1909 جىل. كۇز. تاڭ
قارت جىراۋ تاڭعا جاقىن تاعى دا ويانىپ الىپ, كيىز ءۇيدىڭ جابىق تۇڭدىگىنە تەسىلە قاراپ جاتتى دا قويدى. تامىزدىڭ سوڭعى كۇندەرى جەر دىمقىل تارتىپ, كۇن سۋىتقان. ەل-جۇرت تاۋدان جازىققا, قىستاۋعا قاراي اقىرىن جىلجىپ كوشۋگە بەت قويعان. جىراۋ سىرما شاپانىن جامىلىپ, كەبىسىن جولاي اياعىنا ىلە دالاعا شىقتى. دالادا قوڭىر سالقىن جەل بار ەكەن. باسىنا كيىم كيمەي شىققانىن تاقىر باسى توڭعاندا بارىپ اڭعاردى. ارتىنا بۇرىلعان جوق. موينىنا سالعان جۇقا بايلامانى باسىنا وراپ, ادىمداي باسىپ قىر بەتىنە ىلگەرىلەي بەردى.
1909 جىل. كۇز. تاڭ
قارت جىراۋ تاڭعا جاقىن تاعى دا ويانىپ الىپ, كيىز ءۇيدىڭ جابىق تۇڭدىگىنە تەسىلە قاراپ جاتتى دا قويدى. تامىزدىڭ سوڭعى كۇندەرى جەر دىمقىل تارتىپ, كۇن سۋىتقان. ەل-جۇرت تاۋدان جازىققا, قىستاۋعا قاراي اقىرىن جىلجىپ كوشۋگە بەت قويعان. جىراۋ سىرما شاپانىن جامىلىپ, كەبىسىن جولاي اياعىنا ىلە دالاعا شىقتى. دالادا قوڭىر سالقىن جەل بار ەكەن. باسىنا كيىم كيمەي شىققانىن تاقىر باسى توڭعاندا بارىپ اڭعاردى. ارتىنا بۇرىلعان جوق. موينىنا سالعان جۇقا بايلامانى باسىنا وراپ, ادىمداي باسىپ قىر بەتىنە ىلگەرىلەي بەردى.
قارت جىراۋدىڭ كوڭىلىن جايلاعان وكسىك بار ەدى.
تام-تۇمداپ تاۋسىلىپ بارا جاتقان قايرات-كۇش بار ەدى.
ەندىگى كۇنى قانشا قۋساڭ جەتكىزبەيتىن ارمان بار ەدى.
ەستە ساقتالماي ۇمىت بولعان, بىراق كەزىندە كوڭىلدى گۋ-گۋلەتكەن قىزبا ولەڭ, قۋاتتى ولەڭ شىركىندەر قارت جىراۋدى دالادا ادىرا قالدىرعان. الدە البىرت جاستىق قىزىق قۋعان, قىز قۋعان, توي مەن ايتىستان تالماي, الاتاۋدىڭ قايران شالقار جايلاۋلارىندا سايران سالعان كەزدەرىندە بارماق تىستەر اتتەگەن-ايلارعا ۇرىناتىنىن قايدان ءبىلسىن؟!. بىلمەدى عوي...
قايران جاستىق شاق! ول كەز وتپەيتىندەي, ءماڭگى سەنىمەن بىرگە بولاتىنداي كورىنۋشى ەدى-اۋ!..
ەندى شاۋ تارتقان كوڭىلدى جىر كۇمبىرلەتپەيدى. جىراۋدىڭ ۇققانى, ءتاڭىردىڭ ءوزى اۋىزعا سالاتىن جىر جولدارىنىڭ قۇدىرەتتى كۇشكە يە بولىپ, كوك اسپاننىڭ استىندا, جاپ-جاسىل كوگالدى دالانىڭ توسىندە, ساڭقىلداي سارنايتىن كەزى دە كوپكە سوزىلمايدى ەكەن. ولەڭ شىركىن ەلۋ مەن الپىستىڭ اراسىندا شوقالاقتاپ, قامسىز, ەركىن شابىتتى قۋاتىنان ايىرىلا باستايتىنىن انىق تانىدى. قان سالقىن, وي شابان, سونان شابىت وتى قايدان لاۋلاپ جانسىن.؟! قايران قامسىز كۇندەر, ايلار, جىلدار ءبارى دە مىناۋ ۇلان-عايىر دەشتى قىپشاق دالاسىندا جوعالىپ تىندى عوي. دەشتى قىپشاق دالاسى مەن الىپ الاتاۋ قارت جىراۋدىڭ ەرتەدەگى جىرلارىن بىرتىندەپ ساناسىنان وشىرە باستاعان. دالادا ايتىلعان جىرلارىن جەل جۇلمالاپ قالىڭ ساحارانىڭ ىشىنە الىپ كەتكەن. بۇ دۇنيەدە ءسوزىم عاسىرلارعا جەتسىن دەسەڭ, قاعازعا ءتۇسىرۋ كەرەك ەكەن.
قايران قامسىز قازاق, دومبىرا تارتىپ, جىر توگىپ جۇرگەندە, سول جىرلارىن مىنا ورىستار قۇساپ قاعاز بەتىنە تۇسىرە بەرمەپتى. ءبارىن ەستە بەكىتۋ دەگەندەرى قۇر دالباسا بولدى. ءبارىن ەستە بەكىتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ەندى عانا, ءبىر اياعىمەن كوردى جاعالاعان تۇستا عانا اڭعاردى. ۇلان-عايىر قازاق دالاسىندا نەبىر اۋليەلەردىڭ, نەبىر تۋرا بيلەردىڭ, نەبىر جىرشىلاردىڭ سوزدەرى ادام جادىنان جوعالىپ, كەلمەسكە كەتتى عوي. قانداي وكىنىش دەسەيشى؟!. قانداي قاسىرەت دەسەيشى؟!.
قاراپ تۇرسا, بۇ قازاقتىڭ بويىندا قاسىرەتتەن باسقا تۇك جوق ەكەن. ءدال بۇگىن قارت جىراۋ سونى انىق تانىدى. ونى دا شاۋ تارتقان, داۋىسىن تات باسقان, قارلىعىڭقى ءۇن جابىسقان, ارالاس-قۇرالاس ورتا شاشىلا باستاعان كەزدە اڭعارىپتى.
قازاق دالاسى دا ءدال قازىر, بۇرىنعى سابىرلى, سالتاناتتى, رۋحتى كەزىنەن ابدەن ايىرىلعان. قازاق دالاسىندا تۇشكىرسەڭ دە جازالى بولاسىڭ, تۇشكىرۋدى وقالى شەكپەن جامىلعان, سارى ساقالدى ورىسپەن شەشۋگە تۋرا كەلگەن. بۇ دالانى بيلەيتىن حالىق ەمەس, اق پاتشانىڭ شەنەۋنىگى بولعانى جانىن جەيتىن. بۇل اتاۋسىز دەرت ەدى. ءپىرى بولعان ءسۇيىنبايدىڭ ومىردەن وزىپ, وسى قورلىقتى كورمەي كەتكەنىن كوڭىلىنە مەدەۋ تۇتادى. دەشتى قىپشاق دالاسىنىڭ بار قاسىرەتى وسى قاعىلەز, قيمىلى شيراق, ءسوزى مەرگەن قارتتىڭ عانا جۇرەگىن تاس-تالقان قىلىپ كۇيرەتىپ جاتقانداي بولاتىن.
زەردەلەي قاراپ تۇرسا, بۇ قازاق زاماندى ويىمەن بيلەگەن جاقسىلارىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاپتى. حالىقتىڭ پايداسىن ويلاۋدان تايماعان از عانا شوعىر جاقسىلاردىڭ ويلارىن دا تۇسىنبەپتى. قازاق بۇ تىرلىكتە ۇشقىر اتتاي دالا تورىنە زۋلاپ-اق شىققانىمەن, تەز القىنىپ, تەز شارشاپ, سول شارشاۋعا تەز كوندىگىپ ءوز كۇلتوكپەسىندە قالا بەرىپتى. ونى وزىنە ار دا ساناماپتى... قازاقتىڭ قارعىسى قاتتى. سونىڭ ءبىرى: «ءوزىڭ بىلمە, بىلگەننىڭ ءتىلىن الما». سوزگە ۇستا, ىسكە شولاق قازاقتىڭ ءسوزى مەن ءىسى بىتە قايناسپاي جاتىر-اۋ!..
– اتا, شايعا ءجۇرىڭىز, – دەگەن نەمەرە داۋىسىن ەستىدى.
الاتاۋدىڭ قارلى سىلەمىنەن كوتەرىلىپ كەلە جاتقان تاڭنىڭ العاشقى شاپاعى كوك ءشوپكە ءتۇسىپ, دۇنيە جارىق ساۋلەگە تولدى. ال جىراۋدىڭ جۇرەگىن جايلاعان مۇڭ تارقامادى. ونىڭ كۇپتى جۇرەك بولىپ كۇن كەشكەنىنە تالاي جىلدار وتكەن. قارت جىراۋدىڭ ءدال باسىپ تانىعانى كىسەنگە تۇسكەن دەشتى قىپشاق دالاسى, دەربەستىگىن جوعالتقان قازاق ەلى, اۋزى ق ۇلىپتاۋلى حالىق, تۋما جىرىنان ايىرىلعان جىراۋ – شىن باقىتسىزدار وسى تورتەۋى بولاتىن.
قارت جىراۋدىڭ جۇرەگى شانشىدى, سونىمەن بىرگە, كۇپتى كوڭىلدىڭ توت باسقان قوڭىراۋىنىڭ كۇمبىرى ەستىلدى.
وڭ قاباعى تارتتى.
ەرنى دىرىلدەدى.
كوزى جايناپ سالا بەردى. شاقىرايىپ شىققان كۇنگە قارسى قاراپ تۇرىپ جۇرەگىن قىسقان ءبىر شۋماق ولەڭدى سالقىن, سابىرلى كوڭىلمەن ەكى رەت داۋىستاپ ايتىپ شىقتى.
دۋاداق بولدىم ءشولى جوق.
اققۋ بولدىم كولى جوق.
داۋىلپاز بولدىم ءۇنى جوق.
اسىل بولدىم قۇنى جوق.
ءبىر شۋماق جىرمەن, قازاقتىڭ ءۇش ءجۇز جىلدىق بوداندىعى مەن ق ۇلىقسىز قاسىرەتتى كۇيىن ايتىپ تاستاعانىنا ءوزى دە تاڭىرقاي قاراپ قالىپ ەدى.
ورنىنان تۇرا بەرىپ, ۇيىعان تىزەسىن سيپالاعان كۇيى:
– قۇدىرەتى كۇشتى ءتاڭىرىم! اداسىپ كەلگەن مىنا ءبىر شۋماق جىر دا عاسىرلار قويناۋىندا جوعالىپ تىنار. ءبىزدىڭ جىرىمىز قاعاز بەتىنە تۇسپەي, سونان دا ساقتالماي, ءومىرىمىز دە قۇمعا سىڭگەن سۋداي تاتىمسىز بولدى-اۋ, – دەپ قينالا ويلادى.
نەمەرەسى اتاسىنىڭ ساپ-سالقىن ساۋساقتارىنان ۇستادى. جاڭاعى توسىننان تۋعان ءتورت جول ولەڭنەن سوڭ ەرنى ءالى دە دىرىلدەۋىن قويماعان. بىراق, جىر, شىركىن قايتىپ تۋمادى. ءتورت جول ولەڭ ءتورت تاعان بولىپ قالدى. ءتورت تاعان وي – ءتورت قاسىرەت ەدى. قازاقتى ەتەگىنەن تارتاتىن قاسىرەتتەر بولاتىن.
– ءجۇر, اتا, ءجۇر. اجەم توسىپ قالدى, – دەدى نەمەرەسى.
– اجەڭنىڭ توسقانىن قويشى. ءتاڭىردى توستىرىپ قويىپ جۇرمەيىك؟!. ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدىڭ جىلۋىن ءتاڭىر توسىپ قالىپ جۇرمەسىن.
– ءتاڭىر دەگەن كىم, اتا؟..
قارت جىراۋ نەمەرەسىنە جالت قاراعانىمەن, ۇندەگەن جوق.
ءتاڭىردىڭ كىم ەكەنىن وسى تاڭدا, الپىس سەگىز جاسقا كەلگەن جىراۋدىڭ ءوزى دە بىلمەۋشى ەدى.
ءتۇرىن كورمەگەنىمەن, امىرىنە كونگەن, قاسيەتتى ءتاڭىردى كارى جىراۋ ءالى تانىپ بولماعان.
سونان دا تۇڭعىش رەت نەمەرەنىڭ سۇراعى, دەشتى قىپشاق دالاسىندا جاۋاپسىز قالعان.
1913 جىل. جاز. ءتالتۇس
رومانوۆ اۋلەتىنىڭ تاققا وتىرعانىنا 300 جىل تولۋىنا وراي ورىس يمپەرياسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە توي ءجۇرىپ جاتتى. سونداي تويدىڭ ءبىرى الماتىداعى قازىرگى 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعىندا ءوتتى. جەتىسۋدىڭ باي ماناپتارى, اكىمدەرى, ورىس شونجارلارى باس قوستى. اق پاتشانى ماقتاۋعا سول ساياباققا دەشتى قىپشاق دالاسىنان قازاقتىڭ اقىندارىن جينادى. قارت جىراۋدى دا سول تويعا اكەلگەن. كەلمەۋىنە بولمادى. «كۇشتىنىڭ ارتى ديىرمەن تارتادى».
سول تويدا قارت جىراۋ قازاقتىڭ تانىمال باي شونجارلارى ورىستىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاعانىن كورىپ ەسىنەن تاندى. نامىسى وينادى. «بۇ قازاقتىڭ رۋحى مايىرىلىپ, نامىسى ولگەن تۇسى وسى بولار, – دەپ جەلدەي ازىنادى. – ازىنا, دالا, ازىنا!..»
ەستى مەملەكەتى بولماعان, ويلى باسشىسى بولماعان ەل – ەسسىز ەل. ول جەل ايداعان قاڭباقپەن تەڭ. ءوز ىرقىنان ايىرىلعان حالىقتا قاڭباق قۇرلى قاۋقار جوق. ءوز ىرقىنان ايىرىلۋ ولىممەن تەڭ. ونىڭ بۇگىنى دە, ەرتەڭى دە جوق. توبىر ەل بولمايدى. ەل دەپ سانالمايدى. ەل قاتارىنا جاتپايدى.
ءۇيسىن, نايمان ساڭلاعى
وستەپكەدە جيىلدىڭ
ەلدە جۇرگەن ەگەيلەر
قالادا قۇر ءۇيىلدىڭ,
ۇلىق كورسەڭ ۇيلىعىپ
جەلدى كۇنگى قامىستاي
جاپىرىلىپ ءيىلدىڭ
كەلتىردىڭدەر نامىستى,
بەك قورلانىپ كۇيىندىم...
جىراۋدىڭ قازاق بايلارى مەن ورىس ۇلىقتارىنىڭ بىرگە كەزدەسىپ, بىرگە جۇرگەنىن بۇل تۇڭعىش كورۋى ەدى. سونان دا قازاقتىڭ بايلارىنىڭ مايىسقاق مىنەزدەرىن كورىپ جانى تۇرشىككەن. قازاقتىڭ بۇ قۇلدىقتان ەندى قايتىپ قۇتىلمايتىنىن قارت جىراۋ ىشتەي ۇققان. سودان بولار, كوڭىلى شەرگە تولعان.
«جارمەڭكەدەن سوڭ قالادا قال, اقىندارمەن بىرگە بولىپ دەمال», دەگەن بايشىكەشتەردىڭ قولقا سوزدەرىنە قارت جىراۋ قۇلاق تا اسپادى. جانى وڭاشا قالۋدى قالاعان.
ءساۋىر ايى جىلى بولعان سوڭ ءوزىنىڭ قوڭىرشا كيىز ءۇيىن تىكتىردى. سول ۇيدە ەرتەلى-كەش دومبىراسىن شەرتىپ جاتتى دا قويدى. كوڭىلگە العانى, جانعا داۋا بەرمەگەنى كوكىرەكتى كۇمبىرلەتكەن ولەڭقۇستى بولاشاق ومىرگە قالاي ساقتاۋ كەرەك دەگەن تىنىمسىز وي ەدى. ەسىندە ءالى جۇرگەن تاريحي ەپوستاردى, قيسسالاردى, داستانداردى, اڭىزداردى قالاي ەل ەسىندە ماڭگىگە قالدىرۋ كەرەك؟.. كيىز ۇيدە وتىرىپ الىپ ءبىر جاز بويى جىرلا دەسە جىرلار, ال بۇنىڭ سول جىرلارىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ جازىپ الار كىسى قايدا؟ ونداي وزىق تۋعان قازاق دەشتى قىپشاق دالاسىندا بار ما؟
اۋەلى ونى ويلايتىن قازاق ورتاسى بار ما؟ بار بولسا قايدا؟!. بار بولسا ونى قالاي تاپپاق كەرەك؟!. سول دالاداعى الىپ جىراۋلاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ ءسوزى قاعاز بەتىنە تۇسپەپتى. بىراق...
دالا جىرى دالا حالقىنىڭ ەسىندە عانا ساقتالىپ كەلىپتى. اتاسى بالاسىنا, بالاسى نەمەرەسىنە امانات قىلىپ جىر سىيدى وتكىزە بەرىپتى. ءجۇز مىڭداعان جىر جولدارى حالىقتىڭ ەسىندە قالاي جاتتالىپ جۇرە بەرگەنىنە تاڭعالاسىز.
«ماناستاي» الىپ جىر دا قىرعىز ماناسشىلارىنىڭ جادىندا جاتتالعان. قازاقتىڭ «ەر تارعىن», «قوبىلاندى», «الپامىس» سياقتى باتىرلار جىرىن دا قازاقتار عاسىرلار بويى ەستەرىندە ساقتاپ كەلگەن. بۇل نەتكەن ەسى دە, ساناسى دا سەرگەك حالىق. بۇل ەپوس جىرلاردى جىرشى ون شاقتى كۇن قوڭىر كەشتەن الا تاڭعا دەيىن تالماي جىرلايتىن بولعان. ول كەزدەرى جازدىڭ ءبىر تۇتام تۇنىندە جان ادام ۇيىقتاماۋشى ەدى. قازىر جىر جىرلايتىن وتىرىستار سيرەگەن.
قارت جىراۋدىڭ پايىمداۋىنشا, اتا-بابالارى عۇمىر كەشكەن, ساۋىق-سايران سالعان دالالىق وركەنيەت پەن مىناۋ بۇگىنگى زامان ۇستانعان وركەنيەت ەكى بولەك دۇنيە. قۇرىعى ۇزىن سارى ساقالدار قازاقتىڭ اياعىن كىسەندەپ بولعان. «قازاقتىڭ بۇگىنگى تىرلىگى قاقپانعا تۇسكەن قاسقىردىڭ حالىنەن دە جامان با؟» – دەپ ويلادى. جۇرەگى سۋىندى. جانى تۇرشىكتى.
قارت جىراۋدىڭ تاعى ءبىر تامىرىن باسىپ تانىعانى, اۋىزشا ايتاتىن ولەڭمەن جازبا ولەڭنىڭ ايىرماسى اتشاپتىرىم جاتقاندىعى. ءبىزدىڭ جىرىمىز ءبىر بولەك الەم, جازبا ولەڭ ءبىر بولەك الەم. ناقىش بولەك, وي يىرىمدەرىن بەرۋ بولەك, ويدى العا تارتۋ دا بولەك.
ءسوز ساپتاۋى دا ەرەكشە. سول ەرەكشە اقىننىڭ ءبىرى سارىارقانىڭ اعا سۇلتانى قۇنانبايدىڭ ۇلى يبراھيم مىرزانىڭ ولەڭدەرىن جەلپىلدەگەن جىراۋلىق لەپپەن لەكىلدەپ ءجۇرىپ, ساناعا جەتكىزە الماپتى.
نە جازۋدى؟ نەگە جازۋدى؟ نە ءۇشىن جازۋدى سول يبراھيم – اباي مىرزادان ۇيرەنۋ كەرەگىن قارت جىراۋ ابدەن ۇققان. ايتسە دە, كەيىندەۋ ۇققان. ءيبراھيمنىڭ ويى كوڭىلدەن اجىراماي جۇرەگىن تولقىتا بەرگەن سوڭ بارىپ, اقىن ولەڭدەرىن دە, ءوزىن دە ەرەكشە جاقىن تارتقان.
كوڭىلىم قايتتى دوستان دا, دۇشپاننان دا,
الداماعان كىم قالدى ءتىرى جاندا؟
الىس-جاقىن قازاقتىڭ ءبارىن كوردىم,
جالعىز-جارىم بولماسا اندا-ساندا.
پايدا ءۇشىن بىرەۋ جولداس بۇگىن تاڭدا,
ول تۇرماس باستان جىعا قيسايعاندا.
مۇنان مەنىڭ قاي جەرىم اياۋلى دەپ,
بىرگە تۇرىپ قالادى كىم مايداندا.
ەندىگى جۇرتتىڭ ءسوزى – ۇرلىق-قارلىق,
سانالى جان كورمەدىم ءسوزدى ۇعارلىق.
وسى كۇندە, وسى ەلدە دانەمە جوق
مەيىر قانىپ, ءماز بولىپ قۋانارلىق.
ولەڭدى قالاي-قالاي وربىتەدى, ساڭلاق سابازىڭ, ا!.. ناعىز ولەڭ وسى عوي!..
جالىن مەن وتتان جارالعان ولەڭدى ۇعاتىن قايسىڭ بار؟ ءسوز بولەك. سانا بولەك. حالقىنا دەگەن نيەتى بولەك.
«پارتيا جيىپ, پارا العان, كوڭىلى كەدەي بايسىڭدار» دەيدى. مۇنداي ءسوزدى قازاقتىڭ قاي اقىنى ايتا العان. شوقتىعى بيىك شەرمەندە وي عوي بۇل.
ال, دەشتى قىپشاق دالاسى ءوزىنىڭ كەڭ تىنىستى تىرشىلىگىنەن ايىرىلعان. قازاق تۇڭلىگىنەن ايسىز قاراڭعى تۇندەردە مۇڭ سورعالاپ تۇراتىندى شىعارعان.
1925 جىل. جاز. ءتالتۇس
وسىدان ءبىر كۇن بۇرىن تاڭمەن تالاسا تۇرىپ, جيرەن اتتى ەرتتەپ ءمىنىپ الماتىعا ءجۇرىپ كەتكەن. كوپ جىلدار بويى جابىققان, جالعىزدىققا, قارتتىققا مويىنسىنعان ءبىر كەزدەگى اساۋ جىراۋ كوڭىلى تىرشىلىك تاۋقىمەتىنىڭ قامىتىنا ءبىرجولا ۇيرەنشىكتى بولعان. شارۋاعا ىڭعايى جوق جىراۋدىڭ دومبىرا شەرتىپ, جىر ايتقاننان باسقاعا يكەمى دە, قۇلقى دا جوق ەدى.
قاندى سورعان قوقان حاندىعىن ورىس پاتشاسى تۇنشىقتىردى; ەندىگى جەردە قازاقتىڭ بيلىگى ورىس شەنەۋنىكتەرىنە اۋىستى, ەندىگى س ۇلىك سول ورىستار بولدى, قازاقتى سولار اياۋسىز سورا بەردى. مومىن قازاق بارىنە كوندى. جات دەسە جاتتى, تۇر دەسە تۇردى.
بار بىلگەنى سول بولدى. كەۋدەسىنە نامىس قونعان ەر قازاقتاردى ءيا اتتى, ءيا استى, ءيا ءسىبىردىڭ زىندانىندا ۇستادى. سونان كەيىن پاتشا قۇلاپ قىزىلدار كەلدى. ولارىڭ اللا مەن ادالدىقتى ادام ۇعىمىنان الىپ تاستادى. اللاسىز, ادالدىقسىز قالاي تىرشىلىك ەتۋگە بولادى دەپ, قارت جىراۋ ءجيى ويلايدى. اقتاردىڭ ويىن ۇققانمەن, قىزىلداردىڭ ويىن ۇعۋ قيىن بولدى. قىزىلداردىڭ ويىنى قاتتى ەكەن. ءسوزىن ۇقپاعاندى اتىپ, اسىپ تاستاۋ, تار قاپاسقا قاماۋ تۇككە تۇرمايتىن بولدى. قازاق دالاسى تۇرمەگە تولىپ كەتتى. وعان كىرگەن ادام بار, شىققان ادام جوق بولدى. قوقان مەن اق پاتشانىڭ كەزىندە دومبىرا شەرتىپ, ءان سالاتىن ايتۋلى قازاق-قىرعىز ايتىستارى داۋىرلەپ تۇرۋشى ەدى, ەندى ءبارى وزگەردى. ادام دا وزگەردى. زامان دا وزگەردى. وزگەرمەگەن مىناۋ جيرەن اتى, قايىڭنان ويىلعان دومبىراسى, سونسوڭ ءوزى.
بۇل جابايدىڭ ۇلى جامبىل جىراۋ ەدى.
مۇنىڭ ءبىر كەزدە قىرعىز بەن قازاقتى اۋزىنا قاراتىپ ايتقان جىرلارى, اتاقتى ايتىستارى ەندى ۇمىت بولعان. سونىڭ كوبىن ءوزى دە ۇمىتقان. ەسىنە ءتۇسىرۋ كەرەك. دومبىرامەن. ءوزىنىڭ ەس-اقىلىمەن.
ۇكىلى دومبىرادان ۇكى تۇسكەن. داۋىسىنىڭ بوياۋى قاشقان. ءوڭى كەتىپ, بەتىن ءاجىم باسقان. باستان باق تايعان كەز ەدى.
دومبىراسىن قۇشاقتاعان قارتقا سابىرلى ءجۇزدى, دەنەسى مول پىشىلگەن جاس قازاق سالەم بەردى. ءىشى-باۋىرىنا كىرىپ ءسوز سويلەدى. اتا تەگىنەن وزىنە دەيىن ءبارىن سۇراپ جاتىر. ءبىلىپ جاتىر.
قارت جامبىل بۇل جىگىتتىڭ ءوزىن بىلمەيتىنىن ۇقتى.
– ءاي, قۋ بالا, نە عىپ تولعاي بەرەسىڭ, – دەپ مىرس ەتتى.
– بىلگىم كەلگەنى عوي, اقساقال, بىلگىم كەلگەنى. جاعدايىڭىز كەلىسپەي تۇر-اۋ, – دەپ قينالعانىم دا راس.
– ماعان جانىڭ اشىسا ءبىر توستاعان قىمىز اكەپ بەرشى, كانە؟!.
– قازىر ءبارىن رەتتەيمىز, اقساقال. قاسىنا ەرگەن جاستاۋ جىگىتتى كوك بازاردىڭ قىمىز ساتاتىن تۇسىنا جۇمساپ جىبەردى.
قارت باسىنداعى بوركىن الىپ, قول ورامالىمەن ماڭدايىنىڭ تەرىن ءسۇرتتى. تاڭدايى كەۋىپ جۇتىنا المادى. كەمپىرىنە قالاعا بارامىن دەپ ايتۋدى دا ۇمىتىپ, استىنان سۋ شىققانداي بولىپ, تاڭ اتار-اتپاستان جول ءجۇرىپ كەتكەن. سوڭعى كەزدەرى قارت جىراۋ ءجيى-ءجيى اتىن ەرتتەپ ءجۇرىپ كەتەتىن بولعان. ءسۇيىنباي جىراۋ دا قارتايعاندا جالعىز كەتەتىن. جيدەبايدا جان تاپسىرعان يبراھيم-اباي مىرزا دا جالعىزدىقتى كوپ جازعان.
يبراھيم مىرزا حالقىنا ارناپ نەبىر كاۋسار سوزدەر ايتتى, ونى حالقى ۇقپادى, جەر ەم دەدى, ەمبەدى, وقۋ وقى دەدى, وقىمادى, اللانى ءسۇي دەدى, سۇيمەدى, ادامعا ماحابباتپەن قارا دەدى, قارامادى. ادامزاتقا باۋىرىم دەپ قارا دەدى, ول يشاراتىن قازاق مۇلدەم ەسكەرمەدى. نادان قازاق ءيبراھيمنىڭ ءوزىن دە, ءسوزىن دە كەرەك قىلمادى. مۇنداي ەلدەن يبراھيم دا ىرگەسىن اۋلاق سالىپ, بولەك جاتىپ الدى. اياۋلى ۇلدارى ءولدى. جالعان دۇنيەدە جالعىز قالدى. مۇڭ مەن شەرگە كومىلدى. قايعى قامىتىن كيىپ, قاپادان جان تاپسىردى عوي جارىقتىق. بۇل ءوزى بارلىق ويلى ادامنىڭ باسىنا بىتەر قاسىرەت بولسا كەرەك. ورىس ورتاسىندا وقىعان وقىمىستى بالاسى وسى الماتىدا قايتىس بولدى.
جاس جىگىت ءبىر تەگەنە قىمىزدى كوتەرىپ جەتىپ-اق كەلدى.
– قازىر نان مەن پالاۋ دا كەلەدى, – دەپ قۋانا جىميىپ تۇر. قىمىزدى ساپىرىپ-ساپىرىپ جىبەرىپ ءبىر توستاعانىن قارتتىڭ قولىنا ۇستاتتى. قاتالاپ وتىرعان قارت جىراۋ قوڭىر توستاعاندى توڭكەرىپ تاستاعاندا, ماڭدايىنان بۇرق ەتىپ تەر شىقتى.
– اقساقال, تاعى بىرەۋىن تارتىپ جىبەرىڭىز.
– قۇيما, قىمىزدى ساپىرىپ وتىرىپ سويلە. ءجايلاندىم. سەن قايدان جۇرگەن «قىدىرسىڭ», جىگىتىم؟ – دەپ قارت جىراۋ جىگىت اعاسى بولعان سابىرلى قازاققا ەندى تۇستەي قارادى. سۇيەگىڭ كىم؟ سونى ايتا وتىر.
– جول سىزدىكى. ءجون دە سىزدىكى.
– ماقۇل. مەن الاتاۋدىڭ جامبىل دەگەن جىراۋىمىن. سۇيەگىم ەكەي. شاپىراشتى بولامىز.
– ءسىزدىڭ كىم ەكەنىڭىزدى باعانا ءبىر اقساقال ايتتى. سونان سوڭ سىزگە ادەيى سالەم بەرىپ, سىي-قۇرمەت كورسەتكىم كەلگەنى عوي. مەن تۋعان ەلدەن قۋىلىپ, بوسىپ جۇرگەن قازاقپىن. ولەڭ-جىرعا اۋەسپىن. رۋىم توبىقتى. ەسىمىم عافيز.
– و, ءتاڭىرى-اي! يبراھيم مىرزانىڭ تۋىسىمىن دە.
– اباي باباما دا, سىزگە دە تۋىسپىن. قالقامان-مامىر بولامىن.
– وي, دوكەي جىگىتتىڭ ءوزى بولدىڭ عوي. ناعاشىلاپ كەلىپ جاتىرمىن دە؟..
– جوق, اقساقال. توبىقتىنى بوسىتىپ, شىڭعىستاۋدان قۋدالاپ جاتىر. جيدەبايدان ءسان كەتتى. اباي اتام ەلدىڭ كيەسى دە, رۋحى دا بولدى عوي. سول اسىل ادام ورتادان كەتكەن سوڭ-اق قۇل-بەلسەندىلەر باسىندى. تەكسىزدەر كوتەرىلگەن زامان كەلدى عوي, اقساقال.
قارت جىراۋ ۇندەگەن جوق. جاس بالا جىگىتتىڭ ىستىق نان مەن مايلى پالاۋ اكەلگەنىن دە بايقامادى. «سوندا زامانا جەلى قالاي-قالاي سوعىپ تۇر؟» – دەپ ويلادى قارت جىراۋ. قازاققا باس بىرىگەر ءسات تۋعانداي كورىندى.
سول بەرەكە-بىرلىكتى قازاق اڭساعالى قاشان؟!. ال مىنا وقىعان جىگىت قۋدالاۋدا ءجۇر. قازاقتىڭ رۋحى بولعان جيدەبايدى كۇل-تالقان قىلىپ كۇيرەتتى دەيدى. شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىردى دەيدى. بۇل يبراھيم-ابايدىڭ قۇلاعانى ەمەس, قازاقتىڭ قۇلاعانى عوي. بىراق ونى ۇعار ەس قايدا؟ الاۋىز قازاقتىڭ باسى ەركىندىك العاندا دا بىرىگەر ءتۇرى جوق-اۋ وسى؟! بۇل وي قارت جىراۋدىڭ شارشاپ-شالدىققان جۇرەگىنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى.
– اقساقال نە ويلاپ كەتتىڭىز؟ – دەپ سۇرادى عافيز قالىڭ ويعا كومىلىپ كەتكەن قارتتى سەرگىتكىسى كەلىپ.
– قايتەسىڭ سۇراپ...
ويدى وي قۋالاپ باسى ماڭگىرگەن.
قارت جىراۋ تاعى دا ءبىراز ءۇنسىز قالدى.
– ماعان ىلەسىپ اۋىلعا ءجۇر. ناعاشى جۇرتىڭ عوي, باۋىر باسىپ كەتەرسىڭ, – دەدى قارت جىراۋ.
– راحمەت, اقساقال, ناعاشىلارىمدى ساعالاماق ويدا بولعانىم راس, بىراق مەن قۋعىندا ءجۇرمىن. سىزگە پالەم ءتيىپ كەتەر. مەنىڭ ەندىگى بەت العانىم بىشكەك. كوپ توبىقتى سوندا كەتىپ جاتىر. قازاق دالاسىندا بىزگە ءازىر تىنىم بولماس. اباي بابام تۋرالى ايتقان ويلارىڭىز كوڭىلىمە قوندى. جاقسىدا جاتتىق جوق دەگەن ءسوز قازاق ورتاسىندا ءالى دە ءتىرى ەكەن. سونى مىسە تۇتتىم. الابۇرتقان كوڭىلدى توقتاتتىم.
– يبراھيم مىرزا ءۇشىن دە, تەكتى ورتادان شىققاندارىڭ ءۇشىن دە قۋدالاپ جاتىر عوي. قۇلدار قۇرعان ۇكىمەتكە تەكتىلەردىڭ نە كەرەگى بولسىن؟!. قانشا جۇلقىنسا دا قۇلدان ادام شىقپايدى. قارعانى قالاي بۇركىت جاساماق, قۇداي-اۋ!.. بۇل اداسۋ بارا-بارا ازعىندىققا اينالۋى بەك مۇمكىن.
كوپ قارعا تەڭ كەلمەيدى ءبىر سۇڭقارعا,
كوپ جىلقى تەڭ كەلمەيدى ءبىر تۇلپارعا.
جاقسىنىڭ ارقاشاندا ءجونى بولەك,
جامان ادام جاراماس ءبىر قىمتارعا.
دەشتى قىپشاق دالاسى ءتىرى بولسىن دەسەك, جىرى, ءانى, سالت-ءداستۇرى ءتىرى بولۋى كەرەك. قازاقتىڭ جىرى ءتىرى بولسا, جانى دا ءتىرى بولادى. – قارت جىراۋ قىمىزدان جۇتىپ, ءسال بوگەلە بەردى دە لەزدە ءسوزىن قايتا جالعاستىردى.
– جورتقاندا جولىڭ بولسىن, جاقسى اۋىلدىڭ بالاسى. قايدا جۇرسەڭ دە امان بول. ءاۋمين! ءسال بوگەلىپ بارىپ: – سەن مىنا ولەڭدى بۇرىن-سوڭدى ەستىپ پە ەدىڭ؟
سالەم ايت, بارساڭ ابايعا
كەڭەسى كەتكەن تالايعا.
اۋىردى جەڭگەن قارا جەر,
سابىرلى بولسىن قالايدا!
ءبىر جۇتقان سۋداي دۇنيەسىن,
اششىسىن تاتىپ كۇيمەسىن.
جاپانعا بىتكەن بايتەرەك,
جالعىزبىن دەپ جۇرمەسىن!
كەمەلگە كەلگەن اسىل-اي,
تاسقىندى ءتاڭىر باسۋى-اي!
نار كوتەرگەن اۋىرعا,
ارقاسىن توسسىن جاسىماي! – دەدى.
قارت جىراۋ دا, توبىقتى حافيز دە ءۇنسىز. كوزدەرىن كوتەرمەگەن كۇيى وي الەمىنە ەنىپ كەتكەن بولسا كەرەك.
– كەرەمەت جىر! كەلىستى جىر! رەكۆيەم! بۇل ءسىزدىڭ اباي اتامنىڭ ۇلى ءابدىراحمان ولگەندە كوڭىل ايتقان ولەڭىڭىز, – دەپ ءسۇيسىندى حافيز.
– بۇل ءسوزىمدى اباي ەستىگەن ەكەن عوي, – دەپ قارت جىراۋ ويلانىپ وتىرىپ قالدى. اجىمگە تولى بەت-ءجۇزى لەزدە قاراسۇر تارتىپتى. – ءاي, اسىل سابازىم-اي! ءسوزىم جەتكەن ەكەن عوي. جۇرەكتەن قۇيىلعان جىرعا كوڭىلى تىنشىدى ما ەكەن؟.. كوپكە بارماي ءوزى دە و دۇنيەگە اتتانىپ كەتتى عوي...
– ءيا...
– جاپانعا بىتكەن بايتەرەك ەدى عوي جارىقتىق!..
يبراھيم-ابايدىڭ ولگەنىن ەستىگەندە ءبىر كۇن بويى بۇك ءتۇسىپ جاتىپ, ءىشى-باۋىرى ەزىلگەندەي كۇي كەشكەنىن ەسىنە الدى.
قازىر دە كوز الدى جىبىرلاپ تۇر ەدى. ەرنى دە دىرىلدەۋىن قويماعان.
1928 جىل. جاز. كەش
قالادان شىعىپ اۋىلدى بەتكە العان تۇستا اتىن ءبىر شوقىتىپ الىپ, جۇردەك اتتىڭ جايلى اياڭىندا شالقايىپ وتىرىپ ويعا بەرىلدى. و, ءتاڭىرى! كوز الدىندا وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى كورىنىس. ءوز ەلىندە بوسقىن بولىپ كۇن كەشكەن تەكتى اتانىڭ بالالارى تۋرالى شىندىق جانىن جەگەن. ءيا, سوندا بازاردا كورگەن سابىرلى قازاقتىڭ كەسەك مىنەزى, ويلى ءسوزى, ۇلكەنگە دەگەن مەيىرىمى كوڭىلىن بوساتقان. تەكتىنى تەكتى عانا تانىر. تەكسىز – ادام تاني الماس. ولاردىڭ وزدەرىن تانۋعا دا, حالقىن كوتەرۋگە دە شامالارى جەتپەيدى. دۇرىسى ول تۋرالى ويلانبايدى. ونداي وي ولاردىڭ ساناسىنا دارىمايدى. كوڭىلدەرىن تەربەتپەيدى. توپاس جاراتىلعان پەندە توپاس بولىپ كۇن كەشەدى.
اق پاتشانىڭ بودانىندا وتكەن ءۇش عاسىردا, قازاق بويىنداعى كوپ قادىرلى قاسيەتىن جوعالتقان. قازاق وزگەرگەن. ورىستانعان ۇلت ءوزىنىڭ ءتاڭىر بەرگەن بولمىسىنان اجىراي بەرەدى ەكەن. ورىستانۋ ادامدىق كەلبەتتەن ايىرىلۋ, ۇلتتىق تاربيەدەن ايا ءۇزۋ, ادام رەتىندە, حالىق رەتىندە جوعالۋ. وزگە ۇلتقا بودانعا تۇسكەن قاي حالىقتىڭ دا كورەتىنى ۇلت رەتىندە جوعالۋ, ۇلتتىق قاسيەتتەن ايىرىلۋ.
قارت جىراۋ اتباسىن بوس جىبەرگەن ەكەن, جيرەن ات كولدەنەڭ اققان وزەن بويىنا كەلىپ توقتاپ تۇرىپ قالدى.
قىپ-قىزىل ارايلى كۇن ورنىنا قونۋعا كوكجيەككە ءتونىپ كەلىپتى. تاۋ اراسىنىڭ سالقىن اۋاسى جەڭىل كويلەكتەن ءوتىپ بارادى. قورجىنىنان جەڭىل ماتادان تىگىلگەن جەڭىل وزبەك شاپانىن الىپ كيدى. سوندا بارىپ اڭعاردى, جيرەن اتى قارت جىراۋدى ءسۇيىنباي ۇستازىنىڭ مولاسىنىڭ باسىنان ءبىر-اق شىعارىپتى. تاۋ ىشىنە قالاي ەندەپ كىرىپ كەتكەنىنە جىراۋ تاڭىرقاپ بارىپ اتتان ءتۇستى دە, قىراتقا قاراي جاياۋ تارتتى. جيرەن اتى اۋىزدىقپەن سۋ ءىشتى. پىسقىرىندى. الىسقا ۇزاپ كەتكەن يەسىنىڭ سوڭىنان ەردى.
قىرات يەگىندەگى ءسۇيىنبايدىڭ بەيىتىنىڭ قاسىنا كەلىپ تىزەرلەپ وتىردى. قۇران وقىدى. تاباقتاي قىپ-قىزىل كۇن كوكجيەكتەن تومەن قۇلدىراپ بارا جاتىر ەدى. ورنىنان تۇرىپ, اسىقپاي تىزەسىن ۋقالادى, كۇننىڭ سوڭعى شاپاعى استىندا قۇرعاق تال جينادى. قۇرعاق ءشوپتى قوسا جۇلدى.
شاقپاق تاسپەن وت تۇتاتتى. اۋەلى ءشوپتىڭ بىقسىعان ءيىسى شىقتى, ارتىنشا قالىڭ ءتۇتىن بۋداقتادى, سول ءتۇتىن كوزدەن جاس اعىزدى. جيرەن اتتىڭ ەرتوقىمىن الىپ, جۇگەنىن سىپىردى دا ساۋىرىنان قاعىپ-قاعىپ جىبەردى. ءوزى ەندى عانا كوتەرىلگەن وتتىڭ قاسىنا جايعاعان ەرتوقىمعا باسىن قويىپ, كوك شوپكە شالقاسىنان جاتتى. قىر ارقاسى, بەلى ءۇزىلىپ تۇسەردەي بولىپ قاقساپ بەرگەن.
قارا كوك اسپاندا جۇلدىز ەندى عانا قوناقتاعان كەز ەدى. جاقىن جەردە اۋىل بارىن بىلسە دە, ەشقايدا بارعىسى كەلمەدى. جانى جالعىزدىقتى قالاعان. سول جالعىزدىقتى ءتاڭىرى بۇعان ءدال بۇگىن قيىپ بەرىپتى. تاڭىرگە سول ءۇشىن مىڭ العىس ايتتى.
كوك بازاردا كورگەن توبىقتى جىگىتتىڭ كوزىنەن مۇڭ كورگەنىمەن, بەت الپەتىندە ويسىراي جەڭىلگەن ادامنىڭ بولمىسى كورىنبەگەن. تاۋەكەلگە بويسۇنعان شيراق, ءمارت جىگىتتىك كەسكىن كەلبەتى قارت جىراۋعا ۇناعان.
سارىارقادان الماتىنى جاعالاپ بوسىپ كەلىپ جاتقان قازاقتاردى كۇندە كورەدى. ءبىرسىپىراسىنا داستارقانىنان ءدام تاتتىرىپ, تاۋ اراسىمەن بىشكەككە اسار تۇستى كورسەتىپ تە جىبەرگەن. اشتىقتان وزەكتەرى تالعان قازاقتار الاتاۋدىڭ بيىك شاتقالدارىنان اسىپ ءوتىپ, بىشكەككە جەتە الا ما ەكەن, دەپ قارت ءجيى ويلايتىن.
الدىنداعى مالىن تارتىپ العان سوڭ-اق, اش-جالاڭاش قالعان قازاق اشتىقتان قىناداي قىرىلىپ جاتقان.
وكىمەتتىڭ گازەتى دە, راديوسى دا اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان قازاقتار تۋرالى ءتىس جارمادى. قازاق ولمەسە ومە قاپسىن دەپ ۇكىمەت باسىنداعى قىزىل كوميسسار قازاقتار دا, اتقامىنەر جاندايشاپتار دا, وزبىر ساتقىندار دا, قازاق ەلىن تۋلاقتاي تارتقىلاپ بىت-شىتىن شىعارعان.
بەلدەرىنە تاپانشا تاعىنعان قازاقتىڭ سۇمىراي جاندايشاپتارى ءوز ۇلتىن قۇرتۋعا بارلارىن سالعان. قازاقتى قازاق وسىلاي قۇرتقان...
قارا جەردى تاسىرلاتىپ شاپقان ارعىماقتار تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى دالانى دۇرلىكتىردى. سول ءدۇبىرگە جيىرما ءبىر عاسىرلىق دالا جىرلارىنىڭ ءدۇمپۋى قوسىلدى.
دالا – ازان-قازان. قايران قازاقتىڭ دالاسى. سەنى سوقامەن تىلگىلەدىك, جاتقا سىيعا بەردىك, تيىنعا ساتتىق. ءبىز سەنى ارداق تۇتپادىق, قايران دالا, ءبىز سەنى ولىمگە قيدىق. ءوزىمىز دە سەنىمەن بىرگە قۇريتىنىمىزدى بىلمەدىك.
بۇ دۇنيەدە انا-دالاسىن ساتقان حالىق وڭباسىن!
بۇ دۇنيەدە انا-دالاسىن ولىمگە قيعان ەلدى قارعىس اتسىن!..
اناسىن ولتىرگەن پەرزەنتتىڭ جەر باسىپ ءتىرى ءجۇرۋى ادىلەت پە؟!.
قارت جىراۋ كوك شوپكە جەڭىل شاپانىن ءتوسەپ جاتقان ەدى, مازاسىز دوڭبەكشىگەن كارى دەنە الاسۇردى. ۋھىلەگەن ءۇنى ۇكىنى وياتتى. كارى جىراۋعا قوسىلىپ الاتاۋدىڭ ۇكىسى قوسا ۋھىلەپ بەردى.
اسپانداعى جۇلدىز بىتكەن جەرگە اعىپ ءتۇسىپ جاتىر. جو-جوق, سوناۋ الاتاۋدىڭ شىعىستاعى بيىگىنىڭ قاق توبەسىندە جارقىراعان سۇمبىلە جۇلدىز زىمىراي جەرگە قۇلدىرادى. تامىز — جۇلدىز اعاتىن اي ەدى عوي.
تاڭنىڭ ساۋمال ساۋلەسى ەندى عانا قارا جەرگە ۇمتىلىپ بەرگەن.
قارت جىراۋ ويانىپ كەتتى. بۇلاق باسىنا بارىپ تاستاي سۋ ءىشتى.
«جامبىلجان, سەن ماعان كەلمەي كەتىپ-ەڭ...» ءسۇيىنبايدىڭ داۋىسى ءدال قاسىنان ەستىلدى. قارت ءوزىن ىڭعايسىز سەزىندى.
«كەلەيىن دەپ كەلگەم جوق, اداسىپ كەلدىم, سۇيەكە!», – دەدى وتىرىكتى جەك كورەتىن ۇستازىنا قارت جىراۋ شىندىقتى كولدەنەڭ تارتىپ.
«سەن دە قارتايىپسىڭ, جامبىل!..»
«قارتايدىم, سۇيەكە! جالعاننىڭ قىزىعى تاۋسىلدى!».
«ماعان قوسىلۋعا اسىقپا. قارا جەردى تاپتاي تۇر, جامبىل!».
«تاپتاعاننان نە پايدا, جالىقتىم! جىر كوشى دە مەنى تاستاپ بارادى, سۇيەكە!..».
«جىر شىركىننىڭ جانىڭدى تۋلاتپاعانى سەنىڭ جۇرەگىڭدى قاپاعا بولەيدى عوي, تەگى...»
«دۇرىس ايتتىڭىز, ءبىلىپ ايتتىڭىز, سۇيەكە!».
«باسىما كەلىپ ءمىناجات ەتتىڭ. ەندى تاعى ءبىر تۇلەپ باعارسىڭ... شارشاما, جامبىل, شارشاما! جۇماقتىڭ اتى جۇماق قوي, بىراق قارا جەردەي ىستىق بولمايدى ەكەن, جامبىل. قارا جەردەن اسقان ەشنارسە جوق ەكەن. سەن سونى ۇق, جامبىل. قارا جەردى جايلاعان پەندەلەر ادامعا اينالسا دەپ ارماندا, جامبىل. پەندە ادام بولعاندا عانا جەر بەتىندە جۇماق ورنايدى. جۇماقتى تۇرعىزاتىن ادام. سونان دا ادام ادام بولىپ باعۋى كەرەك. سەن وتىرعان جەردە مەن دە وتىرعانمىن, جامبىل!..»
«سۇيەكە, ءدال وسى قىراتتىڭ ۇستىندە ەكەۋمىز مالداس قۇرىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانىمىز ەسىڭىزدە مە؟»
«ەسىمدە, جامبىل, ەسىمدە... قارا جەردى قارس باسقان كەز كوزدەن ۇشقانىمەن, جان كوزىنەن كەتكەن جوق».
«سۇيەكە, جۇرەك كوزىن ءبىلۋشى ەم. جان كوزى دە بولادى ەكەن-اۋ!»
«جامبىل, جان كوزى, ار كوزى, سانا كوزى دەگەن دە بار ەكەنىن ۇمىتپا. كوكتە دە كوز بار. جەردە دە كوز بار. جۇماقتىڭ ءوز كوزى بار. توزاقتىڭ ءوز كوزى بار. ءتاڭىردىڭ ءوز كوزى بار».
«سۇيەكە, وسى دەشتى قىپشاق دالاسىنا قوجالىق ەتكەن بەتتەرىن تۇك باسقان قىزىلداردا كوز بار ما؟..»
«ولار جەندەتتەر عوي, جامبىل! ولاردىڭ كوزى قانعا تولى. قاندىكوز پالەكەتتەردەن اۋلاق بول. ءوز دالاڭدا ءوز باعاڭدى ءتۇسىرىپ الىپ جۇرمە, جامبىل! سەن قارا جەردى ەركىن باسقان قازاقتىڭ سوڭعى جامپوز جىرشىسىسىڭ!.. سونى ەسىڭدە ۇستا. بەرىك ۇستا!. ءتان راحاتى ءۇشىن جانىڭدى ساتپا. مەن بىلسەم, بۇل دۇنيەدە دە, و دۇنيەدە دە جان راحاتىنان ارتىق ەشنارسە جوق, جامبىل! سونى ۇق! سول ۇققانىڭنان ايىرىلما. اينىما!.. قارا جەردە پەندەگە كەرەگى ەكى-ءۇش اق ارشىن قارا توپىراق. تىرشىلىكتە جيىپ جۇرگەنىڭدى و دۇنيەگە وتكىزە المايسىڭ. بۇل جاقتا حان دا جوق, تورە دە جوق, پاتشا دا جوق – پارا بەرەتىن, پارا الاتىن وزبىر ساتقىندار دا جوق. ولار كورلەرىندە وكىرىپ, توزاقتا كۇندىز-ءتۇنى ءبىر توقتاماي شىڭعىرىپ جاتادى. ولاردىڭ داۋىسىنان جان تۇرشىگەدى. بىراق, ولاردىڭ جانايقايىن سەندەر, تىرىلەر ەستىمەيسىڭدەر. سەندەر ەستىسەڭدەر, پەندە ەمەس, ادام بولۋعا بار جاندارىڭدى سالار ەدىڭدەر, جامبىل».
«مەنىڭ ءپىرىم ءسۇيىنباي, ءسوز سويلەمەن سىيىنباي...»
«تاڭىرگە سىيىن, جامبىل, تاڭىرگە!».
«تىرشىلىكتە تاڭىرگە, قارا ولەڭدە وزىڭىزگە سىيىنىپ كەلدىم, سۇيەكە! مەنىڭ ۇستانىمىم وسى بولدى. سول ۇستانىمنان تايمادىم».
قارت جىراۋ جيرەن اتىنا ءمىنىپ, اتباسىن اۋىلىنا بۇردى. تاڭ الدىندا سۇيىنبايمەن وتكەن كەڭەس ونىڭ جان دۇنيەسىن تولقىتىپ-اق كەتكەن. بۇ دۇنيەدە بەكەر ەشنارسە جوق قوي, ءسۇيىنباي پىرىمەن كەزدەسكەنىن قارت جىراۋ جاقسىلىققا جورىدى.
بۇل جامبىلدىڭ ءسۇيىنبايداي پىرىمەن سوڭعى كەزدەسۋى, سوڭعى قوشتاسۋى ەدى.
1943 جىل. جاز. ىمىرت
نەمىس باسقىنشىلارى مەن كەڭەس مەملەكەتى اراسىنداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءورشىپ تۇرعان كەز بولاتىن. سول جازدا سوعىستاعى بالاسى العاداي قازا تاپتى. العادايدىڭ ءولىمى قارت جىراۋدىڭ جان دۇنيەسىن كۇيرەتىپ كەتىپ ەدى. توقساننىڭ جەتەۋىنە جەتكەن جامبىل جاباەۆ قايتىپ بويىن تىكتەپ, ەڭسەسىن كوتەرە المادى. بۇ جالعاننىڭ قىزىعى ول ءۇشىن باياعىدا تاۋسىلىپ بولعان ەدى. قاۋساپ بىتكەن ءتانىن كەڭەس ۇكىمەتى ءالى دە سۇيرەلەپ جىرىن جىرلاتىپ كەلەدى. قارت جىراۋعا مۇنىڭ ەندى ەش قاجەتى جوق بولاتىن.
العادايدىڭ ولىمىنە قاتتى كۇيزەلگەن قارت جىراۋ مۇڭ شاعادى. كۇڭىرەنەدى.
الاتاۋدى اينالسام
العادايدى تابام با؟
سارىارقانى ساندالسام,
ساڭلاعىمدى تابام با؟
ءولىم دەگەن – ۋ ەكەن
مەندەي كارىپ ادامعا.
كۇندە ۇيىمدە كۇڭىرەنەم
كوزىمە جاس الام دا؟
1944 جىل. كۇز. ءتۇن
قارت جىراۋدان حال كەتكەن كەز ەدى. قۇلاعى ەستۋدەن قالعان. ءجۇرىپ-تۇرۋى دا اۋىرلاعان.
ءسوندىڭ بە جارقىراعان شامشىراعىم؟!
قالدىڭ با تاس بەكىنىپ, قوس قۇلاعىم؟
جاتسام دا توسەك تارتىپ دارمەنىم جوق,
سەن بولىپ سويلەتەسىڭ جالعىز جاعىم.
قالىپپىن يە بولماي وزىمە-ءوزىم,
ءالىم جوق, كۇش قايراتتى ءوتتى كەزىم,
بالالار, ولگەنىمشە بولىسىڭدار,
سەندەرگە سول-اق ايتار سوڭعى ءسوزىم.
بۇل كارىلىك جەڭگەن جىراۋدىڭ حاتشىسى اقىن عالي ورمانوۆقا ايتقان بازىنا تىلەگى بولاتىن.
سونداي ءبىر تالماۋسىراپ جاتقان تۇسىندا ەسىنە ەكى شۋماق ولەڭ ورالدى. كەزىندە يبراھيم-ابايعا ارناپ جازعان ولەڭى ەدى. عاليعا جازدىرىپ قالدىرعان.
مىناۋ تۇرعان ابايدىڭ سۋرەتى مە؟ –
ولەڭ-ءسوزدىڭ ۇقساعان قۇدىرەتىنە.
اقىل, قايرات, ءبىلىمدى تەڭ ۇستاعان,
قارسى كەلەر ابايدىڭ كىم بەتىنە!
اقىن اتىن تاراتقان ءاربىر تۇسقا,
سوڭعىلارعا قالدىرعان ۇلگى-نۇسقا.
ارعىن, نايمان سوزىنە تاڭىرقاعان,
قانداي ارمان بار دەيسىڭ بۇل تۋىستا!
تەرەڭ ويدىڭ تۇبىندە تەڭىزى بار,
تەسىلە كوپ قاراساڭ كوڭىل ۇعار.
سول تەرەڭگە ءسۇيسىنىپ جان ۇڭىلمەي,
ەسىل ساباز ىزامەن وتكەن شىعار!
– بۇل كەرەمەت ولەڭ بولدى, جاكە!.. – دەگەن سوندا عالي اقىن. جامبىل جاۋاپ قاتپاعان.
وزگەنىڭ قولپاشتاۋىن قىران بۇركىت جىرشى قارت قايتسىن-اي!.. ءوز باعاسىن ءوزى بىلگەن, ونىسىن سىرت كوزگە كورسەتپەگەن مىقتى ەمەس پە؟!. ال قازىر سول ەكى شۋماق ولەڭدى كۇبىرلەپ جاتىپ, كوزىنە جاس الدى. يبراھيم ساباز ومىردەن ىزامەن ءوتتى. ال مەن شە؟.. جابايدىڭ ۇلى جامبىل قالاي قايتپاق, ءتاڭىرى-اۋ؟!.
1945 جىل. كوكتەم. تاڭ
الدەكىم ءتونىپ كەلىپ, ءدال قۇلاعىنا:
«ءفاشيستى جەڭدىك!» – دەپ قۋانا داۋىستادى.
«و, بارەكەلدى! تاڭىرىمە مىڭ العىس!» دەپ كۇبىرلەدى قارت جىراۋ. قۇلاعىنا ايعايلاعاندى بىلەگىنەن تارتىپ, تۇرعىز مەنى دەگەندەي ىم جاسادى. قۇلاعىنا ايعايلاعان بوزبالا مەن ەكى-ءۇش ايەل اۋپىرىمدەي سۇيەمەلدەپ قارت جىراۋدىڭ باسىن ازەر كوتەرىپ, قابىرعاعا ارقاسىن سۇيەپ وتىرعىزدى. ۇيگە ءسۇيىنشى سۇراعان ەل دە جينالىپ قالىپ ەدى.
– ءبىر شىنى جىلى ءشاي بەرىڭدەر! – دەدى جىراۋ. – دومبىراما قول جالعاڭدار.
توسەك تارتىپ جاتىپ قالعاننان بەرى قولىنا دومبىرا ۇستاماپ ەدى.
قارت جىراۋ ەتى قاشىپ, قۋشيعان يىقتارىن قومداپ, بويىن تىكتەگەن بولدى. جىلى ءشايدى ەكى جۇتىپ جوتەلدى. سوڭعى ءۇش اي بويى تالماۋسىراپ جاتقان قارتتىڭ بويىن جيىپ العانىنا ءۇي ىشىندەگىلەر تاڭعالىستى. ۇيگە سىيماعاندار اۋلاعا اياق تىرەدى.
قارت جىراۋ كونە دومبىراسىن دىڭعىرلاتىپ ۇزاق وتىردى. وڭ قاباعى تارتتى, ەرنى دىرىلدەپ قويا بەردى. كوكىرەگىن ولەڭ قىسىپ كەلە جاتىر ەدى. الدەن ۋاقىتتا جىراۋدىڭ اۋىلداستارىنا تانىس قارلىعىڭقى داۋىسى ەستىلدى. داۋىسى ءالسىز بولعانىمەن جىگەرگە تولى بولاتىن. جۇرت تىرپ ەتپەستەن جىراۋدىڭ سوزىنە قۇلاق سالدى.
قارت جىراۋ وسى جىردىڭ ومىرىندەگى سوڭعى جىرى بولىپ قالاتىنىن سەزگەندەي, بويىن دا, ويىن دا جيىپ باتىردىڭ سوڭعى ۇرىسقا شىققانىنداي ەرەكشە ۇمتىلىس تانىتتى.
و, ءتاڭىرى-اي! تىلىنەن دە, ساناسىنان دا جوعالعان, ۇمىت بولعان نەبىر ويلى سوزدەر, ۇتىمدى ناقىشتار ەش قينالۋسىز-اق تۇيدەك-تۇيدەك بولىپ كوكىرەكتەن اتىپ شىعىپ جاتتى.
وتانعا دەگەن ماحابباتقا تولى اسىل جىر. قاناتىن جايعان ەرلىك جىرى. قان مايداندا قازا تاپقان قازاقتىڭ باتىر ۇلدارى مەن قىزدارى تۋرالى الماس جىر.
قازاقتىڭ بولاشاعى تۋرالى ارمان جىر.
قارت جىراۋدىڭ الماتىعا كەتكەن حاتشى اقىندارعا ىزاسى كەلدى. «ەندى ولسەم دە ارمانىم جوق» اتتى سوڭعى جىرى قاعازعا تۇسپەي قالاتىنىنا وكىندى. كورۋدەن قالىپ بارا جاتقان كوزدىڭ قيىعىنا مولتىلدەپ جاس ءۇيىرىلدى.
قارت جىراۋ سول ءتۇنى تالىقسىپ بارىپ ۇيقىعا كەتكەن. بۇل ۇيقى دا ەمەس ەدى, ءولى مەن ءتىرىنىڭ ورتاسىندا الاسۇرعان دەلدال حال بولاتىن.
«ەندى ولسەم دە ارمان جوق» – سوڭعى جىرى بولىپ قالعانىن جىراۋ ۇققان, جاس كۇنىندە دۇنيەگە اكەلگەن اساۋ جىرلارى ۋاقىتتىڭ ۋىسىندا كەتىپ ماڭگىگە جوعالعانىنداي, مىناۋ سوڭعى جىرى دا بۇل جالعاننان وزىمەن بىرگە كەتە مە؟
تاعى ءبىر ۇققانى – ارتىندا قاڭقۋ ءسوزدىڭ ەل ارالاپ جۇرە بەرەتىنى بولاتىن. وزەگىن ورتەگەن وكىنىش شىركىن تاۋسىلعان با؟!.
دەشتى قىپشاق دالاسىندا سايران سالعان جاس, پەرى جىرشىنىڭ سىرشىل سايىپقىرانداي ساڭقىلداعان ايبىندى جىرلارىن, سول سايىن دالا جۇتتى.
ۋاقىت جەتەگىندە جان تاپسىردى.
مويىنقۇمنىڭ بەلدەرىندە, الاتاۋدىڭ اسقارىندا قىز قۋعان, جىر قۋعان كەزدەر قاراباستاۋ, قۇلانساز جايلاۋلارىندا كەلمەسكە كەتتى.
...تاڭىرگە تابىنعان, ولىمنەن قورىقپاعان دەشتى قىپشاق دالاسىنىڭ سوڭعى تارلان جىراۋى جامبىل جاباي ۇلىنىڭ رۋحىنا باس يگەن –
روللان سەيسەنباەۆ.
سۋرەتتەردى سالعان س.پوجارسكي.
