سامميت قورىتىندىسى بويىنشا اتالعان ەلدەردىڭ ەۋروپالىق وداققا ەنۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاۋ جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. كوپتەگەن ساراپشى بۇل قۇجات شىعىس سەرىكتەستىگىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تۇبەگەيلى ەركىندىك الۋىنا جول اشاتىنىن ايتادى.
شىعىس سەرىكتەستىگى دەپ اتالاتىن الاڭ 2008 جىلى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. وعان ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر مەن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان التى مەملەكەت – ۋكراينا, بەلارۋس, ازەربايجان, گرۋزيا, مولدوۆا, ارمەنيا ەندى. دەگەنمەن, بيىلدان باستاپ بەلارۋس شىعىس سەرىكتەستىگى قۇرامىنان شىعىپ قالدى.
باستى ماقسات – اتالعان ەلدەر مەن قارت قۇرلىق اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ. سونداي-اق ەلدەر اراسىندا ۆيزاسىز ەركىن قاتىناس ورناتۋعا دا ماڭىز بەرىلگەن. قازىرگى تاڭدا گرۋزيا, مولدوۆا جانە ۋكراينا ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا سىرتقى ساياسات ماسەلەسى بويىنشا قوسىلۋعا ىنتا ءبىلدىرىپ وتىر. بۇدان بولەك وسى مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى قارت قۇرلىققا ۆيزا الماستان-اق ەركىن بارا الادى.
بيىل مامىردا اتالعان ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى تىعىز ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇشجاقتى كەلىسىم جاساستى. وسىلايشا, كەلەشەكتە ەۋروپاداعى ورتاق تسيفرلى نارىققا, كەدەندىك جانە ەنەرگەتيكالىق وداققا, شەنگەن ايماعىنا ەنۋگە, ەۋروپالىق ورتاق نارىققا قوسىلۋعا نيەتتى.
ءسوز بولىپ وتىرعان مەملەكەتتەر ەۋروپالىق وداققا قوسىلۋعا ىنتالى ەكەنىن بۇرىننان ايتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ۋكرايناداعى 2014 جىلعى «ەۋرومايدان وقيعاسى» وسى ەو-مەن كەلىسىمنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى ەدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۋكراينانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى پەتر پوروشەنكو 2024 جىلى ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا قوسىلۋعا ءوتىنىش بەرەتىنىن مالىمدەگەن ەدى.
بيىل گرۋزيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى گەورگي گاحاريا قارت قۇرلىقتىڭ يگىلىكتەرىن كورۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىن حابارلادى. ء«بىز اقش, ەو جانە ناتو-مەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرا وتىرىپ, اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى باسقىنشىلاردان قورعاپ, بەيبىت جولمەن قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسامىز. گرۋزيا 2024 جىلى ەۋروپالىق وداقتىڭ تولىق مۇشەلىگىنە ءوتىنىش بەرۋگە دايىندالىپ جاتىر», دەپ جازدى گەورگي گاحاريا Twitter-دەگى پاراقشاسىندا.
گرۋزيا پرەمەر-ءمينيسترى بۇل مالىمدەمەسىن ەل پرەزيدەنتى سالومە ءزۋرابيشۆيليدىڭ بريۋسسەلگە ساپارى بارىسىندا ءبولىستى. ياعني رەسمي تبيليسي قارت قۇرلىققا قوسىلۋعا شىن پەيىل تانىتىپ وتىرعانى انىق.
اڭگىمەمىزگە قايتا ورالساق. باتۋميدە وتكەن سامميتتە ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى چارلز ميشەل ۇشتىكپەن وتكەن جيىندى ەۋروپالىق ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى كەزەڭى دەپ مالىمدەدى.
ء«بىز ۇشتىكتىڭ «بىرلەسكەن سەرىكتەستەر» مەن بريۋسسەل اراسىنداعى ۇيلەستىرۋدى دامىتۋ جونىندەگى باستاماسىن قۇپتايمىز. بۇل قادام بولاشاقتا رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا, كۇن تارتىبىندەگى وزىق تاجىريبەلەردى بولىسۋگە جول اشادى», دەدى ميشەل مىرزا.
سونداي-اق چارلز ميشەل سامميتتە سويلەگەن سوزىندە گرۋزيا, مولدوۆا جانە ۋكراينا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇشتىك بۇل كەزەڭدە ءتۇرلى قيىندىقتاردى باستان وتكەردى.
چارلز ميشەل اتالعان ەلدەردىڭ ارقايسىسى سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىمەن ەل اۋماعىنىڭ ءبىراز بولىگىنەن ايىرىلىپ قالعانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, مولدوۆانىڭ پريدنەستروۆە, گرۋزيانىڭ ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيا, ۋكراينانىڭ قىرىم مەن دونباسس وڭىرلەرىندە شيەلەنىستى جاعداي ءالى وزگەرگەن جوق.
سونداي-اق ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى وداق پەن ءۇش ەل اراسىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ وڭ ناتيجەسىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىجاقتى قاتىناس تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋعا جول اشقان. ماسەلەن, كەيىنگى كەزدە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس 45 پايىزعا وسكەن.
ءۇش مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى شەنگەن ايماعىنا كىرەتىن ەلدەرگە ەركىن كىرە باستاعالى جارتى ميلليونعا جۋىق ادام ۆيزاسىز رەجىمنىڭ پايداسىن كورگەن ەكەن. سونىمەن قاتار 80 مىڭنان استام جاس Erasmus باعدارلاماسى اياسىندا قارت قۇرلىقتان ءبىلىم الىپ كەلگەن.
جيىن بارىسىندا گرۋزيا پرەزيدەنتى سالومە زۋرابيشۆيلي ءۇش ەلگە ورتاق ماسەلەلەر كوپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – ولاردىڭ ءبىر مۇددە اياسىندا توپتاسۋىنا جول اشىپ وتىر.
«بىزدە ورتاق نارسە كوپ. وتكەنىمىز ورتاق, ەگەمەندىگىمىز بەن اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزعا تونگەن قاۋىپ ورتاق, سونىمەن قاتار قاۋىپسىزدىگىمىزگە تونگەن ماسەلەلەر مەن تۇراقتىلىعىمىزعا سىرتقى جانە ىشكى كۇشتەردەن تونگەن قاۋىپ تە ورتاق. سويتە تۇرا وتكەن شاققا ورالعىمىز كەلمەيتىنى دە بارىمىزگە ورتاق. سوندىقتان ەۋروپالىق كەلەشەككە كۇرەسۋگە ءازىرمىز ءارى قۇلشىنىپ تۇرمىز», دەدى سالومە حانىم.
ايتسە دە, ەۋروپالىق وداققا كەز كەلگەن ەل ەمىن-ەركىن كىرە المايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, تۇركيا 1999 جىلى ەو-عا ۇمىتكەر ەل رەتىندە قابىلداندى. ال ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋ جونىندەگى جۇمىستار 2005 جىلى باستالدى. سوعان قاراماستان, ءالى كۇنگە دەيىن انادولى قارت قۇرلىقتىڭ باس وداعىنا ەنە الماي كەلەدى.
بۇدان بولەك ەو-عا ۇمىتكەر 4 مەملەكەت بار. سولتۇستىك ماكەدونيا – 2005 جىلدان, چەرنوگوريا – 2010 جىلدان, سەربيا – 2012 جىلدان, البانيا 2014 جىلدان بەرى ۇمىتكەر مارتەبەسىن يەلەندى. كوسوۆو مەن بوسنيا مۇشەلىككە كانديدات اتانۋعا لايىق ەلدەر قاتارىندا. قىسقاسى, ەۋروپالىق وداققا مۇشە بولۋعا ءوتىنىش بەرۋ وڭاي بولعانىمەن, وعان قابىلدانۋ قيىن.
اتالعان ەلدەردىڭ ەۋروپالىق وداقپەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ۇمتىلۋى بەكەر ەمەس. قازىرگى تاڭدا اتالعان ۇيىم الەمدەگى ەڭ ۇلكەن وداقتىڭ, ودان قالا بەردى الپاۋىت نارىقتىڭ ءبىرى سانالادى. ونىڭ ۇستىنە, ەو-نىڭ شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە اسەرى ەرەكشە. ماسەلەن, «بريۋسسەل اسەرى» دەپ اتالاتىن جاھاندىق زاڭنامالارعا ىقپال ەتەتىن فەنومەن بار. ياعني ەو الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تۇتىنۋشى نارىعىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, كوپتەگەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيا وداق قۇرامىندا قىزمەت ەتۋى ءۇشىن ونىڭ ەرەجەلەرىن قابىلداۋعا ءماجبۇر.
ەۋروپالىق وداق ەكونوميكاسىنىڭ اۋقىمىن مىنادان-اق اڭعارۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا قارت قۇرلىق الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكا سانالادى. ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشىنىڭ كولەمى بىلتىر 15 تريلليون دوللاردى قۇرادى. بۇل جالپى الەم ەكونوميكاسىنىڭ التىدان ءبىرىن قۇرايدى.
سونداي-اق ەو الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشى رەتىندە بەلگىلى. ماسەلەن, 2019 جىلى وداققا مۇشە مەملەكەتتەر قۇنى 2,13 تريلليون ەۋرودان اساتىن تاۋاردى باسقا ەلدەرگە ساتقان. ءوز كەزەگىندە 1,93 تريلليون ەۋرونىڭ ءونىمىن يمپورتتاعان. بۇل – ەۋروپالىق وداقتان تىس ايماقتارمەن جاسالعان ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسى.
ايتپاقشى, ەۋروپالىق وداقپەن ارىپتەستىكتىڭ تيىمدىلىگىن بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنا جولداعان ۇندەۋىندە اتاپ وتكەن بولاتىن. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق توراعالىعىن قابىلداعان پرەزيدەنت وسى ۇيىمنىڭ الداعى 5 جىلداعى باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەرگەن.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز ۇندەۋىندە سىرتقى نارىقتارعا شىعۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەڭەيتۋ, ءۇشىنشى ەلدەرمەن جانە ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى قارقىندى دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالعان. مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى «ەاەو – ەو» فورماتىندا ديالوگ قالىپتاستىرۋ جۇمىسىن بەلسەندىلەندىرىپ, جۇيەلەندىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ وتكەن. «ەۋروپالىق كوميسسيامەن جانە ەۋرووداقتىڭ وزگە دە ورگاندارىمەن ىنتىماقتاستىق تەڭقۇقىلى جانە پراگماتيكالىق تۇرعىدا بولۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى.
جالپى, ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. ماسەلەن, ەو مەملەكەتتەرى قازاقستاننىڭ مۇناي, گاز, ءتۇستى مەتالدار سەكتورىنا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. اتوم ەلەكتر ستانسالارى وتە كوپ فرانتسيا سەكىلدى مەملەكەتتەر قازاقستاننىڭ ۋران ونىمدەرىنە ءزارۋ. ەۋروپالىق ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى قازاقستانداعى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قىزىقتىرادى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەۋروپالىق وداقپەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىن جوعارى قارقىندا دامىتۋعا قول جەتكىزدى. بۇگىندە بۇل وداق – ەلىمىزدىڭ باستى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى مەن ەل ەكونوميكاسىنا تارتىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جارتىسى ەو ۇلەسىنە تيەسىلى.
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 2019 جىلى قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 24,3 ملرد ەۋرونى قۇراعان. وسىلايشا, ءبىزدىڭ ەل ەو-نىڭ سىرتقى ساۋدا ارىپتەستەرى ءتىزىمىنىڭ 31-ساتىسىنا جايعاستى. سونىڭ ىشىندە قارت قۇرلىققا 18,3 ميلليارد ەۋرو كولەمىندەگى ءونىمدى ەكسپورتتاساق, يمپورتتىڭ قۇنى 5,9 ميلليارد ەۋرودان استى.
تاۋەلسىزدىك العالى بەرى «توعىزىنشى اۋماققا» 330 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعان. سونىڭ 50 پايىزعا جۋىعى قارت قۇرلىقتىڭ ەنشىسىندە.
قورىتا ايتقاندا, ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق جاساسۋ, ونىڭ قۇرامىنا ەنۋ كەز كەلگەن مەملەكەتكە جاڭا مۇمكىندىكتەر سىيلايدى. سوندىقتان ۋكراينا, گرۋزيا سەكىلدى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەر اتالعان ۇيىمعا ۇمىتپەن قارايدى. وسى ورايدا قازاقستان ەو-عا مۇشەلىككە ەنبەسە دە, ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا مۇمكىندىگى مول.
