ەكونوميكا • 13 شىلدە، 2021

جەڭىل ونەركاسىپكە جەڭىل قارامايىق

137 رەت كورسەتىلدى

كوروناداعدارىس وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنا دا وڭاي تيگەن جوق. ونسىز دا قالت-قۇلت ەتىپ، شىعىنىن جابۋعا شاماسى ارەڭ جەتىپ وتىرعان سەكتوردا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسشىلار سانى 25 مىڭنان 13 مىڭعا دەيىن قىسقارىپ كەتكەن. قازىر ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا مىڭعا جۋىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەسە، سونىڭ 60 پايىزى كيىم تىگۋمەن اينالىسادى.

«مەملەكەت قولداماي، سەرپىلىس بولمايدى»

قازاقستان جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ليۋبوۆ حۋدوۆانىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە كيىم باعاسى ءوسۋى مۇمكىن. قىمباتشىلىققا سەبەپ – شيكىزات تاپشىلىعى. جالپى، جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ەل ەكونوميكاسىندا ءالى كۇنگە ءوز ورنىن تابا الماي كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇل سەكتورعا بولىنگەن كوڭىل دە كەمشىن. سول سەبەپتى باسەكە دە تىم سولعىن. مەملەكەت باستاماسىمەن اشىلعان كاسىپورىندار مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا سۇيەنىپ كۇن كورەدى. ءسويتىپ نەگىزىنەن ەلدىڭ اسكەري، قورعانىس، ىشكى ىستەر، مەديتسينا سالالارىنا ارناپ كيىم تىگۋمەن اينالىسادى. جاقىندا استانا ەكونوميكالىق ايماعىندا ورنالاسقان Astana يۋتاريا ltd تىگىن فابريكاسىنا بارعانىمىزدا كاسىپورىن باسشىلىعى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ازايسا، تابىستىڭ دا تومەندەپ سالا بەرەتىنىن ايتىپ ەدى. ال نارىقتىڭ قىج-قىج قايناعان بازارىندا وزبەك پەن قىرعىز كاسىپكەرلەرى اسىر سالىپ ءجۇر.

«بىرنەشە جىلدان بەرى وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن قولايلى ەكونوميكالىق جاعداي جاساۋ تۋرالى ايتىپ كەلەمىز. ازىرگە ەش ناتيجە جوق. سالانى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىن جاساپ ەدىك. الايدا بۇل ەڭبەگىمىز ۇلتتىق ەكونوميكا جانە قارجى مينيسترلىكتەرى تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. سالا دامۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ مەن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك»، دەيدى ول.

حۋدوۆانىڭ ويىنشا، مەملەكەتتىك قولداۋ جاسالماي، سالادا سەرپىلىس بولمايدى. بۇل رەتتە ول قىتاي ەلىن مىسالعا كەلتىرەدى. «ول جاقتا ءاربىر كاسىپورىنعا كارت-بلانش بەرىلەدى. جەڭىل ونەركاسىپكە مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا بەرىلىپ، ونىمدەرى الەم بويىنشا ساتىلاتىنىنا قاراماستان، ءۇش جىلعا دەيىن سالىقتان بوساتىلادى. جاقىندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا بايانداما جاساعان ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين 2021 جىلدىڭ بەس ايىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا ەل ەكونوميكاسى قالپىنا كەلە باستادى دەدى.

قاعازدا – عاجاپ، وندىرىستە – ...وكىنىشكە قاراي

«بەس ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 1،6 پايىزدى قۇرادى. بارلىق سالادا وڭ ءوسىم بايقالادى. وڭدەۋشى ونەركاسىپ ەكونوميكانىڭ باستى درايۆەرىنە اينالدى. ونىڭ ىشىندە اسىرەسە ماشينا قۇراستىرۋ، حيميالىق ونەركاسىپ، فارماتسەۆتيكا جانە جەڭىل ونەركاسىپ ەرەكشە ءوسىم كورسەتتى»، دەدى پرەمەر-مينيستر.

جاقسى. سولاي-اق دەلىك. الايدا جىل باسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى دانيا ەسپاەۆا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كەرەگىن ايتىپ، ۇكىمەت جەڭىل ونەركاسىپ شىعىندارىن وتەۋى قاجەت دەدى.

«سوڭعى بەس جىلدا سالاداعى كاسىپورىنداردىڭ 40 پايىزدان استامى ءوز جۇمىسىن توقتاتتى. جۇمىسشىلار سانى 25-تەن 13 مىڭعا ازايدى. ءبىزدىڭ نارىقتى تۇركيا، بەلورۋسيا، رەسەي، قىتاي تاۋارلارى تولتىرىپ تۇر. تۇركيا ۇكىمەتى ءوز تاۋارىن ساۋدالاۋ ءۇشىن دۇكەن ارەنداسى مەن فرانچايزينگ جەلىلەرىن قۇرۋدى سۋبسيديالايدى، ينۆەستيتسيا مەن قۇرىلعىلارعا كەتكەن شىعىنداردى وتەپ بەرەدى، ەلدە وندىرىلمەيتىن شيكىزاتتارعا دەگەن يمپورتتىق باج سالىعىن الىپ تاستادى. مۇنداي شارالار رەسەي مەن بەلورۋسسيادا دا ءجيى قولدانىلادى»، دەدى ەسپاەۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا، وتاندىق تاۋارلار قىمبات ساۋدا ۇيلەرىنىڭ سورەسىنە تۇسپەيدى. ويتكەنى «ا» كلاستى ساۋدا ۇيلەرىنىڭ جالداۋ قۇنى تىم قىمبات. اۋماعى 50 شارشى مەتر بولاتىن بۋتيكتەردىڭ باعاسى ايىنا – 2 ملن تەڭگە، ال ءۇش رەتتىك الدىن الا تولەمدەر ءونىمنىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىن 30-50 پايىزعا كوتەرەدى ەكەن. مۇنىڭ سوڭى ءبىزدىڭ تاۋاردىڭ باسەكەگە قابىلەتسىز بولىپ قالۋىنا اپارىپ سوقتىرادى.

«سوندىقتان ۇكىمەت ماركەتينگتىك كوتەرۋ مەن ارەندا اقىسى بويىنشا شىعىنداردى وتەپ، وتاندىق ونىمدەردىڭ ساۋدا جەلىلەرىندەگى ۇلەسىن 10 پايىزدان كەم بول­ماۋىن قامتاماسىز ەتىپ، كەيىن ونى 30 پا­يىزعا دەيىن كوتەرۋى كەرەك. سونىمەن قاتار جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى ءۇشىن ءۇش پايىز مولشەرىندە قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ تومەندەتىلگەن ستاۆكاسىن ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى»، دەدى دەپۋتات.

وزبەك پەن قىرعىز بىزگە باسەكەلەس ەمەس

باسەكەلەس ءسوزىنىڭ ءبىر ءسينونيمى – دەڭگەيلەس. ەگەر دەڭگەيىڭ جەتپەسە، وندا باسەكەلەسۋ دە اۋىر. قازىر ءبىز كيىم تىگىپ، ش ۇلىق توقۋ تۇرعىسىنان قىرعىزستان جانە وزبەكستانمەن ءبىر دەڭگەيدە ەمەسپىز. تيىسىنشە، باسەكەگە دە تۇسە المايمىز. كاسىپكەرلىك پەن بيزنەس ورتانى دامىتۋ بويىنشا USAID جوباسىنىڭ جەتەكشىسى زاۋرە ءابدىرامان بىزگە اۋەلى قىرعىزستان مەن وزبەكستان دەڭگەيىنە جەتىپ الۋ كەرەك دەيدى. بالكىم، سودان كەيىن دامۋ تۋرالى ويلانۋ كەرەك شىعار. ايتپاقشى، قانداي دا ءبىر ناتيجە تۋرالى دا سودان كەيىن ايتقان ابزال.

ونىڭ زەرتتەۋىنشە، قىرعىزستاندا 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا جەڭىل ونەركاسىپ ءوندىرىسى 22 پايىزعا قىسقارعان. دايىن ءونىم ەكسپورتى 38 پايىزعا ازايعان. سەكتوردا ءدال قازىر 160 مىڭ قىرعىز جۇمىس ىستەيدى. وسىنشاما جۇمىس كۇشى جىل سايىن سىرت ەلدەرگە 100 ملن دوللاردىڭ كيىمىن ساتۋدى ىسكە اسىرىپ وتىر.

«قىرعىز ەلى ەۋرووداقتىڭ GSP+ (دامۋشى ەلدەر تاسىمالداناتىن تاۋارلارعا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك تاريفتەر جۇيەسى) اتتى ارنايى جەڭىلدىك جۇيەسىنە قوسىلعان. مەملەكەتتە سالانى دامىتۋدىڭ ءۇش جىلدىق باعدارلاماسى جاسالعان. كارانتين شەكتەۋلەرى سالدارىنان زارداپ شەككەن تىگىن وندىرىسىنە باسا نازار اۋدارىلادى. سونداي-اق ونىمدەردى سىناقتان وتكىزۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان لابوراتوريالار قۇرىلعان. الىس شەتەل جانە ەاەو ەلدەرىمەن جەرگىلىكتى تىگىنشىلەر اراسىندا تاجىريبە الماسۋ كونفەرەنتسيالارىن دا وتكىزىپ تۇرادى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى دا جاقسى تارتادى. بۇل رەتتە الەمدىك ماڭىزى بار برەندتەرگە ءمان بەرەدى. قىرعىز تىگىن بۇيىمدارىنىڭ اسسورتيمەنتىن كەڭەيتۋ جانە ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ءونىم كولەمىن ۇلعايتۋمەن بەلسەندى اينالىسادى»، دەيدى زاۋرە ءابدىرامان.

وڭىرلىك باسەكەلەستىكتە ءبىزدى شاڭ قاپتىرىپ وتىرعان تاعى ءبىر ەل – وزبەكستان. قازىر بۇل ەلدەن سىرتقا ساتىلاتىن توقىما بۇيىمدارىنىڭ قۇنى 1،86 ملرد دوللارعا جەتكەن. بۇل التىندى ەسەپكە الماعاندا بۇكىل ەكسپورتتىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. وزبەك ونىمدەرىن نەگىزىنەن رەسەي، قازاقستان جانە قىرعىزستان يمپورتتايدى ەكەن. ءتىپتى قازاقستاندىق نارىققا كيىم جەتكىزۋ تۇرعىسىنان رەسەيدىڭ ءوزىن باسىپ وزعان. رەسەي ءبىر جىلدا 18،8 ملن دوللاردىڭ (10،1 مىڭ توننا) كيىمىن اكەلسە، وزبەكستان 20،8 ملن دوللاردىڭ (13 مىڭ توننا) كيىمىن الىپ كەلگەن. وسى ورايدا زاۋرە ءابدىرامان جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ جولىندا وزبەكستان قولعا العان شارۋالاردى تىزبەلەيدى. ولار ءبىرىنشى كەزەكتە ايگىلى برەندتەرگە ءوندىرىس اشۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋدى جولعا قويعان. قازىردىڭ وزىندە Nike، ADIDAS، INDITEX سياقتى برەندتەر وزبەكستاندا ءوندىرىس ورىندارىن اشىپ جاتىر. Uzbekmart.com ۇلتتىق تسيفرلى پلاتفورماسى ىسكە قوسىلىپ، جاقىن كەلەشەكتە Amazon، TMall، Aliexpress سەكىلدى الەمدىك ساۋدا پلاتفورمالارىمەن ينتەگراتسيالانباق. ال Made in Uzbekistan دۇكەندەر جەلىسى 1 قىركۇيەككە دەيىن يسپانيا، ۆەنگريا جانە گەرمانيادا ءوز فيليالدارىن اشادى. وندا ەلدىڭ ۇزدىك ەكسپورتتىق تاۋارلارى ساتىلماق. قازىردىڭ وزىندە شەتەلدەردە Made in Uzbekistan-نىڭ 10 ساۋدا ءۇيى جۇمىس ىستەپ تۇر. «جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار حالىقارالىق جانە وڭىرلىك پراكتيكانى زەرتتەپ، مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋى وتە ماڭىزدى» دەيدى ساراپشى.

سەرپىلۋ ءۇشىن سىن كەرەك

ءبىز عوي سولاي ويلايتىن. بيلىككە سالساڭ، «ونەركاسىپ وركەندەۋىن توقتاتار ەمەس». ايتسە دە كەيبىر وزەكتى پىكىرلەردى كوزىمىز شالدى. ولارعا ورىن بەرمەۋ تاعى وبال. بۇرىنعى شەنەۋنىك، قازىرگى كاسىپكەر سانجار بوقاەۆ ۇكىمەت جىل سايىن مىنشاما جۇمىس ورنى قۇرىلدى دەپ مالىمەت ايتادى. بىراق جىل سايىن جۇمىسسىزدار سانى ءوسىپ جاتىر. وسى جەردە قاراما-قايشىلىق تۋىندايدى دەيدى.

«ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن 1،2 ملن جۇمىس ورنى قۇرىلادى دەدى. ويلاڭىز، 1 ملن جۇمىس ورنىن سالۋ ءۇشىن كەم دەگەندە ءاربىرى 1000 ورىنعا لايىقتالعان 1000 ءوندىرىس وشاعىن تۇرعىزۋ كەرەك. بايكال-امۋر ماگيسترالىنىڭ قۇرىلىسى قىزىپ تۇرعان كەزدەگى جۇمىسشىلار سانى 130 مىڭعا جۋىق ەدى. ءترانسسىبىر ماگيسترالىن سالۋ كەزىندە 90 مىڭداي ادام جۇمىس ىستەدى. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ بيىل 1،2 ملن جۇمىس ورنىن قالاي قۇراتىنى جۇمباق بولىپ تۇر. قازاق سسر-ءى كەزىندە جەڭىل ونەركاسىپ ءىجو-ءنىڭ 20 پايىزىن بەرىپ وتىردى. ال قازىر 1 پايىزعا دا جەتپەيدى»، دەيدى بوقاەۆ.

اسحات اسىلبەكوۆ ەسىمدى جەلى قولدانۋشىسى دا وسى ماندەس پىكىر جازادى. «الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتى قازىر جوق، ورنىنا ساۋدا ۇيلەرىن سالىپ تاستاعان. زاۋىتتار دا سونىڭ كۇيىن كەشتى. اقىلدىڭ جوقتىعى ونەركاسىپتىڭ كۇيرەۋىنە الىپ كەلدى. ۇكىمەت ۇزدىك 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرگىسى كەلەدى، الايدا ءتىس جۋاتىن ششەتكا شىعارمايدى. جوعارى تەحنولوگيالار تۋرالى ايتپاي-اق قويايىق. «رەۆيزورداعى» قالا باستىعىنىڭ ء«سىز كىمگە كۇلەسىز؟ ءسىز وزىڭىزگە كۇلەسىز» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى» دەپ جازادى فەيسبۋك پايدالانۋشىسى.

گاۋحار وتەلباەۆانىڭ دا پىكىرىن قۇندى دەپ باعالاپ، ماقالامىزعا قوستىق. «قازاقستاندىق جەڭىل ونەركاسىپتى تابىستى دەپ ايتۋعا كەلمەس. بيزنەستىڭ دامۋىنا يمپورتقا دەگەن تاۋەلدىلىك كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر. بۇگىنگى كۇنى جەڭىل ونەركاسىپتى يمپورتتىڭ ۇلەسى شەكتى 50 پايىزدان اسىپ تۇسەتىن «سەزىمتال» سالا دەسەك دۇرىس بولار. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا قازىر ءبىزدىڭ ونەركاسىپ ساتىلاتىن تاۋاردىڭ تەك 14 پايىزىن عانا ءوندىرىپ وتىر، قالعان 86 پايىزى يمپورتتالادى»، دەيدى گاۋحار.

«ارقا جايلى بولسا، ارقار اۋىپ نەسى بار». ماتەل ءاۋ باستا ارقا مەن ارقارعا تىكەلەي قاتىستىلىعىنان تۋىنداسا تۋىنداعان شىعار. بىراق ءدال وسى مىسالدى قوزعاپ وتىرعان تاقىرىبىمىزعا بايلانىستى دا قولدانا الامىز. رەسمي ورگانداردىڭ ەسەبىنە نازار سالساق، سالا دامىپ جاتىر. نانباساڭىز قاراڭىز، «2020 جىلى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى 128،7 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. اسىرەسە، توقىما ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى باسىم (70،8 ملرد تەڭگە). جەڭىل ونەركاسىپتىڭ بارلىق سالاسىندا ءوسىم بايقالادى»، دەپ جازادى Qazindustry كومپانياسى. ءتىپتى ءبىزدىڭ ونىمدەردىڭ رەسەي، تۇركيا، قىتايعا يمپورتتالىپ جاتقانىن دا جازىپتى. ولاي بولسا نەگە دەپۋتاتتار ماسەلە كوتەرەدى؟ نەلىكتەن كاسىپكەرلەر بايبالام سالادى؟ نەگە جەلى قولدانۋشىلارى اشىنا پىكىر جازادى. تۇسىنگەنىمىز، ەندى جەڭىل ونەركاسىپكە جەڭىل-جەلپى قاراۋعا بولمايدى. ءونىم ءوندىرۋ بار دا، ونى دۇرىس جىلجىتۋ، ساۋدا نۇكتەلەرىنە جەتكىزۋ بار. سالا شىنىمەن شارىقتاپ كەتكەن بولسا، ەشكىم دە بازىنا ايتىپ باس اۋىرتپاس ەدى عوي. ءدال قازىر ءبىز ءۇشىن اسا سىندارلى كەزەڭ: نە نارىقتى ساقتاپ قالامىز، نە تۇبەگەيلى شەتەلدىك وندىرۋشىلەرگە بوساتىپ بەرەمىز. ەل ۇكىمەتىنىڭ ەكىنشى نۇسقاعا ق ۇلىقتى ەكەنىن دە ءىشىمىز سەزەتىندەي...

سوڭعى جاڭالىقتار

جەردى سۇيگەندى ەلى دە سۇيەدى

ايماقتار • بۇگىن، 23:16

ەلوردا كۇنىنە تارتۋ

تەاتر • بۇگىن، 23:15

جالعىز قولدى شەبەر

ونەر • بۇگىن، 23:13

ۇقساس جاڭالىقتار