ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى يسلامدىق ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بايلانىستار باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى مەيرام يمانباەۆپەن اراداعى اڭگىمەگە قوعام ىشىندە قوزعالاتىن كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ارقاۋ بولدى.
ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى يسلامدىق ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بايلانىستار باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى مەيرام يمانباەۆپەن اراداعى اڭگىمەگە قوعام ىشىندە قوزعالاتىن كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ارقاۋ بولدى.
«تازا يسلام» ءىلىمىن ۇستانۋشى اعىمدار زايىرلى قوعامدى مۇلدەم قابىلدامايدى
– مەيرام وتكەلباي ۇلى, بۇگىنگى قوعامداعى ءدىني احۋال توڭىرەگىندەگى شيەلەنىستەر قۇداي جولى مەن ءدىن ءىسىن اجىراتا الماي داعدارىسقا ءتۇسۋدىڭ كورىنىسى ىسپەتتى. بۇل يسلامنىڭ رۋحاني الەمىنە جۇرەك كوزىمەن قايتا قاراۋدىڭ مەزگىلى جەتكەنىن اڭعارتىپ تۇر ەمەس پە؟
– قازىرگى كۇندە قازاقستانداعى يسلام قاۋىمىنىڭ ىشىندە يسلامنىڭ حانافي مازحابىنىڭ جانە قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن تۇسىنىكتەرىنىڭ ۇيلەسىمدى قوسىندىسى تۇرىندەگى ءداستۇرلى جولدى ۇستانۋشىلار مەن راديكالدىق سيپاتتاعى يسلامدىق اعىمدى ۇستانۋشىلار اراسىندا پىكىر قايشىلىقتارى جانە وسىدان تۋىندايتىن يدەيالىق تەكە-تىرەستەر ورىن الىپ وتىرعانى شىندىق. مۇنداي جاعدايلار ءالى دە بولسا ەكى تاراپتىڭ يدەيالىق كەلىسپەۋشىلىكتەرىنەن, كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستارىنداعى جانە ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى پىكىرتالاستار شەڭبەرىندە كورىنىپ وتىرعانىمەن, ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى بۇل ماسەلەنىڭ كۇردەلەنۋ باعىتىندا دامىپ بارا جاتقاندىعى انىق بايقالادى.
تاياۋ شىعىستا پايدا بولىپ, قازىرگى كۇندە عالامدىق قۇبىلىس رەتىندە ارەكەت ەتىپ وتىرعان يسلامدىق باعىتتاعى راديكالدىق اعىمدار تۋرالى ايتقاندا, ونى «سالافيشىلىك» ۇعىمىمەن بايلانىستى قاراستىرادى. بۇل ويعا قونادى, ويتكەنى, قازىرگى كۇندە ءارتۇرلى جانە كوپتەگەن اتاۋلارمەن بەلگىلى بولىپ جۇرگەن راديكالدىق اعىمداردىڭ يدەيالارى مەن ارەكەتتەرىنىڭ باستاۋى (ۆاححابيتتەر, جيحادشىلار, تاكفىرشىلەر جانە ت.ب.) يسلام ءدىنىن ءاۋ باستا پايدا بولعان تازا قالپىندا ۇستانۋدى باسشىلىققا الۋ يدەياسىنان تۋىندايتىنى تالاس تۋدىرماسى انىق.
– نەگىزىنەن, يسلامدىق باعىتتاعى راديكالدىق اعىمداردىڭ تەرىس يدەيالارى مەن ءىس-ارەكەتتەرى تمد كەڭىستىگىندەگى ەلدەردىڭ بارلىعىنا ورتاق كورىنىس. وسى ورايدا, كورشى رەسەيدىڭ بۇگىنگى يسلامدىق كەڭىستىگىندە قالىپتاسىپ وتىرعان ءدىني احۋال توڭىرەگىندە نە ايتاسىز؟
– راسىندا دا, يسلامدىق باعىتتاعى راديكالدىق اعىمداردىڭ تەرىس يدەيالارى مەن ءىس-ارەكەتتەرى تمد كەڭىستىگىندەگى ەلدەردىڭ بارلىعىنا ءتان دەۋگە بولادى. ال رەسەيدەگى يسلامدىق كەڭىستىكتە قالىپتاسىپ وتىرعان ءدىني احۋالعا ءجىتى نازار اۋدارار بولساق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالدىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن بولاشاعى تۇرعىسىنان كورشى ەلدەگى ءدىني ۇدەرىستەرگە تەرەڭىرەك ءمان بەرگەن دۇرىس. ءبىرىنشىدەن, بۇل ۇقساس ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جۇيە. ەكىنشىدەن, رەسەي قۇرامىنداعى سولتۇستىك كاۆكاز بەن ۆولگا جاعالاۋىنداعى بىرقاتار حالىقتار (تاتار, باشقۇرت) مادەني جانە ءدىني-مازحابتىق تۇرعىدان ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن ءبىرتۇتاس كەڭىستىكتى قۇرايدى. ۇشىنشىدەن, كورشى ەلدە بولىپ وتىرعان وقيعانىڭ ەرتەلى-كەش ماڭايىنداعى ەلدەرگە ءوز ىقپالىن تيگىزەتىندىگى قاراپايىم ءومىر زاڭدىلىعى ەكەنى داۋسىز.
ال قازىرگى كۇندە رەسەيدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە يسلام فاكتورى شيەلەنىستى سيپاتىمەن الدىڭعى ورىنعا شىعىپ وتىرعانى داۋسىز.
– بۇل قالاي كورىنىس تاۋىپ وتىر؟
– رەسەيدەگى وتكىر ءدىني احۋالعا ءبىر جاعىنان, ونىڭ قۇرامىنداعى سولتۇستىك كاۆكاز رەسپۋبليكالارىنداعى وتى تولىق سونبەگەن سوعىس ىقپال ەتىپ وتىرعان بولسا, ەكىنشى جاعىنان ۆولگا بويىنداعى فەدەراتسيا سۋبەكتىلەرىندە, ونىڭ ىشىندە تاتارستاندا ورىن الىپ وتىرعان راديكالدىق اعىمداردىڭ كەڭ قانات جايۋى جانە ونى ۇستانۋشىلاردىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرى دە ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. وسى ورايدا, پوستكەڭەستىك ەلدەردە ورىن الىپ وتىرعان ءداستۇرلى مازحابتى ۇستانۋشى ءدىندارلار مەن راديكالدىق اعىمداردى ۇستانۋشىلار اراسىنداعى تەكە-تىرەستەردىڭ تۇپكى سەبەبىنە كەلەر بولساق, مەنىڭشە, مۇنداعى باستى سەبەپ – ول «تازا يسلام» ءىلىمىن ۇستانۋشى راديكالدىق اعىمداردىڭ زايىرلى مەملەكەت قۇندىلىقتارىن مۇلدەم قابىلدامايتىن جانە زايىرلى مەملەكەتپەن ىمىراعا كەلمەيتىن ۇستانىمىنان تۋىندايدى.
وسى رەتتە, قوعامدىق دەڭگەيدەگى پىكىرلەردە ازاماتتارىمىزدىڭ راديكالدىق باعىتتاعى يسلامدىق اعىمداردىڭ قاتارىنا وتۋىنە باعا بەرگەندە, ونى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق قيىندىقتارمەن تۇسىندىرەتىن ويلار باسىمدىق تانىتىپ وتىرادى. ارينە, بۇل قاتارداعى شەشىمىن تاپپاعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بەلگىلى ءبىر تۇردە جات ءدىني اعىمدار مەن يدەيالاردىڭ تارالۋىندا تۇرتكى ءرولىن اتقاراتىن ىقپالىن جوققا شىعارا الماساق تا, ونىڭ نەگىزگى سەبەبىن قۇراي المايتىنى انىق. بۇدان شىعار تۇجىرىم: بۇل, ەڭ بىرىنشىدەن, راديكالدىق ءدىني اعىمداردىڭ جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىستارى دەپ باعا بەرگەن دۇرىس.
ۋتوپيالىق سارىنداعى «كۇن قالاسىنا» ۇقسايتىن
يدەيالار وعان قولداۋ بىلدىرەتىن مۇددەلى كۇشتەر پايدا بولعاندا «شىنايىلىققا» اينالادى
– راديكالدىق سيپاتتاعى جات ءدىني اعىمداردىڭ جەكەلەگەن ۇستانۋشىلارىنىڭ زاڭسىز قادامدارعا بارۋلارىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟
– راديكالدىق سيپاتتاعى ءدىني اعىمدار مەن يدەيالاردىڭ تارالۋىن جوسپارلى ءتۇردە ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان ارەكەت دەپ الار بولساق, بۇل, ءوز كەزەگىندە, ولاردىڭ ارەكەتتەرى مەن ماقساتتارىن قوعامدىق كوزقاراس تۇرعىسىنان اقتاۋعا تىرىساتىن ساراپشىلار ارقىلى ىسكە اسادى.
مۇنداي «ساراپشىلار» جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ راديكالدىق سيپاتتاعى يسلامدىق اعىمداردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ سەبەبىن «ولارعا مۇسىلمان رەتىندە وزدەرىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىرعان بيلىك ساياساتىنىڭ» نەمەسە «قاراپايىم جانە راديكالدى مۇسىلمانداردىڭ اراجىگىن اجىراتا المايتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ سولاقاي ۇستانىمىنىڭ» سالدارىنان تۋىندايتىنى تۋرالى پىكىرلەردى قوعامدىق ويعا تىقپالاۋعا ۇمتىلادى.
ارينە, جات ءدىني اعىمداردىڭ مۇددەلەرىن «قىزعىشتاي قورعايتىن» مۇنداي كوزقاراستار مەن پىكىرلەردىڭ ماقساتى ايقىن: راديكالدىق اعىمداردىڭ ۇستانۋشىلارى ءبىرىنشى كەزەكتە وزدەرىنە پارمەندى تۇردە قارسى تۇرا الاتىن بيلىك قۇرىلىمدارىن قارالاۋدى جانە ولاردىڭ قىزمەتتەرىنە كولەڭكە ءتۇسىرۋدى كوزدەيدى. بۇل, ءوز كەزەگىندە, قوعامدىق پىكىردە ولاردى جازىقسىز قىلىپ كورسەتەدى دە, كەرىسىنشە, مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىمەن ارا-قاتىناستا سەنىمسىزدىكتى قوزداتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– سالافيشىلىك يدەياسى توڭىرەگىندە بوي كورسەتىپ جۇرگەن اعىمدار تۋرالى ايتساڭىز. ولاردىڭ ماقسات-مۇددەلەرى قالاي كورىنىس تابۋدا؟
– يسلامدىق باعىتتاعى ءارتۇرلى اعىمداردىڭ ءدىني ماسەلەلەر توڭىرەگىندەگى پىكىر الشاقتىقتارى مەن قايشىلىقتارى تۋرالى كاسىبي يسلامتانۋشى-تەولوگتار ايتقانى دۇرىس بولار. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەگە بايىپپەن نازار اۋداراتىن كەز كەلگەن كوزى قاراقتى ازاماتتىڭ يسلام ءدىنىن بەتپەردە رەتىندە پايدالانىپ جۇرگەن تەرىس اعىمداردىڭ بۇگىنگى كۇندە الەمدىك دەڭگەيدەگى بەلگىلى ءبىر كۇشتەردىڭ «ساياسي جوباسىنا» اينالعانىن اڭعاراتىنى انىق. بۇگىنگى تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكاداعى بىرقاتار ەلدەردىڭ باسىنان وتكەرىپ وتىرعان «تار جول, تايعاق كەشۋ» جاعدايى وسىعان ناقتى دالەل بولا الادى. بۇل جەردە مىناداي شىنايىلىقتى ءتۇسىنۋ كەرەك: كەز كەلگەن يدەيانىڭ ەرتەلى-كەش ءوز الدىنا ساياسي ماقساتتار قويا باستايدى جانە بۇل يسلامدىق باعىتتاعى اعىمدار مەن ىلىمدەرگە دە ءتان قۇبىلىس. ال ولاردىڭ يدەياسى ايتا-ايتا تاپتاۋرىن تاقىرىپقا اينالعان يدەالدىق سيپاتتاعى ءدىني قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن «تازا يسلام مەملەكەتىن» قۇرۋعا تۇعىرلاناتىنى جاسىرىن ەمەس. ءبىر قاراعاندا ۋتوپيالىق سارىنداعى «كۇن قالاسىنا» ۇقسايتىن مۇنداي يدەيالار, وعان قولداۋ ءبىلدىرەتىن مۇددەلى كۇشتەر پايدا بولعان كەزدە «شىنايىلىققا» اينالا باستايدى. كورىپ وتىرعانداي, بۇل ماسەلەنىڭ استارى اناعۇرلىم كۇردەلى...
وكىنىشكە قاراي, ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ وسىنداي قاۋىپتى ءتۇرى ءدىني ساۋاتسىزدىق, ءوز تاريحىن ەلەمەۋشىلىك, اتا-بابالاردان جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتاردى جوققا شىعارۋ, زايىرلى مەملەكەت جۇيەسىن يسلامداندىرۋعا تالپىنۋ ءتارىزدى وسى قاتارداعى باسقا دا كەلەڭسىز فاكتورلاردىڭ ىقپالىمەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بىرتىندەپ بوي كوتەرە باستاۋدا. سوندىقتان, قوعامىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە بەيجاي قارامايتىن ازاماتتار تاراپىنان ءدىن توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەرگە ۇنەمى سەرگەكتىك تانىتىپ وتىرۋ كەرەك-اق.
– ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا جانە قولدانىستاعى ءدىن سالاسىن رەتتەيتىن زاڭنامادا مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلى قۇرىلىسى مەن ءدىني سەنىم بوستاندىعى ناقتى كورىنىس تاپقان. بۇل جەتكىلىكتى ەمەس پە؟
– ارينە, مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىني سەنىم جانە ار-وجدان بوستاندىعىن, رۋحاني تۇلەۋدى, ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان ساليقالى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى ءدىني احۋال تۇراقتى ەكەنى داۋسىز. دەگەنمەن, مەن ەلىمىزدىڭ ءدىني كەڭىستىگىندەگى ماسەلەلەر تۋرالى ايتقاندا ازاماتتارعا بەكەر جۇگىنىپ وتىرعانىم جوق. ويتكەنى, مەملەكەت, ەڭ قاراپايىم تۇرعىدان العاندا, ءاربىر جەكە ازاماتتىڭ ەرىك-قالاۋىنىڭ ناتيجەسى دەيتىن بولساق, قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمى ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدان حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن زاماناۋي دامۋدىڭ ۇيلەسىمدى مۇراتتارىن باسشىلىققا الاتىن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەن نىعايتۋدى ۇنەمى وزەكتەندىرىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەدى دەپ ويلايمىن.
ءارتۇرلى «ۇستازدار» مەن «شەيحتاردىڭ»
جاستارىمىزعا دۇرىس ءدىني ءبىلىم بەرۋى نەعايبىل
– كەيىنگى كەزدە قوعامدىق پىكىردە «جاستارىمىزدىڭ شەتەلدەردەگى تەولوگيالىق وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋ تەتىكتەرىن رەتتەۋ قاجەت» دەگەن ويلار ءجيى كوتەرىلە باستاۋدا. بۇعان نە ايتار ەدىڭىز؟
– قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءبىلىم الۋ ماقساتىندا شەتەلدەرگە شىعۋى بۇگىنگى كۇندە ۇيرەنشىكتى جايتقا اينالدى دەسە دە بولادى. ارينە, باسقا دا عىلىم سالالارى ءتارىزدى ساپالى يسلامدىق ءدىني ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەتەلدەردەگى جەتەكشى تەولوگيالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ماڭىزىن ەشكىم جوققا شىعارماسى انىق. دەگەنمەن, وسى ماسەلەدە مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان جۇيەلى ساياساتتى قولعا الاتىن ۋاقىت جەتكەن ءتارىزدى. وزىڭىزگە ءمالىم, قازىرگى كۇندە مەملەكەتتىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدەردە ءبىلىم الۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ باستاپقى, ياعني باكالاۆر دەڭگەيىندەگى جوعارى ءبىلىمى بولۋى تيىستىگى تۋرالى تالابى بار. بۇل وتە دۇرىس تالاپ, ويتكەنى, جوعارى ءبىلىمى جانە ءوز سالاسى بويىنشا ناقتى ماقساتى بار جاستار عانا شەتەلدىك وقۋ ورىندارىندا ساپالى ءبىلىم الا الاتىنى داۋسىز. مەنىڭشە, وسىعان ۇقساس جۇيەنى شەتەلدىك ءدىني وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العىسى كەلەتىن ازاماتتارعا دا تالاپ رەتىندە قويۋدى ويلاستىرعان دۇرىس بولار ەدى. ياعني, بۇل قيسىندى باسشىلىققا الار بولساق, وتاندىق ارناۋلى ءدىني ءبىلىم بەرەتىن مەدرەسەلەردى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن, ومىرلىك كوزقاراستارى قالىپتاسقان جاستاردىڭ شەتەلدىك تەولوگيالىق وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋى قاي جاعىنان العاندا دا اناعۇرلىم پايدالى بولادى دەپ ويلايمىن.
بۇل, ءوز كەزەگىندە, قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ شەتەلدەردە سول ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى تاراپىنان رۇقسات بەرىلگەن رەسمي ءدىني وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋلارىن تارتىپكە كەلتىرۋ ماسەلەسىن العا شىعارادى. سەبەبى, شەتەلدەرگە ءدىني ءبىلىم الۋعا بارعان ازاماتتارىمىزدىڭ ماقساتى كۇماندى بەيرەسمي ءدىني وقۋ ورىندارىندا (ماركازدار, حۋدجرالار) ءبىلىم الۋى كورىنىس بەرە باستاۋدا. ال مۇنداي وقۋ ورىندارىنداعى «ۇستازدار» مەن «شەيحتاردىڭ» جاستارىمىزعا دۇرىس ءدىني ءبىلىم بەرۋى نەعايبىل... ودان بولەك, تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە قالىپتاسىپ وتىرعان ىشكى قوعامدىق-ساياسي احۋالدى ەسكەرەر بولساق, شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم الىپ ءجۇر دەگەن ازاماتتارىمىزدىڭ ءارتۇرلى تەرىس ۇيىمدارعا تارتىلىپ كەتۋ قاۋپى دە كۇننەن-كۇنگە ۇلعايىپ وتىر.
سوندىقتان, ۇل-قىزدارىن شەتەلدىك ءدىني وقۋ ورىندارىندا وقىتقىسى كەلەتىن اتا-انالاردى جانە شەتەلدەردە ءبىلىم العىسى كەلەتىن جاستارىمىزدى بۇل ماسەلەگە بايىپپەن قاراۋعا شاقىرعىم كەلەدى.
– راديكالدىق اعىمداردىڭ الدىن الۋدا مەملەكەت تاراپىنان قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلىپ وتىر؟ بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا ءدىني بىرلەستىكتەر مەن قوعامدىق ۇيىمدار قانشالىقتى كومەك بەرۋدە؟
– ورىندى ساۋال. ەلىمىزدە داستۇرىمىزگە جات ءدىني اعىمدار مەن يدەيالاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى ۇستانۋشىلارمەن جۇمىس ىستەۋ باعىتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىمەن, قوعامدىق ۇيىمدارمەن, تەولوگ-عالىمدارمەن, ساراپشىلارمەن بىرلەسە وتىرىپ, جۇرتشىلىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن قاتار, جات ءدىني اعىمداردىڭ كەرەعار يدەيالارىنىڭ جەتەگىندە كەتكەن ازاماتتارمەن جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن ازاماتتار ءوز قاتەلىكتەرىن ءتۇسىنىپ, ءداستۇرلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىنا قايتا ورالۋدا.
مالىمەت رەتىندە ايتار بولسام, ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, بيىلعى جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋىلىندا «تابليعي جاماعات – ەلگە جات اعىم», اتىراۋ قالاسىندا «جاستار جانە ءدىن», كوكشەتاۋدا «يسلام تەرروريزمگە قارسى», جەزقازعاندا «تاكفىرشىلىك – ءدىني ەكسترەميزمنىڭ قاۋىپتى تۇرلەرىنىڭ ءبىرى», اقتاۋ قالاسىندا «يسلام جانە جيحاديزم», استانا قالاسىندا «ءدىني ءبىلىم بەرۋ جانە اعارتۋ ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ فاكتورى رەتىندە», تالدىقورعاندا «ماتۋريدي اقيداسى – ءابۋ-حانيفا ءىلىمىنىڭ جالعاسى» تاقىرىپتارىندا اۋقىمدى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزدى. بۇل كونفەرەنتسيالارعا مەملەكەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى مەن وكىلدەرى, ءدىنتانۋشى عالىمدار, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن باق وكىلدەرىمەن قاتار, شەتەلدىك عالىمدار مەن ساراپشىلار قاتىستى. كونفەرەنتسيالاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءدىني راديكاليزم مەن ەكسترەميزمدى ايىپتايتىن, ءداستۇرلى ءدىنىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىن سالاسىندا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا قولداۋ بىلدىرەتىن ءۇندەۋلەرى باق بەتتەرىندە جاريالانىپ وتىردى.
وسى جەردە, اتالعان شارالار اگەنتتىكتىڭ اتقارىپ وتىرعان كوپتەگەن جۇمىستارىنىڭ ءبىر تۇسى عانا ەكەنىن باسا ايتا كەتكىم كەلەدى.
سونىمەن قاتار, ءدىني احۋال تۇرعىسىنان كۇردەلى وڭىرلەردە يسلامدىق باعىتتاعى راديكالدىق اعىمداردى ۇستانۋشىلاردى ءداستۇرلى ورتاعا قايتارۋمەن ماقساتتى جۇمىس ىستەيتىن ورتالىقتاردىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىستارىن ايتا كەتكەن ابزال. وسى قاتاردا اقتوبە وبلىسىنداعى «اڭسار» كەڭەس بەرۋ-وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ, اتىراۋ وبلىسىنداعى «شاپاعات» قوعامدىق قورىنىڭ جۇمىستارى باسقالارعا ۇلگى بولارلىقتاي. اتالعان ورتالىقتاردا قىزمەت اتقارىپ وتىرعان يسلامتانۋشى-تەولوگتاردىڭ سول وڭىرلەردەگى پروبلەمالىق ەلدى مەكەندەردە جانە مەشىت جاماعاتتارى اراسىندا ءداستۇرلى ءدىندى ناسيحاتتاۋعا جانە راديكالدىق سيپاتتاعى جات ءدىني اعىمداردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن ازاماتتار ءداستۇرلى قۇندىلىقتارعا قايتا ورالۋدا.
– ءدىني تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا جانە ونى نىعايتا تۇسۋدە قانداي باسىمدىقتارعا ءمان بەرىلۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ارينە, مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قوعامىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن رۋحاني تۇتاستىقتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا باعىتتالعان جۇيەلى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا بەرەدى. وسى رەتتە, ەلباسى جارلىعىمەن تاياۋدا بەكىتىلگەن 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان ءدىني ەكسترەميزمگە جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ قابىلدانۋى بۇل باعىتتا كەشەندى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەرى انىق.
ءسوزىمنىڭ سوڭىندا, ەلىمىزدە قالىپتاسىپ وتىرعان ءدىني احۋال بۇگىنگى كۇندە تۇراقتى دەسەك تە, بۇل تەز وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىراتىن ديناميكالىق قۇبىلىس ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. سوندىقتان, بيلىك ءدىن سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى ءوز پوزيتسياسىن اشىق ءبىلدىرىپ وتىرۋى قاجەت. بۇل مەملەكەت ساياساتىنىڭ كونستيتۋتسيامىزدا كورىنىس تاپقان زايىرلىلىق قاعيداتىنان باستاۋ الاتىن قۇندىلىقتار مەن ۇستانىمداردى باسشىلىققا الۋعا تۇعىرلانۋى كەرەكتىگىن بىلدىرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتقان: «ءبىز مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىمىزدى ماقتان تۇتامىز. ول – ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز. بىراق بىزدە زايىرلى قوعامنىڭ داستۇرلەرى دە بار ەكەنىن, قازاقستان زايىرلى مەملەكەت ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ءبىز ەلدىڭ داستۇرلەرى مەن مادەني نورمالارىنا سايكەس كەلەتىن ءدىني سانا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك», دەگەن ءسوزى مەملەكەت پەن ءدىننىڭ قارىم-قاتىناسى مەن اراقاتىناسىن قوزعايتىن ماسەلەلەردەگى نەگىزگى ۇستانىمعا اينالۋى ءتيىس دەپ سانايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
