الەم • 21 شىلدە، 2021

«ۇشتىك» ەۋروپالىق وداققا كىرۋدەن ءۇمىتتى

24 رەت كورسەتىلدى

وتكەن دۇيسەنبىدە گرۋزيا، مولدوۆا جانە ۋكراينا پرەزيدەنتتەرى ەۋروپا­لىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى چارلز ميشەلمەن كەز­دەسىپ، ەۋروپالىق وداققا كىرۋ ماسەلەسىن تالقىلادى.

سامميت قورىتىندىسى بويىنشا اتالعان ەلدەردىڭ ەۋروپالىق وداققا ەنۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاۋ جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قو­يىل­دى. كوپتەگەن ساراپشى بۇل قۇجات شىعىس سەرىكتەستىگىنە مۇ­شە مەملەكەتتەردىڭ تۇبەگەيلى ەر­كىن­دىك الۋىنا جول اشاتىنىن ايتادى.

شىعىس سەرىكتەستىگى دەپ اتالاتىن الاڭ 2008 جىلى ىسكە قو­سىل­­عان بولاتىن. وعان ەو-عا مۇ­شە مەملەكەتتەر مەن كەڭەس ودا­­عىنىڭ قۇرامىندا بولعان التى مەم­لەكەت – ۋكراينا، بەلا­رۋس، ازەربايجان، گرۋزيا، مول­دوۆا، ارمەنيا ەندى. دەگەنمەن، بيىل­دان باستاپ بەلارۋس شىعىس سەرىك­تەس­تىگى قۇرامىنان شىعىپ قالدى.

باستى ماقسات – اتالعان ەلدەر مەن قارت قۇرلىق اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق، ەكىجاق­تى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ. سونداي-اق ەلدەر اراسىندا ۆيزاسىز ەركىن قاتىناس ورناتۋعا دا ماڭىز بەرىلگەن. قازىرگى تاڭدا گرۋزيا، مولدوۆا جانە ۋكراينا ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا سىرت­قى ساياسات ماسەلەسى بويىنشا قو­سى­لۋعا ىنتا ءبىلدىرىپ وتىر. بۇ­دان بولەك وسى مەملەكەتتەردىڭ ازا­مات­تارى قارت قۇرلىققا ۆيزا ال­ماستان-اق ەركىن بارا الادى.

بيىل مامىردا اتالعان ەل­دەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرى تىعىز ىنتىماقتاس­تىق جو­نىن­دەگى ۇشجاقتى كەلىسىم جاساستى. وسىلايشا، كەلەشەكتە ەۋروپاداعى ورتاق تسيفرلى نا­رىققا، كەدەندىك جانە ەنەر­گە­تيكالىق وداققا، شەن­گەن ايما­عى­نا ەنۋگە، ەۋروپالىق ورتاق نارىققا قوسىلۋعا نيەتتى.

ءسوز بولىپ وتىرعان مەملەكەتتەر ەۋروپالىق وداققا قوسىلۋعا ىنتالى ەكەنىن بۇرىننان ايتىپ كەلەدى. ماسەلەن، ۋكرايناداعى 2014 جىلعى «ەۋرومايدان وقي­عاسى» وسى ەو-مەن كەلىسىم­نىڭ بۇزى­لۋىنا بايلانىستى ەدى. وسى­دان ەكى جىل بۇرىن ۋكراينانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى پەتر پورو­شەنكو 2024 جىلى ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا قوسىلۋعا ءوتىنىش بەرەتىنىن مالىمدەگەن ەدى.

بيىل گرۋزيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى گەورگي گاحاريا قارت قۇرلىقتىڭ يگىلىكتەرىن كورۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىن حابارلادى. ء«بىز اقش، ەو جانە ناتو-مەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرا وتىرىپ، اۋماق­تىق تۇتاستىعىمىزدى باسقىنشى­لار­دان قورعاپ، بەيبىت جولمەن قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسامىز. گرۋزيا 2024 جىلى ەۋروپالىق وداق­تىڭ تولىق مۇشەلىگىنە ءوتى­نىش بەرۋگە دايىندالىپ جاتىر»، دەپ جازدى گەورگي گاحاريا Twitter-دەگى پاراقشاسىندا.

گرۋزيا پرەمەر-ءمينيسترى بۇل مالىمدەمەسىن ەل پرەزيدەنتى سالومە ءزۋرابيشۆيليدىڭ بريۋس­سەلگە ساپارى بارىسىندا ءبولىس­تى. ياعني رەسمي تبيليسي قارت قۇرلىققا قوسىلۋعا شىن پەيىل تانىتىپ وتىرعانى انىق.

اڭگىمەمىزگە قايتا ورالساق. باتۋ­­ميدە وتكەن سامميتتە ەۋرو­­پا­­لىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى چارلز ميشەل ۇشتىكپەن وتكەن جيى­ن­دى ەۋروپالىق ينتەگرا­تسيا­­­نىڭ ماڭىزدى كەزەڭى دەپ مالىمدەدى.

ء«بىز ۇشتىكتىڭ «بىرلەسكەن سەرىك­تەستەر» مەن بريۋسسەل ارا­سىن­­داعى ۇيلەستىرۋدى دامىتۋ جونىن­دەگى باس­تاماسىن قۇپ­تاي­مىز. بۇل قادام بولاشاقتا رە­فور­ما­لار­دى جۇزەگە اسىرۋعا، كۇن تارتى­بىندەگى وزىق تاجىريبەلەر­دى بولىسۋ­گە جول اشادى»، دەدى ميشەل مىرزا.

سونداي-اق چارلز ميشەل سام­ميتتە سويلەگەن سوزىندە گرۋ­زيا، مولدوۆا جانە ۋكراينا تا­ۋەل­­­سىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتقانىنا نازار اۋدار­دى. ونىڭ ايتۋىنشا، ۇشتىك بۇل كە­زەڭ­دە ءتۇرلى قيىندىقتاردى باس­تان وتكەردى.

چارلز ميشەل اتالعان ەل­دەردىڭ ارقايسىسى سىرتقى كۇش­تەردىڭ ىقپالىمەن ەل اۋماعىنىڭ ءبىراز بولىگىنەن ايىرىلىپ قال­عا­نىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن، مول­دوۆانىڭ پريدنەستروۆە، گرۋ­زيانىڭ ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيا، ۋكراينانىڭ قىرىم مەن دونباسس وڭىرلەرىندە شيەلەنىستى جاعداي ءالى وزگەرگەن جوق.

سونداي-اق ەۋروپالىق كە­ڭەستىڭ پرەزيدەنتى وداق پەن ءۇش ەل اراسىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ وڭ ناتيجەسىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەكىجاقتى قاتىناس تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋعا جول اشقان. ماسەلەن، كەيىنگى كەزدە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس 45 پايىزعا وسكەن.

ءۇش مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى شەنگەن ايماعىنا كىرەتىن ەلدەرگە ەركىن كىرە باستاعالى جارتى ميل­ليونعا جۋىق ادام ۆيزاسىز رە­جىمنىڭ پايداسىن كورگەن ەكەن. سو­نى­مەن قاتار 80 مىڭنان استام جاس Erasmus باعدارلاماسى اياسىندا قارت قۇرلىقتان ءبىلىم الىپ كەلگەن.

جيىن بارىسىندا گرۋزيا پرەزيدەنتى سالومە زۋرابيشۆيلي ءۇش ەلگە ورتاق ماسەلەلەر كوپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – ولاردىڭ ءبىر مۇددە اياسىندا توپتاسۋىنا جول اشىپ وتىر.

«بىزدە ورتاق نارسە كوپ. وتكەنىمىز ورتاق، ەگەمەندىگىمىز بەن اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزعا تون­­گەن قاۋىپ ورتاق، سونىمەن قاتار قاۋىپسىزدىگىمىزگە تونگەن ماسە­لەلەر مەن تۇراقتىلىعى­مىز­عا سىرتقى جانە ىشكى كۇشتەردەن تونگەن قاۋىپ تە ورتاق. سويتە تۇرا وتكەن شاققا ورالعىمىز كەلمەيتىنى دە بارىمىزگە ورتاق. سوندىقتان ەۋروپالىق كەلەشەككە كۇرەسۋگە ءازىرمىز ءارى قۇلشىنىپ تۇرمىز»، دەدى سالومە حانىم.

ايتسە دە، ەۋروپالىق وداققا كەز كەلگەن ەل ەمىن-ەركىن كىرە المايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن، تۇركيا 1999 جىلى ەو-عا ۇمىتكەر ەل رەتىندە قابىل­داندى. ال ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋ جونىندەگى جۇمىستار 2005 جىلى باستالدى. سوعان قارا­ماستان، ءالى كۇنگە دەيىن انا­دولى قارت قۇرلىقتىڭ باس ودا­عىنا ەنە الماي كەلەدى.

بۇدان بولەك ەو-عا ۇمىتكەر 4 مەملەكەت بار. سولتۇستىك ماكە­دونيا – 2005 جىلدان، چەر­نوگوريا – 2010 جىلدان، سەربيا – 2012 جىل­دان، البانيا 2014 جىلدان بەرى ۇمىتكەر مارتەبەسىن يەلەندى. كو­سوۆو مەن بوسنيا مۇ­شەلىككە كان­ديدات اتانۋعا لايىق ەلدەر قاتا­­رىندا. قىس­قاسى، ەۋروپالىق وداق­قا مۇشە بولۋعا ءوتىنىش بەرۋ وڭاي بول­عانىمەن، وعان قابىلدانۋ قيىن.

اتالعان ەلدەردىڭ ەۋروپالىق وداقپەن قارىم-قاتىناس ورنا­تۋعا ۇمتىلۋى بەكەر ەمەس. قازىرگى تاڭدا اتالعان ۇيىم الەم­دەگى ەڭ ۇل­كەن وداقتىڭ، ودان قالا بەردى ال­پاۋىت نارىقتىڭ ءبىرى سا­نا­لا­دى. ونىڭ ۇستىنە، ەو-نىڭ شار­تا­راپ­ت­ىڭ تۇكپىر-تۇكپى­رىنە اسەرى ەرەك­شە. ماسەلەن، «بريۋس­سەل اسەرى» دەپ اتالاتىن جاھان­دىق زاڭ­نا­مالارعا ىقپال ەتە­تىن فەنو­مەن بار. ياعني ەو الەم­دەگى ەڭ ۇلكەن تۇتىنۋشى نارى­عىنىڭ ءبىرى بول­عاندىقتان، كوپ­تە­گەن ترانس­ۇلت­تىق كورپوراتسيا­ وداق قۇرا­مىندا قىزمەت ەتۋى ءۇشىن ونىڭ ەرەجەلەرىن قابىل­داۋعا ءماجبۇر.

ەۋروپالىق وداق ەكونومي­كاسىنىڭ اۋقىمىن مىنادان-اق اڭعارۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا قارت قۇرلىق الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكا سانالادى. ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشىنىڭ كولەمى بىل­­­تىر 15 تريلليون دوللاردى قۇ­را­دى. بۇل جالپى الەم ەكو­نو­مي­كا­سىنىڭ التىدان ءبىرىن قۇرايدى.

سونداي-اق ەو الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكس­پورتتاۋشى رەتىندە بەلگىلى. ما­س­ەلەن، 2019 جىلى وداققا مۇ­شە مەملەكەتتەر قۇنى 2،13 تريل­­ليون ەۋرودان اساتىن تاۋار­دى باس­­قا ەلدەرگە ساتقان. ءوز كەزە­گىن­دە 1،93 تريلليون ەۋرو­نىڭ ءونى­­مىن يم­پورتتاعان. بۇل – ەۋرو­پا­لىق وداق­تان تىس ايماقتارمەن جاسالعان ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسى.

ايتپاقشى، ەۋروپالىق وداق­­­پەن ارىپتەستىكتىڭ تيىمدىلى­گىن بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشى­لارىنا جولداعان ۇندەۋىندە اتاپ وتكەن بولاتىن. ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداق توراعالىعىن قا­بىل­داعان پرەزيدەنت وسى ۇيىم­­نىڭ الداعى 5 جىلداعى باسىم با­عىت­تارىن ايقىنداپ بەرگەن.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز ۇندەۋىندە سىرتقى نارىقتارعا شىعۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەڭەي­تۋ، ءۇشىنشى ەلدەرمەن جانە ينتە­گرا­تسيالىق بىرلەستىكتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قا­تىناس­تاردى قارقىندى دا­مىتۋ­دىڭ ماڭىزىنا توقتال­عان. مۇنداي ناتيجەگە قول جەت­كىزۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشى­سى «ەاەو – ەو» فورماتىن­دا ديالوگ قالىپتاستىرۋ جۇ­مى­سىن بەلسەندىلەندىرىپ، جۇيەلەن­دىرۋ­دىڭ ماڭىزىن اتاپ وتكەن. «ەۋروپالىق كوميسسيامەن جانە ەۋرووداقتىڭ وزگە دە ورگاندارىمەن ىنتىماقتاستىق تەڭقۇقىلى جانە پراگماتيكالىق تۇرعىدا بولۋعا ءتيىس»، دەپ اتاپ كورسەتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى.

جالپى، ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. ماسەلەن، ەو مەملەكەتتەرى قازاقستاننىڭ مۇناي، گاز، ءتۇستى مەتالدار سەكتورىنا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. اتوم ەلەكتر ستانسالارى وتە كوپ فرانتسيا سەكىلدى مەملەكەتتەر قازاقستاننىڭ ۋران ونىمدەرىنە ءزارۋ. ەۋروپالىق ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى قازاقستانداعى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قىزىقتىرادى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەۋروپالىق وداقپەن ساۋدا-ەكو­نوميكالىق بايلانىستارىن جو­عارى قارقىندا دامىتۋعا قول جەت­كىزدى. بۇگىندە بۇل وداق – ەلى­مىز­دىڭ باستى ساۋدا جانە ين­ۆەس­تي­تسيا­لىق سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اي­نا­لىمى مەن ەل ەكونوميكاسى­نا تار­تىلعان شەتەلدىك ينۆەستي­تسيا­لاردىڭ جارتىسى ەو ۇلەسىنە تيەسىلى.

ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، 2019 جىلى قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 24،3 ملرد ەۋرونى قۇراعان. وسىلايشا، ءبىزدىڭ ەل ەو-نىڭ سىرتقى ساۋدا ارىپتەستەرى ءتىزىمىنىڭ 31-ساتىسىنا جايعاستى. سونىڭ ىشىندە قارت قۇرلىققا 18،3 ميلليارد ەۋرو كولەمىندەگى ءونىمدى ەكسپورتتاساق، يمپورتتىڭ قۇنى 5،9 ميلليارد ەۋرودان استى.

تاۋەلسىزدىك العالى بەرى «تو­عى­­زىن­شى اۋماققا» 330 ملرد دول­­لار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تي­­تسيا تارتىلعان. سونىڭ 50 پا­يىز­ع­ا جۋىعى قارت قۇرلىقتىڭ ەنشىسىندە.

قورىتا ايتقاندا، ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق جاساسۋ، ونىڭ قۇرامىنا ەنۋ كەز كەلگەن مەملەكەتكە جاڭا مۇمكىندىكتەر سىيلايدى. سوندىقتان ۋك­راينا، گرۋزيا سەكىلدى كەڭەس ودا­عى­نىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەر اتال­عان ۇيىمعا ۇمىتپەن قاراي­دى. وسى ورايدا قازاقستان ەو-عا مۇشەلىككە ەنبەسە دە، ەكى­جاق­تى ساۋ­دا-ەكونوميكالىق بايلانىس­تار­­دى نىعايتۋعا مۇمكىندىگى مول.

سوڭعى جاڭالىقتار

«شىڭىراۋ» شىڭعا شىقسىن

ونەر • بۇگىن، 00:18

تىڭ تاسىلدەردىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 00:14

پاسپورت

رۋحانيات • كەشە

جەكە پەسا جازۋعا لايىق

رۋحانيات • كەشە

انا مەيىرىمى

قوعام • كەشە

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار