كەيبىر اۋداندار مۇلدە جاڭا تۇرپاتتاعى, زامان تالابىنا ساي گازەت اشسا, كەيبىرى بۇرىنعى كومپارتيادان قالعان رەداكتسيالار مەن ەشقايدا كوشە الماي تۇرالاعان جۋرناليست كادرلاردى پايدالانىپ, تونىن عانا وزگەرتتى. وكىنىشكە قاراي, ونداي گازەتتەر اكىمدەردىڭ عانا ىقپالىندا بولىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزى بار تاقىرىپتار مەن قوعام تالاپ ەتەتىن تاقىرىپتاردى جازا المادى. ءتىپتى جازۋعا مۇرشا دا بەرمەدى. ويتكەنى, قارجى – مەملەكەتتىكى, دەمەك, اكىمدىكتىكى. سوندىقتان دا ونداي گازەتتەر بىردە «مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق مەكەمە», بىردە «جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك» دەگەن مەنشىك تۇرىمەن شىعارىلدى. اۋداندىق گازەتتەردىڭ كوبى اكىمدەردىڭ اتقارعان جۇمىسىن عانا ماداقتايتىن اكىمنىڭ جەكە ۆەدومستۆولىق باسىلىمىنا اينالدى. گازەت بەتىنەن «سىن», «فەلەتون» دەگەندەر جوعالدى. جەكەلەگەن سىن تەك اكىمنىڭ تاپسىرماسىمەن عانا جازىلدى.
مەن جۋرناليستىك قىزمەتىمدى بۇرىنعى سەمەي وبلىسىندا جاڭادان قۇرىلعان تاسكەسكەن اۋدانىندا اشىلعان «ەڭبەك»-«ترۋد» اۋداندىق گازەتىنەن باستاپ ەدىم. 1983 جىلى اۋداندىق گازەتتە, باسپاحاناسىمەن قوسا العاندا, 50-گە تارتا جۋرناليست پەن باسپاگەر ەڭبەك ەتتى. اۋداندىق گازەت اپتاسىنا ءۇش رەت قازاقشا, ورىسشا شىعىپ تۇردى. جازعانىڭدى قولما-قول جۇتىپ جاتادى. وتىرمايمىز. ەل ارالايمىز. ۇنەمى ءىسساپار. رەداكتورىمىز: «وتىرماڭدار, ساۋساقتان سورعاندى قويىڭدار, ەلدى ارالاڭدار, كوزبەن كورىپ قانا جازىڭدار...» دەيتىن ۇنەمى. ول وتكەن شاق. بارلىق اۋدانداعى گازەتتەردىڭ جاعدايى شامامەن بىردەي. رۋحاني-شىعارماشىلىق ورتا, قالامگەرلەردىڭ العاشقى شىڭدالۋ مەكتەبى, اۋدان تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ شىنايى ايناسى بولا ءبىلدى.
«زاماننىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەن عوي. قوعامدىق قاتىناستار مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قانشا وزگەرسە دە, حالىققا رۋحاني ازىق بەرەتىن قۇرىلىمدار مەن قاجەتتىلىكتەر وزگەرمەيدى. ارينە, بۇگىنگى ءباسپاسوز بەن اقپارات جاڭالانىپ, زاماناۋي تەحنيكا, تەحنولوگياعا كوشىپ جاتىر. عالامتور بارلىق جۇيەنى تورلاۋ ۇستىندە. باسىلىمدار, وزگە دە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ينتەرنەت جۇيەسىنە كوشۋدە. بىراق, گازەت-جۋرنال, كىتاپتى قاعاز تۇرىندە شىعارۋدىڭ ماڭىزى زور. ول قاشاندا بولسىن ساقتالادى. ءارى ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ, ساناسىن وياتۋ, رۋحىن كۇشەيتۋدەگى ءرولى الەۋمەتتىك جەلىدەن الدەقايدا مول. ونىڭ ۇستىنە اۋداندار مەن اۋىلدار ينتەرنەت جۇيەسىنە ءالى تولىق كوشىپ ۇلگەرگەن جوق. جالپى, ءباسپاسوزدىڭ قانداي زاماندا دا ارتىقشىلىعىنا كوپتەپ دالەل كەلتىرۋگە بولادى. ەندى سول اۋداندىق گازەتتەردىڭ قازىرگى جاي-كۇيى تۋرالى ايتايىن.
ينتەرنەت جەلىسى كۇشەيگەن سايىن قازىر گازەت-جۋرنالعا جازىلۋ كۇرت ازايدى. ونىڭ ۇستىنە «باسپاسوزگە جازىلۋدى ەرىكتى تۇردە جۇرگىزۋ كەرەك» دەگەن قاعيدا بار. ول قاعيدا بىرقاتار باسىلىمعا جۇرمەيدى. بۇل دا دۇرىس شىعار. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كەيبىر باسىلىمدار مەن ۆەدومستۆولىق باسىلىمداردى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ جازدىرماسا, جۇرت ونشا جازىلا قويمايدى. كوپشىلىك قازىر قارجىسىن قىدىرۋعا اياماي, ءجۇز مىڭ تەڭگەلەپ شاشۋعا بار, ال رۋحاني ازىققا كەلگەندە ءبىر جىلعا بەس-ون مىڭ تەڭگەسىن شىعارۋعا تارتىنادى.
بۇگىن كوپتەگەن اۋدانداردا رۋحاني ورتالىق بولىپ كەلگەن اۋداندىق گازەتتەردە شىعارماشىلىق ورتا جوقتىڭ قاسى. قازىر ول گازەتتەردە بەس-ون, ارى كەتسە, ون بەسكە دەيىن عانا قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدى.
قازىر ءبىزدىڭ الەمدەگى ۇزدىك 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەگەن جوسپارىمىز بار. الايدا, وكىنىشكە كاراي, قازىر اۋدان ورتالىقتارىنىڭ كوبىندە ەشقانداي شىعارماشىلىق ۇيىم جوق. اۋدان, وبلىس باسشىلارى مەملەكەت ىرگەسىن نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن رۋحاني قۇندىلىقتارعا جەتە كوڭىل بولمەيدى.
سوندىقتان دا الداعى ۋاقىتتا اۋداندارداعى باسپاسوزگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ءبىزدى الەم دەڭگەيىندەگى وركەنيەت ورىنە سۇيرەپ شىعاراتىن – رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز. ول اۋىلدا جاتىر. قازاق تاريحى, مادەنيەتى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, وتكەن-كەتكەنى – اۋىلداردا. سول اۋىلداردان شىققان قازاق زيالىلارى رەسپۋبليكا ورتالىقتارىندا ءارتۇرلى قورلار, ۇيىمدار قۇرىپ, ۇلكەن ەڭبەك اتقارىپ ءجۇر. ول جەتىمسىز. سونداي ورتالىقتاردىڭ فيليالدارىن اۋدانداردا قۇرۋ كەرەك. ناقتى ايتقاندا, اۋداندىق گازەتتەر جانىنان.
شىنتۋايتىندا, ءبارى قاراجاتقا كەلىپ تىرەلەدى. قازىر «تەندەر» ارقىلى ءتيىستى جۇمىسقا قارجى ءبولۋ دەگەن جەتىلمەگەن, ءارى ءبىزدىڭ سانا-سەزىمىمىز بەن رۋحاني دەڭگەيىمىزگە ساي كەلمەيتىن پالە بارلىق سالادا تەرىس ناتيجەسىن كورسەتىپ جاتىر.
سەبەبى «قايتكەن كۇندە قالتامدى وڭاي اقشاعا تولتىرىپ السام» دەپ ويلايتىندار كوبەيىپ تۇر. مەملەكەت قارجىسىن جۇمساۋعا باقىلاۋ قاتاڭ بولسا, ونىڭ وڭ ناتيجەسى بار. وكىنىشتىسى, قازىر ولاي ەمەس. «تەندەر – ەبىن تاپ تا, ءبولىپ الىپ جەڭدەر» دەگەن قىلجاققا اينالعان. وسى جۇيەدەگى جەمقورلىق – كورىنبەيتىن جەمقورلىق. ونى قازىر كەز كەلگەن ادام بىلەدى. بىراق, اشىپ ايتا المايدى. «قۇدايدان قورىقپاعاننان قورىق» دەگەن. اقشا ءۇشىن ارىن ساتاتىنداردى كوبەيتكەن بۇل جۇيەدەگى «شاتىرعا», تەكسەرەتىن ءتۇرلى كوميسسياعا بەرەتىن پارا دەپ, ءتيىستى جۇمىسقا ارنالعان قارجىنى جىرىمداۋ بەلەڭ الدى.
جول, قۇرىلىس, اۋىز سۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ت.ب. بولىنەتىن ۇلكەن قارجىنى ايتپاي-اق قويايىن. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم – ون-ون بەس ميلليون تەڭگەلىك شاعىن قىزمەتتەردى دە تەندەرگە شىعارىپ, سول ءۇشىن التايدان اتىراۋعا ۇتىسكەردى شاقىرادى. ول ءوزى جۇمىس ىستەمەي, سول جەردەن قوسىمشا مەردىگەر تاۋىپ, جاتىپ اقشا الادى. جۇمىس شالا جاسالىپ, ارتىنان ءبىرىن-ءبىرى سوتقا سۇيرەپ, ىزدەپ تابا الماي جاتادى. بۇل, اسىرەسە اۋىل مەكتەپتەرىن, مادەنيەت وشاقتارىن اعىمداعى جوندەۋدە ءجيى كەزدەسەدى.
مۇنى ايتىپ وتىرعانىم – اۋدان باسپاسوزىنە بولىنەتىن قارجى دا ءدال سولاي «تەندەر» ارقىلى وتەدى. ءومىرى اۋداندا بولىپ كورمەگەن اقشاقۇمار بىرەۋلەر اۋدان اقپاراتىنا بولىنگەن اقشانى ۇتىپ الادى. اسىرەسە, بۇل اۋدانداعى تاۋەلسىز گازەتتەر ءۇشىن سولاي جاسالادى. كەيىنگى كەزدە «بارلىق اۋداندىق, وبلىستىق باسىلىمدار جەكە مەنشىككە ءوتۋى ءتيىس» دەگەن اڭگىمە ايتىلىپ ءجۇر. ءوز ويىم, مەملەكەت نىسانىنداعى ءباسپاسوزدىڭ جەكەگە ءوتۋى – دۇرىس ساياسات. ويتكەنى, مەملەكەت مەنشىگىندەگى گازەت سول ءوڭىر, نە اۋدان باسشىلىعىنىڭ ايتقانىمەن عانا جۇمىس ىستەيدى. ال جەكەمەنشىك گازەت تەندەر ارقىلى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى دا جۇرگىزەدى, حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگى مەن سىن-پىكىرلەرىن, تاريحي, رۋحاني دۇنيەلەردى دە ەركىن باسا الادى.
اۋداندىق باسىلىمدار مەن وسىعان ۇقساس شارۋالار اتقاراتىن ۇيىمدارعا بولىنەتىن مەملەكەت قارجىسى 15 ميلليون تەڭگەدەن اسپاسا, تەندەرسىز-اق ءوزارا تىكەلەي شارت جاساسۋ ارقىلى قارجىلاندىرىلۋى كەرەك. وسى ماسەلە شەشىلسە, اۋدانداعى گازەتتەرگە جان بىتەر ەدى.
ءار اۋداننىڭ تىرلىگى ءار ءتۇرلى. جۋرناليستەر مەن كەز كەلگەن قالام ۇستاعان مامان يەسىنە قامقورلىق جاساپ, رەداكتسيانى كوتەرمەلەپ وتىرعان اۋداندار دا بار. كۇندەلىكتى تىرشىلىك كۇيبەڭىنەن ارىلا الماي, رۋحاني قۇندىلىقتى ەكىنشى كەزەككە ىسىرىپ كەلە جاتقان اۋداندار دا بار.
باياعىدا «گۇلدەنسە اۋىل – گۇلدەنەمىز ءبارىمىز» دەپ جىرلاۋشى ەدىك. سول ءسوز ءمانىن ءالى جوعالتقان جوق. اۋىلدىڭ گۇلدەنۋىنە اۋداندىق باسىلىمداردىڭ قوسار ۇلەسى مول. ەندەشە, اۋىلدىڭ رۋحاني ورتالىعى – اۋدان باسپاسوزىنە كوڭىل بولەيىك.
باقىتومىر شالعىنباي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ جانە باس رەداكتورلار كلۋبىنىڭ مۇشەسى
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اياگوز قالاسى
