىنداعى وزەكتى زاڭدار قاتارىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سالىق سالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل كەلەلى ءىس مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلعى 18 جەلتوقسانداعى №449 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن ەدى.
جاڭا بيۋدجەت ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا اتالمىش قۇجاتتا جەكە تۇلعالاردىڭ مۇلكىنە, كولىك قۇرالدارىنا سالىقتاردى, سونداي-اق, تەمەكى, الكوگول ونىمدەرىنە اكتسيزدەر مولشەرلەمەلەرىن ارتتىرۋ نورمالارى قاراستىرىلعان ەدى. ءبىز وسى ماسەلەلەردى وڭىرلەردە بولعاندا جۇرتشىلىققا جان-جاقتى بايان ەتتىك. ەندىگى جەردە وسى تۋرالى باسىلىمدار ارقىلى دا سالىق تولەۋشىلەرگە ونىڭ ەرەكشەلىگىن ۇعىندىرىپ وتىرساق, ارتىقتىق ەتپەيتىن ءتارىزدى.
كوپتىڭ كوكەيىندەگى سالىققا قاتىستى ماسەلەنى جەڭىل اۆتوموبيلدەر بويىنشا تاراتىپ ايتا كەتسەم دەيمىن. 2013 جىلعى 31 جەلتوقساننان كەيىن شىعارىلعان نەمەسە جاسالعان, بولماسا قۇراستىرىلعان كولىكتەر ەل اۋماعىنا سول مەرزىمدە اكەلىنگەن جاعدايدا سالىناتىن سالىق 35 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە بولادى. بۇل دەگەنىڭىز, قوزعالتقىش كولەمى 3000-نان جوعارى جانە 3200-ءدى قوسا العاندا تەكشە سانتيمەتر بولسا, سالىق كولەمى دە ءتيىسىنشە 35 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى قۇرايدى, ال 46 ايلىق كورسەتكىش مولشەرلەمەسى بويىنشا سالىناتىن سالىق 3200-دەن جوعارى, ياعني 3500-ءدى قوسا العانداعى كولەم دەسەك, كولىكتەردىڭ كۇش-قۋاتىنا قاراي تولەيتىن قارجى دا كوبەيىپ وتىرادى. ماسەلەن, 130 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرلەمەسى بويىنشا سالىق سالىناتىن 4000-نان, ءتىپتى, 5000-دى قوسا ەسەپتەگەندە سونشا تەكشە سانتيمەتر بولعان كەزدە, قوزعالتقىش كولەمىنىڭ تومەنگى شەگىنەن اسقان ءاربىر بىرلىككە سالىناتىن سوما 7 تەڭگەگە ۇلعايىپ وتىرادى. مۇنىمەن قاتار, كولىك قۇرالدارىنا سالىقتى ارتتىرۋدان بوساتىلعان حالىقتىڭ جەكە ساناتتارىنا ارنالعان جەڭىلدىكتەردىڭ جويىلعانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. مىسالى, بۇل 2013 جىلعى 31 جەلتوقساننان كەيىن ۋاكىلەتتى ورگاندا تىركەلگەن نەمەسە قايتا تىركەلگەن, قوزعالتقىشىنىڭ كولەمى 4000 تەكشە سانتيمەتردەن جوعارى جەڭىل اۆتوكولىكتەرگە تيەسىلى. ال قوزعالتقىش كولەمى 4000 تەكشە سانتيمەترگە دەيىنگى جەڭىل اۆتوكولىكتەردىڭ جەكە ستاندارتتارىنا ارنالعان الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر بۇرىنعىشا ساقتالىپ قالدى.
استانا جانە الماتى قالالارىندا 1 شارشى مەترگە 60 مىڭ, سونداي-اق, وبلىس ورتالىقتارىندا سونداي كولەمگە 36 مىڭ تەڭگە تۇرعىن ءۇيدىڭ بازالىق باعاسىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ, تۇرعىن جايدىڭ 1 شارشى مەترىنىڭ بازالىق قۇنىن نارىقتىق باعامەن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سالىقتىڭ جوعارى مولشەرلەمەسى قايتا قاراستىرىلۋدا. ەڭ تومەنگى مولشەرلەمە قۇنى 2 ميلليون تەڭگەدەن كەم م ۇلىككە بەكىتىلىپ, ول 0,05 پايىز قۇرايدى. ەڭ جوعارى مولشەرلەمە قۇنى 450 ميلليون تەڭگەدەن اساتىن م ۇلىككە بەكىتىلدى. 2 946 600 تەڭگەگە قوسىمشا 450 000 000 تەڭگەدەن اسسا تولەيتىن سوما 2 پايىزدى قۇرايدى.
حالىقتى الەۋمەتتىك زياندى تاۋارلاردى تۇتىنۋدان ساقتاۋ ماسەلەسىنە وراي, تەمەكى جانە الكوگول ونىمدەرىنە اكتسيزدەردىڭ مولشەرلەمەلەرىن ارتتىرۋ جونىندە كوپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقان ەدى. بۇل ارنايى جوبا 2016 جىلى كۇشىنە ەنۋى ءتيىس. الكوگولدىك ونىمدەردىڭ مولشەرلەمەسى (كونياك, برەندي, شاراپ ونىمدەرى, تەك سىرادان باسقاسى): 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 100 پايىز, ءسپيرتتىڭ 1 ءليترى 1000 تەڭگەگە, 2015 جىلى 1200 تەڭگەگە, 2016 جىلى 1600 تەڭگەگە كوتەرىلەدى. ال بۇل كورسەتكىش قازىرگى زاڭنامادا قالاي دەسەك, اكتسيز مولشەرلەمەسى 100 پايىز ءسپيرتتىڭ 1 ءليترى 500 تەڭگەنى عانا قۇراپ وتىر. سول سەكىلدى تەمەكى ونىمدەرىنىڭ اكتسيز مولشەرلەمەسىن دە ەداۋىر كوبەيتۋ كوزدەلۋدە. قولدانىستاعى سالىق كودەكسىندە بيىلعى جىلى 1000 دانا تەمەكىگە سالىناتىن اكتسيزدەر ولشەمىن 1550 تەڭگەدەن 3000 تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ قولعا الىنۋدا. جاڭا زاڭ نۇسقاسىنا ساي 2015 جىلدان 1000 دانا تەمەكىگە 3 مىڭنان 3900 تەڭگەگە دەيىن, 2016 جىلى 3900-دەن 5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىرۋ نيەتى ورنىقتىرىلادى.
تاعى ءبىر ايتاتىن ماسەلە, زاڭ تالابىنا وراي, كەنتتەر مەن اۋىلدار, اۋىلدىق ماڭىزى بار قالالار ءۇشىن بەلگىلى ءبىر مولشەرلەمەلەردەن باسقا نىساندار سالۋعا ارنالعان جانە ءتيىمدى ماقساتتار ءۇشىن پايدالانىلمايتىن, بولماسا زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ قولدانعان جەر ۋچاسكەلەرى بويىنشا بازالىق سالىق مولشەرى وسەتىن بولادى. ايتالىق, ۋاكىلەتتى ورگان مەنشىك يەسىنە نەمەسە جەر پايدالانۋشىعا جەر ۋچاسكەسىن قاجەتىنە ءتيىمدى قولدانا المايتىن جاعدايدا جازباشا ەسكەرتۋ جاسالعان كۇننەن باستاپ سالىق 10 ەسەگە ۇلعايتىلادى. جاڭا زاڭ تالابىنا ساي كەيبىر دەربەس ۇيىمدار, ماسەلەن, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى ءبىلىم وردالارى ۋاقىتشا قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتىلادى. مۇنىمەن قاتار, زاڭدا ەكونوميكادا جەكە سالالاردى قولداۋ بويىنشا از-كەم جەڭىلدىك نورمالار ەسكەرىلگەنىن ايتا كەتكەنىمىز ماقۇل. اسىرەسە, سالىق سالاسىنا اكىمشىلىك ەتۋدە كەيبىر تۇسىنبەۋشىلىكتەر كەزدەسىپ جاتاتىنى, ونى دۇرىس جولعا قويۋ جان-جاقتى قاراستىرىلعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سالىق سالاسىنا جوعارىداعىداي وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعانى انىق. ەندىگى جەردە بۇل ءىستى تياناقتى جۇرگىزۋ, ىسكە اسىرۋ قاي-قايسىمىزعا دا مىندەت دەپ بىلەمىن.
ەرتارعىن استاەۆ,
سەنات دەپۋتاتى.
* دەپۋتات دابىلى
عاسىر ىندەتى سالعىرتتىقتى كوتەرمەيدى
بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى سپيد دەرتىن تۋدىراتىن ۆيچ ينفەكتسياسى بولىپ وتىرعانىن كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز. سپيد دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ورىس تىلىندەگى «سيندروم پريوبرەتەننوگو يممۋننوگو دەفيتسيتا» دەگەن سوزدەردىڭ باستاپقى ارىپتەرىنەن الىنعانىن جۇرتشىلىق ەسىنەن ءالى شىعارىپ ۇلگەرمەسە كەرەك. ال ۆيچ ونى تاراتۋشى ۆيرۋس.
وسى وبانىڭ بىزدە شارىقتاي كوتەرىلىپ بارا جاتقانىنا كوڭىل اۋداراتىن ادامدار از. ويتكەنى, قاي كۇندەگى قازاقى سالعىرتتىقپەن ءوزى نەمەسە جاقىندارى اۋىرماعان اركىم ونى الىستا, وزىنە ەش قاتىسى جوق ىندەتتەي كورەدى. بىراق بۇل وبا «ءا, قويشى» دەپ سالعىرتتىقپەن قارايتىن كەزەڭنەن ءوتىپ كەتتى. 2012 جىلدىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, وعان ۇشىراعان ادامدار سانى بىزدە 19 748-گە جەتىپتى. ماسقارا سان ەمەس پە؟! 2000 جىلى ىندەتكە ۇشىراعاندار سانى 1347 عانا بولعان. ەندى 20 مىڭعا ارتىپ وتىر. دەمەك, 2000 جىلعىمەن سالىستىرعاندا, 15 ەسەگە جاقىن ءوسكەن! بۇل – وتە الاڭداتارلىق جاعداي.
ۆيچ ينفەكتسياسى قان, انا ءسۇتى جانە جىنىستىق قاتىناس ارقىلى تارالادى. اسىرەسە, قان قۇيىلعان كەزدە ينفەكتسياسى بار شپريتستەر قولدانىلسا, بىرنەشە ادامعا ءبىردەن جايىلادى. ونىڭ مىسالىن ءبىز ءوز باسىمىزدان وتكىزگەن حالىقپىز (شىمكەنت, 2007 جىل). بۇۇ-نىڭ سپيد تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا 2001 مەن 2011 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان ۆيچ-ءتىڭ كەڭ تارالۋى جونىنەن دۇنيە جۇزىندە 9-شى ورىن العان. 2000 جىلدان بەرى ەلىمىزدە وسى ىندەتتەن 1200-گە جۋىق ادام كوز جۇمعان. وسىناۋ دەرتكە ۇشىراعان ادامداردىڭ 75 پايىزى (2006 جىل) ايەل بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ۆيچ-ءتىڭ سالاماتتى ءومىر ءسۇرىپ, ەسىرتكى قولدانباي, دۇرىس جۇرەتىن ادام اراسىندا ارتۋى دا الاڭداتادى.
ۆيچ ينفەكتسياسى تارالۋىنىڭ الدىن الۋ – بۇگىنگى كۇنگى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز وعان قاتتى كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ماسەلەن, الدىن الۋ جانە كۇرەسۋ شارالارى ءۇشىن بيۋدجەتتەن 2011 جىلى – 800 ملن., 2012 جىلى – 1 ملرد., ال بىلتىر 4 ملرد. تەڭگەدەن ارتىق قاراجات ءبولىنىپتى.
بىراق, حالىق اراسىندا وسىناۋ ىندەت كەڭ تارالىپ بارا جاتىر. ويتكەنى, حالىققا ونىڭ زالالى, قاسىرەتى جانە جۇعاتىن جولدارىن كەڭىنەن تاراتاتىن شارالار ءالى دە كەمشىن سوعۋدا. ۆيچ-تەن قورعانۋدىڭ ناقتى جولدارىن بىلە بەرمەيتىن ادامدار ءالى دە ارامىزدا كەزدەسىپ قالادى. قورعانۋدىڭ الەۋمەتتىك روليكتەرى وتە سيرەك كورسەتىلەدى. ولاردىڭ وتىمدىلىگى دە تومەن ەكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
ال وقۋ ورىندارىندا جاستارعا سپيد-ءتىڭ زالالى مەن جۇعۋ جولدارىن ايتىپ وتىراتىن تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىلمەيدى. ولار تەك اندا-ساندا, وقتا-تەكتە ءبىر بولاتىن دارىستەرمەن شەكتەلەدى. نەمەسە وندايلاردى تۆ-دان ۇيىمداستىرۋدىڭ دا وتكىرلىگى شامالى. ويتكەنى, جاستار تۆ-دان وزىنە قولايلى باعدارلاماعا اۋىسا سالادى. سوندىقتان بارلىق وقۋشى جاستارعا پروبلەمانىڭ وتكىرلىگىن تۇراقتى تۇردە جەتكىزىپ, ارنايى, مىندەتتى ساباقتار وتكىزۋدى قولعا الماسا, وقتا-تەكتەگى ارەكەتتەر اسەر ەتە قويمايدى. ءتيىمدى باعدارلامالار مەن مىندەتتى وقۋلار ارقىلى جاستارعا عاسىر ىندەتىنىڭ زاردابىن جەتكىزۋ وسى ىستەگى ءبۇگىنگى كۇنگى باستى ماقسات بولۋى كەرەك. دامىعان شەتەلدەردە ۆيچ ينفەكتسياسىنىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ ءۇشىن جاستار اراسىندا تۇراقتى تۇردە زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىلىپ تۇرادى. سونىڭ ءناتيجەسىندە ارنايى باعدارلامالار قابىلدانادى. بىزدە ونداي اتىمەن جوق.
ءبىز جوعارىدا مەملەكەت تاراپىنان سپيد-پەن كۇرەسۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ شارالارى ءۇشىن ۇلان-عايىر قاراجات ءبولىنىپ جاتقانىن اتاپ وتتىك. ال وسىنداي قاراپايىم شارالار وتكىزىلمەسە, ول قاراجات قايدا جۇمسالىپ جاتىر؟ مەنى, حالىق قالاۋلىسى ءارى ەكونوميست مامان رەتىندە وسى ماسەلە ويلاندىرادى. سوندىقتان مەن جۋىردا پرەمەر-مينيستر س.احمەتوۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, ونىڭ كەلەسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋىن ءوتىندىم:
بىرىنشىدەن, مەملەكەت الدىن الۋ جانە كۇرەسۋ شارالارى ءۇشىن ۇلان-عايىر قاراجات ءبولىپ جاتسا دا ءبىزدىڭ ەلدە ۆيچ ينفەكتسياسىنىڭ تەز تارالىپ, سپيد دەرتىنە ۇشىراعان ادامدار سانىنىڭ ارتا ءتۇسۋىنىڭ قانداي سەبەبى بار؟
ەكىنشىدەن, حالىقتىڭ عاسىر دەرتىنە قارسى ارەكەتكە دايىن بولۋى ءۇشىن قانداي قۇلاقتاندىرۋ شارالارى جۇرگىزىلدى جانە الداعى ۋاقىتتا جۇرگىزىلەتىن بولادى؟
ۇشىنشىدەن, وقۋشى جاستار اراسىندا وسى ىندەتكە قارسى قانداي باعدارلامالار ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلدى نەمەسە قانداي شارالار جوسپارلانۋدا؟
تورتىنشىدەن, ۆيچ ينفەكتسياسىن جۇقتىرعانداردىڭ اراسىندا ايەل ادامدار سانىنىڭ تۇراقتى تۇردە ءوسۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سونى تەكسەرگەن, الدىن الۋ شارالارىن بەلگىلەۋگە تىرىسقان امالدار جاسالدى ما؟
مىنە, وسى سۇراقتار نەگىزىندە ارنايى باعدارلامالار جاسالىپ, شارالار بەلگىلەنسە, عاسىر ىندەتىنىڭ تارالۋىن توقتاتۋعا ىلكىم دە ءبىر سەبەبى بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
تۇرسىنبەك ومىرزاقوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.
*دەپۋتات داۋىسى
ورماندى ساقتاۋ وزىمىزگە بايلانىستى
اقمولا وبلىسىنىڭ ورماندارى كەشەگى كەڭەس وداعى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1959 جىلعى 14 ساۋىردەگى قاۋلىسىنا سايكەس ءبىرىنشى توپقا, نەگىزىنەن توپىراق قورعاۋعا عانا جارامدى ورمان-توعاي كاتەگورياسىنا جاتقىزىلىپ كەلگەن-ءدى. سوعان قاراماستان, 1965-2004 جىلدار ارالىعىندا قىلقان جاپىراقتى ورماننىڭ ومىراۋ تۇسىنان 32 سانتيمەتر بيىكتىكتەن اساتىن اعاشتاردى كەسۋ ۇزبەي جۇرگىزىلدى. سونىڭ سالدارىنان ورماندى القاپتىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلدى. 1990-1998 جىلدار ارالىعىندا ورماندى القاپتاردا بولعان ءورتتىڭ كەسىرىنەن دە ۇلكەن زالال كەلدى.
ورماننان اعاش كەسۋ جوعارىداعى قۇزىرلى ورىنداردىڭ امىرىمەن ءتۇرلى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر مەن جەكە كاسىپكەرلەرگە بەرىلدى دە, ولار ءوز پايدالارى ءۇشىن تەك ىسكە جارامدى دەگەن قاراعايلاردى عانا كەسىپ, تاسىپ اكەتىپ جاتتى. اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋمەن ءمۇلدەم اينالىسقان جوق. ورمان اراسى كەسىلگەن اعاشتاردىڭ بۇتاقتارىنان اياق الىپ جۇرگىسىز كۇيگە ءتۇستى. ول بۇتاقتار قۋراپ, ءشىرىپ, ءورت شىعۋ جانە ورماننىڭ ءتۇرلى زيانكەستەرىنىڭ كوبەيۋ قاۋپىن تۋدىردى. بۇعان جول بەرمەس ءۇشىن ورمانشىلار ورماندى ءوز قولدارىمەن تازارتىپ, قۋراپ قالعان بۇتالاردى قاۋىپسىز جەرگە شىعارىپ, ورتەپ ءجۇردى.
مىنە, وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الا باستاعان تۇستا ورمانشىلار مەن تابيعات قورعاۋشىلار دابىل قاعىپ, سونان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى 2004 جىلدىڭ 23 ساۋىرىندە №460 قاۋلىسىمەن 2004-2014 جىلدار ارالىعىندا, ياعني 10 جىل بويى قىلقان جاپىراقتى ورمان القاپتارىنان اعاش كەسۋگە تىيىم سالعان بولاتىن. بۇل ورماننىڭ سانيتارلىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا, جەردەن ەندى عانا بوي الىپ, جاڭادان كوتەرىلە باستاعان بالاپان اعاش تۇرلەرىنىڭ اياقاستى بولماي وسۋىنە ىقپال جاسادى. جىل سايىن اعاش وتىرعىزۋ الاڭى ۇلعايا ءتۇستى. اعاشتى رەتسىز, ءجون-جوسىقسىز كەسۋ كۇرت تىيىلدى. وتاپ كەسۋدەن جانە ورتتەن سەلدىرەي باستاعان ورمان القاپتارى قالىڭ جىنىستى نۋعا اينالا باستادى.
مىنە, ورماندى بالتاشىنىڭ بالتاسىنان قۇتقارىپ, تىنىس بەرگەن ون جىل دا وتە شىقتى. ەندى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2013 جىلعى 9 تامىزداعى №815 قاۋلىسىنا سايكەس 100 جانە ودان دا جوعارى جاستاعى قاراعايلاردى كەسۋ قايتا باستالعالى وتىر. ءدىڭى جۋان, بۇتاعى ابدەن قاتىپ جايىلىپ كەتكەن بۇل اعاشتاردى كەسىپ, جەرگە سۇلاتۋ بارىسىندا كوكتەپ تۇرعان جاس اعاشتارعا زالال كەلەدى, ولار سىنادى, سودان كەيىن قۋراپ, وسپەي قالۋلارى دا ابدەن مۇمكىن. ورمان اراسى تاعى دا كەسىلگەن اعاشتاردىڭ بۇتاقتارىمەن لاستانىپ, ءورت شىعۋ قاۋپى كۇشەيە تۇسپەكشى.
قازاقستاندى جاسىل ەلگە اينالدىرۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس استانا مەن بۋراباي – كوكشەتاۋ ارالىعىنداعى ورمانداردى ءبىر-بىرىمەن جالعاستىرىپ, تۇتاس ورماندى ايماق جاساۋ ءۇشىن اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ جۇمىستارى قازىر قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ وتكىزىلۋىنە بايلانىستى استانا مەن اقمولا وبلىسىنىڭ توڭىرەگىن جاسىل جەلەكپەن كوركەيتۋ دە اسا ماڭىزدى ىستەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك-ءتى.
مىنە, وسى جايدى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت اقمولا وبلىسىنىڭ ورماندى القاپتارىنان اعاش كەسۋگە تاعى دا 10 جىلعا تىيىم سالۋ جاعىن قاراستىرسا ۇتىمدى بولماق. بۇل استانالىق وبلىس اۋماعىنىڭ ورماندى القاپتارىنىڭ جايقالىپ وسۋىمەن بىرگە, قالىڭ جىنىستى نۋعا اينالۋىنا, جىل سايىن وتىرعىزىلىپ جاتقان اعاش كوشەتتەرىنىڭ نىعايا تۇسۋىنە, ولاردىڭ ابدەن ءوسىپ, جەتىلىپ كەتۋىنە ىقپال ەتەر ەدى.
سوڭعى جىلدارى اقمولا وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ورمان قورىنا تاياۋ جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى پايدالانۋ كولەمى دە كەمىپ, ياعني, ءداندى داقىلدار سەبۋ مەن مال جايۋ ازايعالى بۇل ارالاردا تابيعي جولمەن قاراعاي مەن قايىڭ, باسقا دا اعاش وسكىندەرى جاپپاي بوي كوتەرە باستادى. بۇل بۇرىنعى ورمان اۋماقتارىنىڭ ۇلعايا باستاعاندىعىن كورسەتەدى. مىنە, وسىنى دا ەسكەرىپ, تۇگەندەۋ جۇمىستارى بارىسىندا مۇنداي جەرلەردى دە مەملەكەتتىڭ ورمان قورىنا قوسۋدى ۇمىتپاۋ كەرەك. بۇل اقمولا وبلىسىنىڭ ورمان قورىنىڭ مولايا تۇسۋىنە جانە دە ءوسىپ كەلە جاتقان كوك جەلەكتەردى قورعاۋعا, ساقتاۋعا وڭ ىقپال ەتپەكشى.
جابال ەرعاليەۆ,
سەنات دەپۋتاتى.
*ساۋال سالماعى
بيۋدجەت قاراجاتى
ونىڭ بارىنشا ءتيىمدى جانە ۇنەمدى پايدالانىلۋى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس
ماجىلىستە پالاتا سپيكەرى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جاڭا جىلداعى العاشقى جالپى وتىرىستا دەپۋتات گۇلجان قاراقۇسوۆا پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وندا تومەندەگى ماسەلە كوتەرىلەدى:
«ءبىزدىڭ دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋىمىزعا بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋىنىڭ كوپتەگەن فاكتىلەرى سەبەپ بولىپ تابىلادى. قاراماعىندا اۋقىمدى شتات سانى بولا تۇرا, مەملەكەتتىك ورگاندار وزدەرىنىڭ بىرقاتار فۋنكتسيالارىن ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى اكتسيونەرلىك قوعامدارعا, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرگە, مەملەكەتتىك كاسىپورىندارعا جانە تاعى باسقالارعا ولاردىڭ شوتتارىنا اتقارىلعان جۇمىستار مەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەر ءۇشىن ءىرى قارجى قاراجاتىن اۋدارا وتىرىپ, بەرە سالۋدا. مەملەكەتتىك تاپسىرمالار ءتىزبەسىندەگى ولاردىڭ قىزمەتتەرىنىڭ سيپاتتاماسىندا ەلەۋلى بولىگىن قازاقستاندىق قامتۋ مونيتورينگى, قازىرگى زامانعى باسقارۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, تالدامالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە ت.ب. بويىنشا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر الىپ وتىر. بۇل قىزمەتتەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭناما تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, اشىق نەگىزدە ساتىپ الۋعا نەمەسە بۇل جۇمىستاردىڭ تۇرلەرىن مينيسترلىكتەردىڭ وزدەرىنىڭ كۇشتەرىمەن اتقارۋعا بولادى.
كەزەكتى ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى ۇيىمدى قۇرا وتىرىپ, بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اكىمشىلەرى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى, جۇمىستاردى «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ نورمالارىن قولدانباستان ساتىپ الادى. ەل ۇكىمەتى بەكىتكەن مەملەكەتتىك تاپسىرمالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭناماسىندا كوزدەلگەن كونكۋرستىق راسىمدەر قولدانىلماي, بەكىتىلگەن رەسپۋبليكالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ورىندالۋدا.
بيۋدجەتتىك وتىنىمدەردى جاساۋ كەزىندە بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اكىمشىلەرى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ بارىنشا ءتيىمدى جانە ۇنەمدى پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. كەيىننەن وزگەلەر اتقارعان جۇمىستى ءوزىمىز اتقاردىق دەپ ەسەپتەمەۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋ جوسپارىندا كوزدەلگەن ءىس-شارالاردى ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى ۇيىمدارعا بەرە سالماي, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وزدەرى ازىرلەۋى جانە ىسكە اسىرۋى ءتيىس.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بيۋدجەتتىك شىعىستاردى وڭتايلاندىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى زاڭدى تۇلعالاردى قارجىلاندىرۋدى شەكتەۋ ەسەبىنەن ايتارلىقتاي ارتا تۇسەر ەدى. مۇنىڭ بارلىعى جان-جاقتى ءارى مۇقيات قاراۋدى تالاپ ەتەدى.
جوعارىدا ايتىلعاندى ەسكەرە وتىرىپ, سىزدەن مەملەكەتتىك ورگاندار بولىگىندە ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى ۇيىمدار مەن ولاردىڭ شتات سانى, سونداي-اق, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اتقارىلعان جۇمىستار مەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەر ءۇشىن ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى ۇيىمدارعا بولگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جالپى كولەمى جانە ولاردى 2011, 2012 جانە 2013 جىلداردا پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى اقپارات بەرۋدى سۇرايمىز.
سونىمەن بىرگە, سىزدەن جەكەلەگەن اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ورىندىلىعى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ پوزيتسياسىن ءبىلدىرۋدى سۇرايمىز».
*ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟
ومىردە بويعا جيعاننىڭ ءبارى كەرەك
مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ اتتەستاتپەن بىرگە
ناقتى ءبىر ماماندىقتى الىپ شىققانى وتە ماڭىزدى
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءبىلىم جانە كاسىبي ماشىققا ارنايى توقتالىپ, كەلەشەكتە قانداي باعدار ۇستاناتىنىمىز تۋرالى ايتقان بولاتىن. وسى ماڭىزدى جولداۋىندا ەلباسى: «ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ وقۋ جوسپارلارىنىڭ باعىتتىلىعى مەن باسىمدىقتارىن ولارعا ءتاجىريبەلىك ماشىقتارعا ۇيرەتۋ بويىنشا جانە تاجىريبەلىك بىلىكتىلىككە يە بولۋ باعدارلامالارىن قوسىپ, وزگەرتۋ كەرەك», دەدى.
نارىق كەزەڭىندە جۇمىسسىز قالعان ازاماتتاردى جاڭا ماماندىققا وقىتۋ ءىسى – وتە قۇپتارلىق باستاما. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جانە تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا جۇزەگە اسىپ جاتقان «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى حالقىمىزدىڭ ءونىمدى ەڭبەك ەتۋىنە قولايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن ازىرلەنگەنى بەلگىلى. باعدارلاما جۇزەگە اسىپ جاتقان 2 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ەڭبەك نارىعىنداعى احۋال زەردەلەنىپ, تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاسىلدەرى مەن تەتىكتەرى ەكشەلەندى. ەڭ باستىسى, باعدارلاما شەڭبەرىندە ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ازاماتتارى جاڭا جۇمىس ورىندارىن تاپتى. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا اتالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە وتىزدى ورتالاعان, قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىققان, ەلۋدى ەڭسەرگەن ازاماتتارىمىزدى وقىتىپ جاتىرمىز. الايدا, جاسى ۇلعايعان سايىن ادامنىڭ جاڭا سالانى مەڭگەرىپ كەتۋى وتە قيىن ەكەنى دە انىق.
سوڭعى جىلدارى ءجىتى ءمان بەرىلمەي جۇرگەن ءبىر ماسەلە بار. كوبىمىز كەڭەس وداعى تۇسىندا ءبىلىم الدىق. ول كەزەڭنىڭ دە ۇلگى الارلىق جاقسى تۇستارى بولدى. ايتالىق, ەلىمىزدىڭ اۋىلدىق جەرلەردەگى بارلىق مەكتەپتەرىندە مىندەتتى تۇردە 9-11 سىنىپتا وقۋشىلارعا ماشينا, تراكتور جۇرگىزۋ ساباعى بولدى. ول كەزدە تەك قانا جۇرگىزۋ ەمەس, تراكتور, ماشينا جوندەۋگە دە ۇيرەتەتىن. مەكتەپ تۇلەگى اتتەستاتپەن بىرگە تراكتور نەمەسە ماشينا جۇرگىزۋ كۋالىگىن الىپ شىعاتىن.
سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپ ءبىتىرۋشىلەردىڭ اتتەستاتپەن بىرگە ناقتى ءبىر ماماندىقتى الىپ شىققانى وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر. اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسى, اعاش ۇستاسى, تەمىر ۇستاسى (سلەسار), دانەكەرلەۋشى, سانتەحنيك, اسپازشى ماماندىقتارى بويىنشا دارىستەر بەرىلسە, جاستاردىڭ نارىق زامانى كەزىندە قيىندىققا ۇشىراماي, تەز جەتىلىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك جاسالار ەدى. ماسەلەن, قازىر ستۋدەنتتەر قوسىمشا تابىس تابۋ ءۇشىن مەيرامحانالاردا داياشى بولىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر. داياشى ماماندىعىن مەكتەپ قابىرعاسىندا مەڭگەرسە, ولاردىڭ قازىرگىگە قاراعاندا كوپ ارتىقشىلىق الاتىنى انىق.
ومىردە بويعا جيعاننىڭ ءبارى كەرەك. كەيبىرەۋلەرى وقۋ بىتىرگەن سوڭ, ول جۇمىستاردى ىستەمەسە دە, ءبىر كەزدەرى پايداعا اسۋى مۇمكىن. ماسەلەن, كەيىن جەكە كولىك ساتىپ الاتىن بولسا دا, ونى جۇرگىزۋدى جاس كەزىندە مەڭگەرگەنى اسا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى داۋسىز.
بۇگىنگى كۇنى اۋىلداردا جاس مەحانيزاتورلار جەتىسپەيدى. كومباينشىلار مۇلدەم جوق. بۇرىننان كەلە جاتقان اعا ۇرپاق وكىلدەرى زەينەتكەرلىككە كەتكەندە, ول جۇمىستاردى كىم اتقارادى؟ ال قازىر مەكتەپ بازاسىندا سونىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. قيىن كەزەڭدەردە دە سونىڭ ءبارى اۋىل مەكتەپتەرىندە بولعان. ورتا بۋىن ادامدارىنىڭ باسىم بولىگى سول ۇدەرىستەن وتكەنى انىق. سونىڭ ءبىرى – ءوزىممىن.
قازىرگى كەزدە مۇنداي تاجىريبە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بار. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قاجەتتى باستامالاردى جۇزەگە اسىرادى دەگەن سەنىمدەمىز.
ءاليحان تويباەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
