رۋحانيات • 21 ماۋسىم، 2021

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

2465 رەت كورسەتىلدى

بىردە...

سىنعان جەلپۋىش

حالقىمىزدىڭ سىرشىل اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ بىردە جاپونيا ەلىنە جولى ءتۇسىپتى. سول ساپارىنان تۇمەكەڭ ايەلىنە سىيلىققا اسەم بەزەندىرىلگەن، الەمىشتەپ بويالعان جەلپۋىش الا كەلەدى.
 − تۇماش، جاپونيادان اكەلگەن الگى جەلپۋىشىڭدى سىندىرىپ الدىم،− دەيدى وعان بىردە ايەلى.

 − سىنىپ قالعانى قالاي؟ − دەيدى تۇمەكەڭ تاڭدانىپ.

 − بىلمەيمىن... ايتەۋىر سىنىپ قالدى.

 − جاپوندار سىناتىن دۇنيە جاساماۋشى ەدى عوي؟ سەن ونىمەن قاتە جەلپىگەن شىعارسىڭ؟

 − قاتە ەمەس، كادىمگىدەي بىلاي جەلپىدىم، − دەپ ايەلى الاقانىمەن جەلپىپ كورسەتەدى.

سوندا تۇمەكەڭ مىرس ەتىپ:

 − جاپونيانىڭ جەلپۋىشىمەن ولاي جەلپىمەيدى. جەلپۋىشتى ۇستاپ تۇرىپ، باستى شايقايدى،− دەگەن ەكەن.

قالعان دۇنيە

ء بىر جيەنى ۇيلەنىپ، مۇزافار الىمباەۆ 1977 جىلى پاۆلودار قالاسىنا تويعا بارادى. ول تويعا مۇزاعاڭنىڭ تۋعان جەرى مارالدىدان دا ءبىر توپ اعايىن-جەكجاتتار كەلەدى. ارالارىندا اقىنمەن بىرگە وقىپ، بىرگە وسكەن جورا-جولداستارى دا بار ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى − قابىلقاق دەگەن قۇرداسى مۇزاعاڭمەن قۇشاقتاسىپ، ءتوس-ءتۇيىستىرىپ امانداسادى دا: − مۇسكەن، سەن ءوزىڭ شاشىڭ سەلدىرەپ، قارتايىپ قاپسىڭ عوي؟ − دەيدى تاڭدانعانداي بولىپ.

سوندا مۇزاعان ىركىلمەستەن:

 − قابىلقاق، راس ايتاسڭ،

شاشىمنان تاراق قالدى،

اۋزىمنان اراق قالدى،

ويىننان كارتام قالدى،

قويىننان قالقام قالدى، − دەپ ولەڭمەن جاۋاپ بەرىپ، تويعا جينالعانداردى دۋ كۇلكىگە باتىرىپتى.

تالانتتاردى وقىتۋدان باس تارتۋ

 ايگىلى مۋزىكا تانۋشى، ەسىمى الەمگە تانىمال پروفەسسور يوسيف يسااكوۆيچ دۋبوۆسكي كوزى ءتىرى كەزىندە بىرەر جىلعا الماتىعا كەلىپ،
قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريادا ءدارىس بەرىپتى. بىردە كونسەرۆاتوريانىڭ سول كەزدەگى رەكتورى قۇددىس قوجامياروۆقا جوعارعى جاقتان، ء«شامشى قالداياقوۆ، ءابىلاحات ەسپاەۆ، اسەت بەيسەۋوۆتەردى وقۋعا قابىلداپ، نوتا ۇيرەتىڭدەر» دەگەن مازمۇنداعى نۇسقاۋ تۇسەدى. رەكتور حالىق تالانتتارى ناعىز مىقتىنىڭ وزىنەن ءدارىس السىن دەگەن ويمەن، بۇل ماسەلەنى دۋبوۆسكيگە تاپسىرماق بولادى. سوندا يوسيف يسااكوۆيچ رەكتوردىڭ ءوتىنىشىن سابىرمەن تىڭداپ بولعاننان كەيىن:

 − مەن ءشامشى، ءابىلاحات، اسەت سەكىلدى ءبىرتۋما تالانتتاردى وقىتۋعا ورەم جەتپەيدى، ولار بۇرىنعىداي ءوز حالقىنان ۇيرەنە بەرسىن.
ەگەر ولاردى ءبىز تەوريانىڭ تار شابلونىنا سالىپ، جۇعىسىپ كەتسەك − اندەرىندە اڭقىپ تۇرعان ۇلتتىق بوياۋدى وڭدىرىپ الامىز، − دەپ، ناعىز ءبىلىمدار اقسۇيەككە جاراساتىن اتالى سوزبەن جاۋاپ بەرىپتى.

الىبەك اسقار

نۇر-سۇلتان

 

ءدۇرداراز دياگنوز

پىقىپ بىرەۋلەردىڭ «قايران جيىرما بەس!» دەيتىنىندەي جىگىت جاسىندا بولسا دا، كەيىنگى كەزدەرى كوڭىلسىز كۇيگە ءتۇسىپ ەسەڭگىرەي بەرگەن سوڭ، حالىق ەمشىسى – تاۋىپكە بارىپ قارالىپ ەدى: «بالام، سىرقاتىڭ نەرۆىدەن، جۇرە بەرمەي ۇيلەن. ۇيلەنسەڭ قۇلان-تازا ساۋىعاسىڭ» دەپ دياگنوز قويىپ شورت كەسكەن سوڭ، اقىلعا كەلىپ، ۇيلەنگەن بولاتىن.

بالالى-شاعالى كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى پىقىپ ءوزى دە، كەلىنشەگى دە: «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە...» اتتى قاعيدا بويىنشا اۋرۋحاناعا بارىپ قارالعان بولدى.

تەگىن دياگنوز نەسىن اياسىن، ويپىر-اي، كەلىنشەگىنىڭ دە، ءوزىنىڭ دە ساۋ-تامتىعى جوق، شۇرىق-تەسىك، باسىنان باشپايىنا دەيىن اۋرۋدىڭ سىنالاپ كىرمەگەن جەرى جوق، ەكەۋى دە دىمكاس قۇر سۇلدەلەرى قالعان... مەملەكەتتىك مەديتسينانىڭ دياگنوزى بويىنشا، بۇل پالەكەتتەردى تەگىن ەم ەمدەي المايدى ەكەن. ەگەر اقىسى تولەنسە، سونداعى اق حالاتتى ابزال جاندار وزدەرى-اق وزەگىن تاۋىپ ەمدەپ-اق شىعادى ەكەن...

پىقىپ پەن كەلىنشەگى ەكەۋى بۇعان كەتەر شىعىندى ەسەپتەپ كورسە... ويپىر-اي، وپىرىپ تۇسەدى ەكەن!

پىقىپ جاتىپ تۇرعانى جوق، اۋرۋحانانىڭ بەتىن اۋلاق، سوندا دا دەپ، ءبىر جيەن قۇرداس دارىگەرىنە بارىپ قىلجاقتاپ وتىرىپ ىڭقىل-سىڭقىلىمنىڭ تامىرىن باسىپ بەرشى دەپ ەدى، سوزگە كەلمەي دياگنوزىن دوڭكيتىپ بەرىپتى.

ۇيگە كەلىپ كەلىنشەگىنىڭ كوز الدىندا وقىپ كورىپ ەدى: «بۇيرەگىنە قۇم تۇسكەن. قۇم قۇمىعىپ تاسقا اينالماس ءۇشىن ءالسىن-ءالسىن سىرا سىمىرگەن ءجون... قان تامىرلارى تارىلا باستاعان، مۇنىڭ بىردەن-ءبىر ەمى – اس الدىندا از مولشەردە سۋ قوسىلعان سپيرت، ول بولماسا تازا ەكى ءجۇز گرامم اراق ىشكەن ماقۇل... ال انا جۇرەكپەن ويناۋعا بولمايدى! جۇرەكتىڭ ازىعى قان. ال قاننىڭ قويۋلانۋى قاسىرەت. قويۋ قاننىڭ سۇيىتىلىپ سۋشا سۇڭگۋى ءۇشىن... كوپ ەمەس، كۇنىنە ءبىر-ەكى رەت كونياك ىشكەن ءجون... نەگىزى – نەرۆىدە دە كىلتيپان بار. اۋرۋدىڭ بار ءتۇرىنىڭ الاقايلاۋى وسى نەرۆىنىڭ تالشىقتارىنا تىرەلەدى. سوندىقتان، اندا-ساندا ەر ازاماتتى بوشالاتىپ «بوستاندىققا» جىبەرىپ العان ماقۇل...» دەپ جيەن وزىنشە دياگنوز قويىپتى.

ەرتەڭىندە كەلىنشەگىم دە ءبىر تانىس قۇربى دارىگەرىنە بارىپ وزگەشە دياگنوز الىپ كەلىپتى. ونداعى ايداق-سايداق جازۋدى ەجىكتەپ وقىپ وتىرمىن: «اۋرۋدىڭ اسقىنعان ءتۇرى قۇرىسۋ-تىرىسۋ. بۇل نەرۆىدەن كەلەتىن كەسەل. ەمى – التىن... التىننىڭ بۋى بۋىن-بۋىنداعى سارى سۋدى سىعىپ الادى. قۇلاقتاعىنىڭ التىننان بولۋى – نەرۆىنىڭ بىردەن-ءبىر ەمى. ال القا – كەۋدەدەگى قۇرىس-تىرىستى بويىنا تارتىپ، اسىرەسە تىنىس جولى تارىلۋدان تىم-تىرىس قۇتىلادى. ساۋساقتاعى ساقينا بىتكەن، بىلەكتەگى بىلەزىك بىتكەن – قولدىڭ بارمايتىن، سيپالامايتىن جەرى جوق – بار مۇشەدەگى قۇرىس-تىرىس وسى ارقىلى وڭالادى... ال جۇرەك قابىنۋىنا بىردەن-ءبىر ەم – الىس ەلدى مەكەنگە ەكى-ءۇش ايدا ءبىر رەت ۇشاقپەن ۇشىپ تۇرۋ. نەگىزى – بارعان ەلدى-مەكەننىڭ جاعاجايىندا ءبىر ءوزى كۇيكى تىرلىكتى ۇمىتىپ دەمالىپ قايتسا، بار ىڭقىل-سىڭقىلدىڭ عاجاپ ەمى سول».

ال كەرەك بولسا، مەن بۇل دياگنوزدان وزىمشە اڭگىمە ءوربىتىپ وكىرەڭدەگەن بولدىم... ول مەنىڭ وتكەندەگىمدى قوزداتىپ قوقاڭدادى... نە كەرەك، تالاس-تارتىس، ىرىڭ-جىرىڭمەن تاڭ اتىرىپپىز.

 نە كەرەك، ورتامىزعا وڭمەڭدەپ ەنگەن ءدۇرداراز دياگنوزداردىڭ كەسىرىنەن ەكەۋىمىز بارىپ-كەلىپ، اقىرى اقىلعا كەلىپ، نە ايتسا دا سول كىسىنىكى ءجون دەپ حالىق ەمشىسىنىڭ الدىندا وتىردىق.

ەمشى اپامىز ەكەۋىمىزدى دە مۇقيات تىڭداپ: «سەندەردىڭ نەرۆ جۇيەلەرىڭ قۇرىعان. ءبىر-ءبىرىڭدى قاجاۋدان نەرۆ تالشىقتارى تارىلىپ ءبىتىپتى. «اكەسى ولگەندى دە ەستىرتەدى»، ءولىپ قالماي ءومىر سۇرەمىز دەسەڭدەر، مەنىڭ دياگنوزىم، توق ەتەرىم – اجىراسىپ بولەك عۇمىر كەشىڭدەر» دەپ شورت كەستى...

ءسويتىپ، ءدۇرداراز دياگنوزدىڭ ارقاسىندا جۇگەن-نوقتام سىپىرىلىپ، بىراق كۇندە بويداق بولىپ باياعى تاز قالپىما قايتا تۇسە قالدىم.

بەرىك سادىر        

نۇر-سۇلتان

 

*اۋىلدىڭ ايتقىشتارى

قابىر قازۋ...

 تارباعاتاي اۋدان ورتالىعىندا سوتيكتى بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم (شىن اتى-ءجونى – نۇرلان تۇرىسبەكوۆ). استارلاپ سويلەۋگە «اس». ءاربىر دەگەنىنەن «كوسەم» ءسوز قىلقيادى.

 بىردە ىشكى ىستەر بولىمىندەگى ءبىر ازامات قايتىس بولادى. قابىر قازۋدىڭ شەبەرلەرىنىڭ ءبىرى بوپ سانالاتىن سوتيكتى سول ءبولىمنىڭ باستىعى جانىنا تاعى ءتورت جىگىت قوسىپ زيرات باسىنا اپارىپ، قازاتىن ورىندى كورسەتەدى. سوندا سوتيك تۇرىپ:

 – باس جاعىن قالاي قاراتىپ قازامىز؟ – دەپتى. انا باستىق شىن بىلمەيدى دەسە كەرەك.

 – قالايى نەسى، قۇبىلاعا قاراتىپ، – دەسە، سوتەكەڭ تۇك بىلمەگەنسىپ:

 – قايدان بىلەيىن، روۆد جاققا قاراتا ما دەپ ويلاعانىم عوي، – دەپتى.

«پروتيۆوگاز»

 مال سويۋعا دا بەساسپاپ سوتيكتى ءبىر تانىستارى سوعىمدارىن سويىسۋعا شاقىرىپتى. «باۋىزداۋ»، «تەرىسىن سىلۋ»، «مۇشەلەۋ» دەگەن سياقتى پروتسەستەر ادەتتەگىدەي اتالىپ، «ىرىمى» جاسالىپ وتىرادى.

 سوعىم جايراپ، قۋىرداعىن جەپ، ەندى ۇيىنە قايتارىندا ءۇي يەسى:

 – سوتەكە، ءوزىڭ بوس قايتپاي، «قول ۇزىككە» بىردەڭە ال، – دەسە، قاساپشى سوتەكەڭ:

 – ماعان «پروتيۆوگا»ز بەرسەڭدەر بولادى، – دەپتى. ەل اڭ-تاڭ. سوعىم يەسى:

 – ونىڭ نە پالە؟ – دەمەي مە؟! سوندا سوتيك كەڭىردەگى تەسىلىپ، ءىلىنىپ تۇرعان وكپە-باۋىرلاردى كورسەتىپتى.

ەسكە الۋ

 اقسۋاتتىڭ ىرگەسىندەگى قارعىبا اۋىلىندا تولەۋبەك ابدىكارىموۆ دەگەن اعامىز تۇرادى. تاريحشى-ۇستاز ءارى شەبەر مۋزىكانت. اسىرەسە سىرنايدىڭ «قۇلاعىندا» وينايدى. سونىمەن قاتار قاجەت كەزدە قالجىڭى «قالتاسىندا» جۇرەدى.

وسى اۋىلدا توكەڭنىڭ ارىپتەسى، ياعني ۇستاز بولعان قابيبالا دەگەن اپكەمىز ءبىر تويعا دايىندالىپ جاتادى. جاقسى جاڭالىقتى ەستىگەن تولەۋبەك اعامىز جانىندا تاعى 2-3 جىگىت بار، ەسىكتەن ەنگەننەن-اق توكەڭ:

 – ال، قابيبا، توي قۇتتى بولسىن، – دەپ باستاپ، – وسىنداي شاتتىقتى دۋماندى جاكەن اعامىز كورە الماعانى وكىنىشتى-اق، – دەپ اياقتايدى.

 اپكەمىز قىم-قۋىت شارۋالارىن ىسىرىپ قويىپ، شاعىن داستارقان ۇيىمداستىرىپ، الدارىنا ءبىر «كوك مويىن» قويادى. انالار ءبىردى اينالدىرىپ قۇيىپ العان سوڭ:

 – جاكەڭدەرىڭ ءبىر اۋناپ ءتۇسسىن، انداعىلارىڭدى الىپ قويىڭدار، – دەيدى. قاعىپ سالىسادى. اپايىمىز ءسوزىن جالعاپ، – كەلگەندەرىڭە كوپ-كوپ راقمەت، – دەپتى. سوندا ار جاعىن «قونعان ەلدى» ازسىنعان اعامىز:

 – قابيبا، مەن بىلسەم جاكەڭ قىرىنان قالدى، ەندى نە ەتپەتىنەن، نە بولماسا شالقاسىنان جاتسىن، تاعى ءبىردى اينالدىرىپ جىبەرەيىك، – دەگەن ەكەن. اپايىمىز ك ۇلىپ:

 – وسى سەنىڭ شىعارمايتىنىڭ جوق قوي، – دەپتى.

«ەسالاڭ» سۇراق

 اقسۋاتتاعى №1 مەكتەپتە دەنە شىنىقتىرۋ پانىنەن ءدارىس وقىتاتىن ەستاي جارقىمباەۆ دەگەن باۋىرىمىز بار. سامبو كۇرەسى مەن فۋتبولدان سپورت شەبەرلىگىنە كانديدات بولسا، قالجىڭ سوزگە دە ء«ماستىر».

 بىردە ءبىر قادىرلى ادام قايتىس بولىپ، توپىراق سالىپ جاتقانبىز. ءبىر ارەدىكتە ەستاي قاسىما كەلىپ:

 – سەكە اعا، كۇرىشتى قايدان جەيمىز؟ – دەگەنى. ۇعىپ ۇلگەرمەي:

 – قايداعى كۇرىشتى؟ –دەپپىن. باۋىرىم ساسپايدى:

 – قۇران-قاتىم قاي كافەدە بەرىلەدى؟ – دەيدى بەتى بۇلك ەتپەي. (سويتسەم وسىنداي كادەلەردە تاباق تارتقاندا ەتتىڭ استىنا كۇرىش سالىناتىنىن مەڭزەپتى). – «ەسالاڭ» سۇراقتاردى قالاي ويلاپ تابا قوياسىڭ؟ – دەدىم كەيىپ. سوندا ول:

 – كورىپ جۇرگەن جايتتار عوي، – دەپ، جىلىستاپ كەتە باردى.

سەرىك جۇمات

شىعىس قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار