جاقسى ادەتتەرمەن قالىپتاسقان مىنەز قۇبىلمالى بولمايدى, سايكەسىنشە جامان ادەتتەرمەن قالىپتاسقان مىنەز وزگەرمەلى, اۋىتقىمالى كەلەدى. ال وزگەرمەلى مىنەز وزگەنىڭ مىنەزىنە بەيىمدەلگىش, قابىلداعىش بولىپ, ادامنىڭ تابانسىز ءارى تۇراقسىز بولۋىنا الىپ كەلەدى. دۇرىس مىنەز عانا ادامدى تۇلعاعا اينالدىرادى. ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ, بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەۋى, ابايدىڭ دا «ورتاڭا ونەرىڭمەن ەمەس, مىنەزىڭمەن سىياسىڭ» دەۋى دە وسى ويدى قۋاتتايدى. دۇرىس مىنەز-ق ۇلىق قانا ادامدى شىنايى باقىتتى ەتەدى.
«باقىت – ءاربىر ادام ۇمتىلاتىن ماقسات. ادام تالپىناتىن قالاۋلى يگىلىك رەتىندە ماقساتتاردىڭ سانى كوپ بولعاندىقتان, باقىت سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ پايدالىسى», دەيدى عۇلاما. قادىرلى يگىلىكتەر بەلگىلى ءبىر ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تاڭداپ الىنادى. ءال-فارابي بۇل ءۇشىن ءبىلىمدى مىسالعا كەلتىرەدى. ادامعا ءبىلىم نە ءۇشىن كەرەك؟ نەگە ءبىز ون ءبىر جىل بويى مەكتەپتە وقيمىز, ودان كەيىن جوعارى ءبىلىم الۋعا تالپىنامىز جانە ماگيستراتۋراعا تۇسۋگە ۇمتىلامىز, ءتىپتى بارىمىزدى سالىپ دوكتورانتۋراعا جەتۋگە دە تالپىنىس جاسايمىز. نە ءۇشىن؟ قوعامنان, الەمنەن ءوز ورنىمىزدى تابۋ ءۇشىن. ءابۋ ناسىر بابامىز وسى جەردە مىناداي سۇراق قويادى: ءبىلىمدى جاي عانا ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن, ءبىلۋ ءۇشىن تاڭدايسىڭ با, الدە سول ءبىلىم ارقىلى داۋلەتكە, بايلىققا جەتۋ ءۇشىن, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تۇرىپ, قانداي دا ءبىر قۇزىرەتتى قىزمەتتىڭ تۇتقاسىن ۇستاۋ ءۇشىن, تاعى دا باسقا قول جەتەتىن بىردەڭەلەر ءۇشىن تاڭدايسىڭ با؟
شىن مانىسىندە قازىر ون ءبىر جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى – مەملەكەتتىك ستاندارت. قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى تەگىن ءبىلىم الا الادى جانە ول ءبىلىمىن قاجەتىنشە جەتىلدىرە الادى. جاس ادام تالاپتى بولسا, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە تىرىسادى نەمەسە كوللەدجگە بارادى, كاسىپتىك ءبىلىم الادى. ءارى قاراي تاڭداۋ ءوز ەركىندە. ماگيستراتۋراعا تۇسۋدە دە تاڭداۋ بار. ءبىرىمىز – سول وقۋ ورنىندا العان ءبىلىمىمىزدى تەرەڭدەتىپ, عىلىمنىڭ بەلگىلى ءبىر سالاسىندا ىزدەنگىمىز كەلەدى. ال ەندى ءبىرىمىز مەملەكەتتىك قىزمەتكە بارۋ ءۇشىن ماگيستراتۋرا ديپلومى قاجەت بولعاندىقتان عانا ماگيستراتۋراعا تۇسەمىز.
دەمەك, ويشىل ايتىپ وتىرعانداي ءبىرىمىز ءبىلىمدى ءبىلىم ءۇشىن ماقسات قىلامىز, ەندى ءبىرىمىز ءبىلىمدى باسقا دا تابىستارعا جەتۋ ءۇشىن مۇرات ەتەمىز.
ءال-فارابي وسى تۇستا ءبىلىم ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن تاڭداپ الىنسا عانا قادىرلى بولادى دەيدى. ءبىلىم الۋداعى ماقسات باسقا بولسا, العان ءبىلىم تولىق بولمايدى. وسىدان شىعاتىنى ءبىلىمدى ءبىلىم ءۇشىن الۋ, ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن الۋ ادامعا باقىت سەزىمىن سىيلايدى. سول باقىتقا جەتىپ العاننان كەيىن ءبىز باسقا ماقساتقا تالپىنۋعا ءتىپتى دە ءزارۋ ەمەس ەكەنىمىزدى كورەتىنىمىزدى ايتادى. وسىدان كەيىن عانا ادامدا قاناعاتتانۋ سەزىمى پايدا بولادى. عۇلاما وسى تۇستا: «بۇل پايىمداۋ ءاربىر ادام باقىتتى ءوز تۇسىنىگىنشە باقىت دەپ بىلەتىندىگىن كورسەتەدى. كەيبىرەۋلەر باقىتتى بايلىق دەپ ەسەپتەيدى, باسقا بىرەۋلەرى تاعى دا باسقا نارسەنى باقىت دەپ بىلەدى» دەيدى. سوندىقتان دا ءاربىر ادام ءوزىنىڭ جەتكەن ماقساتىن ءابسوليۋتتى باقىت دەپ تانيدى ەكەن.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: ەگەر جاس ادام ءبىلىمدى ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن تاڭداسا, ول شىن مانىندە ءبىلىمدى جانە كاسىبي بىلىكتى مامانعا اينالادى. ال ونداي مامان ەشقاشان جەردە قالمايدى. ونىڭ الدىنان داڭعىل جول اشىلادى: مەملەكەتتىك قىزمەتكە دە بارا الادى, ءوز كاسىبىن دە اشا الادى, نە بولماسا ناقتى سول عىلىم باعىتىندا زور تابىسقا جەتەدى. ال ءبىلىمدى بايلىققا نەمەسە بيلىككە جەتۋ ءۇشىن عانا تاڭدايتىن ادام ءتىپتى سونىڭ ەڭ بيىگىنە شىققان كۇننىڭ وزىندە قاناعاتتانۋ سەزىمىن تۇيسىنە المايدى. دەمەك, ءوزى دە باقىتتى بولا المايدى. ال ورتا جولدا بىلىكسىزدىگىنىڭ, تويىمسىزدىعىنىڭ كەسىرىنەن قىزمەتتەن شەتتەتىلسە, ارى قاراي جول تابۋى دا قيىندىق تۋدىرادى. بۇل – ز ۇلىمدىق. ز ۇلىمدىق ادامنىڭ ءوز ارەكەتىنىڭ بۇرىستىعىنان شىعىپ وتىر.
ءال-فارابي بابامىز ونەردى دە ەكى تۇرگە بولەدى. ءبىرىنىڭ ماقساتى – تاماشا كوركەمدىككە يە بولۋ, ەكىنشىسىنىڭ ماقساتى – پايداعا كەنەلۋ. كوركەمدىككە جەتۋدى ماقسات ەتەتىن ونەر تەرەڭىرەك ايتقاندا دانالىق دەپ اتالادى, ماقساتى پايدا كورۋ بولىپ تابىلاتىن ونەردە دانالىق دەگەن اتقا لايىقتى ەشتەڭە جوق ەكەنىن ايتادى. ونەردە دە يگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ تۋى ونەردى تۋدىرۋشى ادامنىڭ نيەتى مەن ماقساتىنا بايلانىستى.
