وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزا وتىرىپ, ەل يگىلىگى جولىندا جاسامپاز وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدى, ەلىمىزدى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋدى ماقسات ەتكەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىنان بۇگىندە وڭ ناتيجەلەردىڭ نىشانىن كورەمىز.
ادەتتە ۇلكەن ساياساتتا بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اتقارعان ىسىنە قورىتىندى جاساپ, باعا بەرىپ جاتۋ – قالىپتى جاعداي. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيلىگى وسى ەكى جىل ىشىندە, سالىستىرمالى تۇردە الاتىن بولساق, بىرقاتار جاعىمدى جاڭالىقتىڭ باستاماشىسىنا اينالدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ەڭ الدىمەن, بيلىك ءترانزيتىنىڭ وركەنيەتتى, بەيبىت جولمەن زاڭدى تۇردە ىسكە اسقاندىعىنا توقتالىپ وتكەن ءجون.
تالاي ەلدىڭ تاجىريبەسىنەن اڭعارعانىمىزداي, بيلىك اۋىسقاندا ءتۇرلى داعدارىستى كەزەڭدەردى باستان كەشىرىپ جاتادى. وعان قاتىستى مىسالداردى كورشىلەس, سونداي-اق تمد ەلدەرى تاجىريبەسىنەن اڭعارامىز. ال قازاقستاندا ورىن العان كەيبىر جەتىسپەۋشىلىكتەر, كەمشىلىكتەر مەن سىندارعا قاراماستان, وركەنيەتتى قادامداردىڭ جۇزەگە اسقاندىعى قۋانتادى.
2019-2020 جىلدار قازاقستان جانە الەم ءۇشىن وڭاي كەزەڭ بولعان جوق. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن بايلانىستى تۋىنداعان قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋگە تۋرا كەلدى. ەكونوميكا, قارجى سالاسىنداعى داعدارىستار, مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى سياقتى ءتۇرلى عالامدىق كەلەڭسىزدىكتەرمەن قاتار, ەل ىشىندە دە قيىن جاعدايلار بەلەڭ الدى. ارىستاعى جارىلىس, ءبىرتالاي ءوڭىردى سۋ باسىپ كەتۋىمەن قاتار, جىلدار بويى قوردالانعان وزگە دە كوكەيكەستى ماسەلەلەر كورىنىس بەردى. بىراق وسىناۋ قيىندىقتارعا قاراماستان, ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى دامۋ ۇردىسىندە جۇزەگە اسىپ جاتقان جاعىمدى وزگەرىستەر بارشىلىق. وسى ورايدا مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى قورىتىندى جاسالىپ, ساۋاتتى ءارى كەشەندى ساياساتتىڭ جۇزەگە اسقانىن اتاپ وتكەن ءلازىم. ناقتى ايتار بولساق, پرەزيدەنت ءوز مانسابىنا كىرىسەردە قانداي باسىمدىقتارعا جول بەرىلەتىندىگىنە قاتىستى مالىمدەمە جاساي وتىرىپ, ولاردىڭ قاتارىندا قوعامدىق-ساياسي رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋعا باسا ءمان بەرگەن بولاتىن.
قولعا الىنعان رەفورمالاردىڭ قوعاممەن كەلىسە وتىرىپ جۇزەگە اسىپ جاتقاندىعىن بۇگىنگى تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنتتىڭ پوپۋليستىك مالىمدەمەلەردەن گورى ناقتى ىسكە كوشكەنىن اڭعارتادى. پايىمداپ قاراساق, كەيىنگى ەكى جىلدا ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگىنە قول جەتكىزە الدىق.
پرەزيدەنتتىڭ ءوز بويىنداعى قاراپايىمدىلىق پەن ۇلتجاندىلىقتى بيلىكتەگى مينيسترلەر مەن اكىمدەردەن تالاپ ەتۋى مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى جاۋاپتى قادامدارعا دالەل بولا الادى. ساياسي رەفورمالارعا كەلگەندە وپپوزيتسيا, ادام قۇقىعى, پارتيالاردىڭ قۇرىلۋى, سايلاۋلاردىڭ ءادىل ءوتۋى, ءسوز بوستاندىعى سياقتى ماسەلەلەردە ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتتى.
وسى ورايدا, پرەزيدەنت ءوزى اتاپ وتكەندەي, قوعام ساياسي رەفورمالار ارقىلى دەموكراتيالانباي, العا جىلجۋىمىز نەعايبىل. رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى, ونىڭ جۇمىسى جۇرتشىلىقتىڭ جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ پىكىرىن بيلىككە جەتكىزىپ, ماڭىزدى ستراتەگيالىق پروبلەمالاردى تالقىلاۋعا نەگىزدەلۋىمەن بايلانىستى بولۋى دا – ەلدەگى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىستەرىنىڭ وڭ قادامىنىڭ دالەلىندەي.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا مالىمدەگەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرىپ, قوعام بەلسەندىلەرىمەن سۇحباتقا قانداي كەزدە دە دايىن ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. قوعاممەن كەلىسە وتىرىپ, سايلاۋ جايىندا, ميتينگتەر مەن شەرۋلەر تۋرالى, پارتيالار, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەن كوپتەگەن باسقا دا ساياسي رەفورمانىڭ ناقتىلانۋى – ۇلكەن جەتىستىك. دەگەنمەن وسى ەكى جىلدا دەموكراتيا ماسەلەلەرى تۇپكىلىكتى شەشىلىپ قويدى دەۋدەن اۋلاقپىز. بىراق بۇل دا ءبىر سەڭنىڭ قوزعالىپ, وڭ باعىتتا ناتيجە بەرە باستاعانىنىڭ نىشانى, ياعني رەفورمالاردىڭ ىسكە اسا باستاعانىنىڭ دالەلى. ونىڭ تاعى ءبىر وڭ ناتيجەسىن جىل باسىندا وتكەن پارلامەنت سايلاۋىنان بايقايمىز. پرايمەريز وتكىزىلىپ, وعان حالىقتىڭ سالىستىرمالى تۇردە بەلسەندى اتسالىسقانىنىڭ كۋاسى بولدىق. سونىمەن بىرگە سوڭعى ون, جيىرما جىلدا قوعام ماسەلەسىنە كەلگەندە جاق اشپايتىن, زەينەت جاسىنا كەلگەن دەپۋتاتتاردىڭ ورىندارىن بوساتىپ, قالىڭ بۇقارانىڭ ءسوزىن سويلەيتىن حالىق قالاۋلىلارىنىڭ كەلىپ, پارلامەنت قۇرامىنىڭ سەكسەن پايىزعا جاڭارۋى تاعى دا وڭىنان كەلگەن ءبىر ءىس بولدى.
وسى جىلدىڭ كۇزىندە ەلىمىزدە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ اياسىندا اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتپەكشى. مۇنداي جاقسى ءۇردىستى وڭ باعالاي وتىرىپ, اكىمدەردى ورتالىقتان تاعايىنداي سالماي, جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ قالاۋىمەن سايلاۋ قوعامداعى وڭ وزگەرىستەردىڭ جالعاسىن تاباتىندىعىن كورسەتىپ وتىر.
بۇعان قوسا, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك سالادا جۇزەگە اسقان رەفورمالار بار. پاندەميا كەزىندە كوپتەگەن ازاماتتارعا, بيزنەس وكىلدەرىنە اۋىر ءتيدى. بۇل باعىتتا مەملەكەتتىڭ قارجىسىن وڭتايلى پايدالانۋ, كومەك كورسەتۋ تۇرعىسىنان قانشاما ازاماتتاردىڭ نەسيەسى كەشىرىلدى, نەسيەسىن تولەي الماي جۇرگەن تۇرمىسى تومەن جانە كوپبالالى وتباسىلاردىڭ قارىزىن كەشىرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىلدى. سونىڭ نەگىزىندە كوپتەگەن ازاماتتىڭ نەسيەسى جويىلدى. بەرەشەگىن وتەۋگە قاراجات تولەنسە, كەپىلسىز تۇتىنۋ قارىزدارى بارلاردىڭ ايىپپۇلدارى مەن ءوسىمپۇلدارى ەسەپتەن شىعارىلىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىندى. جارلىق اياسىندا قارىزعا باتۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا تابىسى كۇنكورىس كولەمىنە جەتپەيتىن ادامدارعا نەسيە بەرۋگە تىيىم سالىندى.
الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىلارعا قارجىلىق قولعابىس جاساۋمەن قاتار, ءبىراز جىل بويى ايتىلىپ كەلگەن زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتى پايدالانۋ ماسەلەسى شەشىلدى. ياعني ازاماتتار زەينەتاقىسىنىڭ ءبىر بولىگىن ءوزىنىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە پايدالانا الۋىنا مۇمكىندىك الدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالىقتان بوساتىلدى. وسىلايشا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا بىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى. دەگەنمەن قانداي سالانى الساق تا, جىلدار بويى قوردالانعان ماسەلەلەر بار. ولاردى وسى ەكى جىل ىشىندە شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن دە ەمەس, بىراق ۇستانعان باعىت-باعدارىمىز وڭ ەكەنىن جوعارىدا اتالعان ناتيجەلى ىستەر بارىسىنان اڭعارامىز.
ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايمەن قاتار, يدەولوگيا, جاستار ماسەلەسىنىڭ ايرىقشا رولگە يە ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون. وسى ورايدا جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا وڭتايلى جاعداي جاسالىپ, گرانت سانىنىڭ ارتقانى, اسىرەسە اۋىل جاستارىنا ۇلكەن قولعابىس بولدى. جۇزدەگەن جاڭا مەكتەپتىڭ سالىنىپ, ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدى توقتاتۋعا كوڭىل ءبولۋ, سونىمەن قاتار ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى دامىپ جاتقاندىعى – بۇل سالاداعى وڭ وزگەرىستەردىڭ نىشانىنداي.
ال جاستاردىڭ جاتاقحانا ماسەلەسىن شەشۋ, ولاردى قوعامدىق ومىرگە بارىنشا ارالاستىرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنە كەڭىنەن تارتۋ باعىتىنداعى ىزگى قادامدار – ەل كەلەشەگىنىڭ كەپىلى ىسپەتتى. وسى ورايدا كوپتەگەن جاس دەپۋتات بولىپ سايلاندى. پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىنىڭ جاساقتالۋى, ءبىرتالاي مينيسترلەردىڭ جاستار قاتارىنان تاعايىندالعانى ىلگەرى باسقان ەلدىڭ ەرتەڭىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەدى.
قوعامنىڭ ىزگى باعدارىنىڭ ءبىرى – رۋحانيات ماسەلەسىنە توقتالار بولساق, قازاق ءتىلىنىڭ, قازاقى بولمىستىڭ دامۋىنا كوڭىل ءبولىنىپ, ۇلكەن تاريحتىڭ ميراسقورى رەتىندە سەزىنەتىندەي دەڭگەيدەگى التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى, اشارشىلىققا, قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى ءىس-شارالاردىڭ قولعا الىنۋى دا بەكەردەن-بەكەر ەمەس. پرەزيدەنت تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە, ۇلت رەتىندە ءارى قاراي دامۋىمىزدىڭ قاينار كوزى انا تىلىندە جاتقاندىعىنا كوڭىل بولە وتىرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ قازاقستاندا ۇلتارالىق تىلگە اينالۋىنا بايلانىستى ناقتى مىندەتتى العا قويىپ وتىر. وسى ورايدا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ كوبەيىپ, بالاباقشالاردىڭ قازاق تىلىنە دەن قويىپ جاتقاندىعى قۋانتادى.
بۇگىندە رەفورمالار كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى. ساياسي رەفورما دەگەندە ايتارلىقتاي اسىرا سىلتەۋدىڭ دە قاجەتى شامالى. قوعامدا رەفورمالاردى شاپشاڭ جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى دا ۇسىنىس, پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ قالۋدا. دەگەنمەن الەمدىك تاجىريبەلەردەن رەتسىز, كەلەڭسىز جۇزەگە اسىپ جاتقان رەفورمالاردى كورەمىز. الىسقا بارماي-اق, وعان ناقتى مىسالدى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ كەيبىر ەلدەرىنەن دە كەلتىرە الامىز. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە تۇسىنىستىكپەن قاراي وتىرىپ, ويلاستىرىلعان, كەشەندى ساياسي رەفورمالاردى جۇرگىزۋدىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزە تۇسەمىز. ارينە, «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ». دەگەنمەن ەكى جىل ىشىندە اتقارىلعان ىستەرگە قاراپ وڭ باعىتتاعى ءۇردىس دەپ باعا بەرۋگە ابدەن بولادى.
ەلىمىزگە پاندەميانىڭ سالدارى وڭاي تيگەن جوق. «جىعىلعانعا – جۇدىرىق» دەگەندەي, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا تەرىس ىقپال ەتتى. ونىڭ سالدارى الەۋمەتتىك سالاعا اسەر ەتپەي قويمادى. ال ونىڭ سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. استامشىلدىق, جەمقورلىق, ەل قارجىسىن ءتيىمسىز پايدالانۋ دەرەكتەرى دە كورىنىس بەرىپ قالۋدا. مۇنىڭ بارلىعى, وكىنىشكە قاراي, بىردەن شەشىلە سالاتىن ماسەلە ەمەس. جەمقورلىققا تۇپكىلىكتى سوققى بەرىپ تاستادىق دەپ ايتا المايمىز, ونىڭ سارقىنشاقتارى مەن اسەرى ءالى دە بار. وليگارحتاردىڭ, لاتيفۋنديستەردىڭ ماسەلەسى اقىرىنداپ شەشىلىپ كەلەدى. ونىڭ سىرتىندا تالايدان بەرى داۋلى بولعان جەر ماسەلەسىنە تۇپكىلىكتى نۇكتە قويىلعاندىعى, شەتەلدىكتەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى جالعا بەرىلمەيتىندىگى, ساتىلمايتىندىعى قوعام ەرتەڭىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ءارى قارايعى بەت الىسى وسى رەفورمالاردىڭ ءتيىمدى ءارى ۇيلەسىمدى جۇزەگە اسۋىمەن تىعىز بايلانىستى.
سونىمەن قاتار قوردالانعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبارىن پرەزيدەنت شەشەدى دەپ قاراپ وتىرۋ – ازاماتتىق قوعامعا جات. ەلدىڭ دامۋىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ ءوزى بەلسەندىلىك تانىتىپ, ساياسي ۇردىستەرگە قاتىسۋى ماڭىزدى. الدا وتەتىن اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدا ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىنىپ, سايلاۋ بارىسىن باقىلاپ, ونىڭ ءادىل ءوتۋىن قاداعالاۋ سياقتى ءىس-ارەكەتتەرگە بارۋ – قوعامدى العا سۇيرەۋگە باعىتتالعان قادامداردىڭ ءبىرى. وعان پرەزيدەنت پەن ونىڭ كومانداسى بارىنشا جول اشىپ بەردى.
راسۋل جۇمالى,
ساياساتتانۋشى
