سونىمەن... رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ن.گودۋنوۆا الدىمەن 2020 جىلدىڭ بيۋدجەتى پاندەميادان تۋىنداعان قيىن جاعدايدا جۇزەگە اسىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە حالىق پەن بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالار لەگى قابىلداندى. سونىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كۇرت قۇلدىراۋى بولعان جوق, ونىڭ الدىن الۋعا جانە سىرتقى تەرىس اسەردى ەلەۋلى تۇردە نيۆەليرلەۋگە مۇمكىندىك بەرىلىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جوسپارلى پارامەترلەرى اتقارىلدى. تۇسىمدەر 100,2%-عا نەمەسە 15,1 ترلن تەڭگەگە ورىندالدى. ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ بارلىق سوماسىنىڭ 96%-ىن جۇمسادىق», دەدى ول.
پاندەميا داعدارىسىنان كەيىن ەل ەكونوميكاسى بىرتىندەپ تۇزەلىپ كەلەدى. ەندىگى ماقسات – ۇلتتىق قوردى تولىقتىرۋدى بارىنشا قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بىراق قارجى تاپشى بولىپ وتىرعان بۇگىنگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە باردىڭ ءوزىن دۇرىس ۇقساتا الماي, قازىنا قارجىسىن ءتيىمسىز جاراتىپ وتىرعاندار دا بار. ن.گودۋنوۆا ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق كوردان العان اقشاسىن تولىق قايتارماعان كۆازيسەكتور سۋبەكتىلەرىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قوردى تەكسەرۋ كەزىندە «سامۇرىق-قازىنا» بۇرىن ۇلتتىق قوردان العان 162 ملرد-قا جۋىق تەڭگە كولەمىندەگى وبليگاتسيالىق قارىزدى اكتيۆتەردى ساتۋدان تۇسكەن قاراجات ەسەبىنەن وتەگەن. «مۇنداي پراكتيكانى توقتاتۋ كەرەك!», دەدى كوميتەت توراعاسى. ال مۇناي سەكتورى سالاسىنداعى كومپانيالاردان بىلتىر 664 ملرد تەڭگە قاراجات قورعا تۇسپەگەن.
بۇدان كەيىن ەسەپ كوميتەتى قارجى مينيسترلىگىن سىن تەزىنە الدى. «رەزەرۆتەر مەن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جاقسارتۋ – ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەرەكشە نازارىندا. بىلتىر قارجى مينيسترلىگى 1,5 ترلن تەڭگەنىڭ قوسىمشا تۇسىمدەرىن بولجاعان ەدى. بىراق ءىس جۇزىندە ودان 7 ەسە از ءتۇستى. بيۋدجەتكە بەرەشەكتى وتەۋ بويىنشا جاعداي ساپالى تۇرعىدان وزگەرگەن جوق, ول ءالى دە اقشالاي ەمەس قاراجاتپەن جۇزەگە اسىرىلادى. الداعى تولەمدەر ەسەبىنەن ارتىق تولەۋ پروبلەماسى دا ساقتالىپ وتىر. نەگىزىنەن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى مەن قوسىمشا قۇن سالىعى – جۇيەنى قۇراۋشى سالىق بولىپ تۇر. 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا بۇل سوما –
1 ترلن 800 ملرد تەڭگەدەن ءسال از», دەيدى ن.گودۋنوۆا. بىراق وسىعان قاتىستى قارجى مينيسترلىگىنىڭ ءۋاجى باسقا. ولار ناقتىلانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە جوسپارلانعان قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كولەمى 1,5 ترلن ەمەس, 476 ملرد تەڭگەنى قۇرادى دەپ ءتۇسىندىردى. «وتكەن جىلى تەكسەرۋلەرگە جاريالانعان موراتوري مەن كاسىپكەرلەرگە جاسالعان سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى ەسكەرسەك, ءىس جۇزىندە 710 ملرد تەڭگە قوسىمشا ءتۇسىم تۇسكەن. وسىلايشا, قارجى مينيسترلىگى ءىس جۇزىندە داعدارىس كەزىندەگى قوسىمشا كىرىستەر كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەي, كەرىسىنشە, جوسپارلانعان كىرىستەر كولەمىن 1,5 ەسەگە ارتتىردى», دەيدى مينيسترلىك حابارلاماسىندا.
كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايلارعا قاراماستان, بيۋدجەت ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك باعىتىن ساقتاپ قالعانىن ايتقان ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانۋ تۇرعىسىنان دا بىرقاتار ماسەلە تۋىنداعانىن اتاپ ءوتتى. ءسويتىپ, بارلىق مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارى انىقتاعان ءتيىمسىز جۇمسالعان قاراجات كولەمى شامامەن 570 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. ء«بىر تەڭگەنىڭ دە سۇراۋى بار قازىرگى كەزدە ءار قارجى شوتتا بولۋى كەرەك, بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان ءبىز وتكەن جىلى باستاعان مەملەكەتتىك رەسۋرستاردى ءتيىمسىز پايدالانعانى ءۇشىن لاۋازىمدى ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىز. 2021 جىلدىڭ باسىنان بەرى 11 لاۋازىمدى تۇلعا جازالاندى. دەگەنمەن دە زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋدىڭ شەڭبەرى ءالى دە تار», دەيدى ن.گودۋنوۆا.
ەسەپ كوميتەتى سونداي-اق مەملەكەتتىك قارىزدىڭ وسۋىنە نازار اۋدارىپ, ونىڭ ءىجو-گە قاتىناسى 29,4% جەتىپ, فيسكالدىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا بەلگىلەنگەن 27% شەگىنەن اسىپ كەتكەنىن سىنعا العان ەدى. قارجى مينيسترلىگى بولسا, ءىجو-گە قاتىستى 27% كورسەتكىش ينديكاتيۆتى ەكەنىن جانە ونى ۇكىمەت داعدارىسقا دەيىنگى كەزەڭدە قابىلداعانىن ايتىپ وتىر. «جالپى, مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ءىجو-گە قاتىناسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتا بەلگىلەنگەن شەكتەن جانە ەلىمىزدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىندا كورسەتىلگەن كورسەتكىشتەن ء(ىجو-ءنىڭ 50%-ى) اسپايدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل تۇجىرىمداما كۇشىن جويدى, ماكروەكونوميكالىق جاعدايدى جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باسقا پارامەترلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا قۇجات ازىرلەنۋدە. قالاي بولعاندا دا بارلىق قارىز كورسەتكىشى سول قالپىندا ساقتالادى جانە قاۋىپسىز دەڭگەيدە بولادى», دەيدى ەسەپ كوميتەتىنىڭ سىنىنا جاۋاپ بەرگەن مينيسترلىك.
ەسەپ كوميتەتى اتاپ وتكەن بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانعانداردىڭ قاتارىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار دا بار. «جاقىندا عانا ءبىز ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە جۇرگىزىلگەن ءاۋديتتى اياقتادىق. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ولاردىڭ مىندەتى – ونىمدىلىگى جوعارى, قازىرگى زامانعا ساي, باسەكەگە قابىلەتتى وندىرىستەردى دامىتۋ. الايدا اەا-عا قاتىستى ماسەلەلەر بۇرىننان بار. كەزىندە 5 ايماق بولعان كەزدىڭ وزىندە ەلباسى ولاردىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن. بۇگىندە ولاردىڭ سانى 13-كە جەتتى. 2001 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىن اەا-دا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا (سالۋعا) تەك رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 372 ملرد تەڭگە ءبولىندى, سونىڭ 62%-ى – ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى. الايدا سول 13 ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ ۇشەۋىنىڭ عانا قۇرىلىسى تولىق اياقتالعان. ءبارىن اياقتاۋ ءۇشىن تاعى 280 ملرد تەڭگە كەرەك. وسىلايشا, اەا جالپى اۋماعىنىڭ 60%-عا جۋىعى بوس تۇر», دەدى ن.گودۋنوۆا.
ءيا, قارجى مينيسترلىگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ سىن-ەسكەرتپەلەرىنە ءوز جاۋاپتارىن بەرىپ جاتىر. ال نەبىر يندۋستريالىق جوبالاردى دامىتىپ, ەكونوميكامىزدىڭ وركەندەۋىنە سەرپىندى ۇلەس قوسۋعا ءتيىس ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا كىم جاۋاپتى؟ ولارعا دەپ بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ قايتارىمى بولا ما؟ اەا قاتىستى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەبىنەن قانداي قورىتىندى شىعاتىنى ەندى – ۋاقىت تورەلىگىندە.
