پرەزيدەنت • 11 ماۋسىم، 2021

ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگى

86 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋ، تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاي وتىرىپ، قارقىندى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋدى باستى باعىت-باعدار ەتىپ ۇستانعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىزمەتىنە كىرىسكەنىنە ەكى جىل تولدى.

وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتىپ، ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزا وتىرىپ، ەل يگىلىگى جولىندا جاسامپاز وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدى، ەلىمىزدى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋدى ماقسات ەتكەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىنان بۇگىندە وڭ ناتيجەلەردىڭ نىشانىن كورەمىز.

ادەتتە ۇلكەن ساياساتتا بەلگىلى ءبىر مەر­زىمدە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ات­قارعان ىسىنە قورىتىندى جاساپ، باعا بەرىپ جاتۋ – قالىپتى جاعداي. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيلىگى وسى ەكى جىل ىشىندە، سالىستىرمالى تۇردە الاتىن بولساق، بىرقاتار جاعىمدى جاڭالىقتىڭ باستاماشىسىنا اينالدى. وسى تۇرعىدان العاندا، ەڭ الدىمەن، بيلىك ءترانزيتىنىڭ وركەنيەتتى، بەيبىت جولمەن زاڭدى تۇردە ىسكە اسقاندىعىنا توقتالىپ وتكەن ءجون.

تالاي ەلدىڭ تاجىريبەسىنەن اڭعارعا­نى­مىزداي، بيلىك اۋىسقاندا ءتۇرلى داع­دارىستى كەزەڭدەردى باستان كەشىرىپ جاتادى. وعان قاتىستى مىسالداردى كورشىلەس، سونداي-اق تمد ەلدەرى تاجىريبەسىنەن اڭعارامىز. ال قازاقستاندا ورىن العان كەيبىر جەتىسپەۋشىلىكتەر، كەمشىلىكتەر مەن سىندارعا قاراماستان، وركەنيەت­تى قادامداردىڭ جۇزەگە اسقاندىعى قۋانتادى.

2019-2020 جىلدار قازاقستان جانە الەم ءۇشىن وڭاي كەزەڭ بولعان جوق. كورو­نا­ۆيرۋس پاندەمياسىمەن بايلانىستى تۋىن­داعان قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋگە تۋرا كەلدى. ەكونوميكا، قار­جى سالاسىن­داعى داع­دارىستار، مۇناي باعا­سى­نىڭ كۇرت تو­مەن­­دەۋى سياقتى ءتۇرلى عالامدىق كەلەڭ­سىز­­دىك­تەر­مەن قاتار، ەل ىشىندە دە قيىن جاعدايلار بەلەڭ ال­دى. ارىستاعى جارىلىس، ءبىر­تا­لاي ءوڭىر­دى سۋ باسىپ كەتۋىمەن قاتار، جىلد­ار بو­يى قوردالانعان وزگە دە كوكەي­كەس­­تى ما­سە­لەلەر كورىنىس بەردى. بىراق وسى­ناۋ قيىن­­دىقتارعا قاراماستان، ەلىمىز­دىڭ بۇ­­­گىن­­گى دامۋ ۇردىسىندە جۇزەگە اسىپ جات­قان جا­عىم­­دى وزگەرىستەر بار­شى­لىق. وسى ورايدا مەم­­لەكەت تاراپىنان ءتيىستى قو­رى­تىندى جا­­­سا­­لىپ، ساۋات­تى ءارى كە­شەن­دى ساياساتتىڭ جۇ­­­زە­­گە اس­قا­نىن اتاپ وت­كەن ءلازىم. ناقتى اي­­­تار بول­ساق، پرە­زيدەنت ءوز مانسابىنا كىرى­­س­ەر­­­دە قانداي باسىم­دىق­تار­عا جول بەرى­لەتىن­دى­­گىنە قاتىستى مالىم­­دەمە جاساي وتى­رىپ، ولار­­دىڭ قاتا­رىن­دا قوعامدىق-ساياسي رە­فور­­ما­لاردى ىسكە اسىرۋعا باسا ءمان بەرگەن بولاتىن.

قولعا الىنعان رەفورمالاردىڭ قوعام­مەن كەلىسە وتىرىپ جۇزەگە اسىپ جاتقان­دى­عىن بۇگىنگى تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنتتىڭ پو­پۋ­ليس­تىك مالىمدەمەلەردەن گورى ناقتى ىسكە كوش­كەنىن اڭعارتادى. پايىمداپ قاراساق، كەيىنگى ەكى جىلدا ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگىنە قول جەتكىزە الدىق.

پرەزيدەنتتىڭ ءوز بويىنداعى قاراپا­يىم­­­دى­لىق پەن ۇلتجاندىلىقتى بيلىك­تەگى مينيسترلەر مەن اكىمدەردەن تالاپ ەتۋى مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى جاۋاپتى قادام­­دارعا دالەل بولا الادى. ساياسي رە­فور­­­­مالارعا كەلگەندە وپپوزيتسيا، ادام قۇقى­­عى، پارتيالاردىڭ قۇرىلۋى، ساي­لاۋ­­لار­دىڭ ءادىل ءوتۋى، ءسوز بوستاندىعى سياق­تى ماسە­لەلەردە ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتتى.

وسى ورايدا، پرەزيدەنت ءوزى اتاپ وتكەن­دەي، قوعام ساياسي رەفورمالار ار­قىلى دەموكراتيالانباي، العا جىل­جۋىمىز نەعايبىل. رەفورمالاردى جۇ­زەگە اسىرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قو­عام­­دىق سەنىم كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى، ونىڭ جۇ­مىسى جۇرتشىلىقتىڭ جانە ازا­مات­تىق قوعامنىڭ پىكىرىن بيلىككە جەت­كىزىپ، ماڭىزدى ستراتەگيالىق پروبلەما­لار­دى تال­قىلاۋعا نەگىزدەلۋىمەن بايلانىس­تى بولۋى دا – ەلدەگى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىس­تەرىنىڭ وڭ قادامىنىڭ دالەلىندەي.

پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باع­دار­لاماسىندا مالىمدەگەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىم­داما­سىن جۇزەگە اسىرىپ، قوعام بەلسەندى­لەرىمەن سۇحباتقا قانداي كەزدە دە دايىن ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. قوعاممەن كەلىسە وتىرىپ، سايلاۋ جايىندا، ميتينگتەر مەن شەرۋلەر تۋرالى، پارتيالار، ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەن كوپتەگەن باسقا دا ساياسي رەفورمانىڭ ناقتىلانۋى – ۇلكەن جەتىستىك. دەگەنمەن وسى ەكى جىلدا دەموكراتيا ماسەلەلەرى تۇپكىلىكتى شەشىلىپ قويدى دەۋدەن اۋلاقپىز. بىراق بۇل دا ءبىر سەڭنىڭ قوزعالىپ، وڭ باعىت­تا ناتيجە بەرە باستاعانىنىڭ نى­شانى، ياعني رەفور­مالاردىڭ ىسكە اسا باستاعانىنىڭ دالەلى. ونىڭ تاعى ءبىر وڭ ناتيجەسىن جىل باسىندا وتكەن پار­لامەنت سايلاۋىنان بايقايمىز. پرايمەريز وتكىزىلىپ، وعان حالىقتىڭ سالىس­­تىرمالى تۇردە بەل­­سەن­دى اتسالىسقانى­نىڭ كۋاسى بولدىق. سونى­­مەن بىرگە سوڭعى ون، جيىرما جىل­­دا قوعام ماسەلەسىنە كەلگەندە جاق اش­پاي­تىن، زەي­نەت جاسىنا كەلگەن دەپۋتات­تاردىڭ ورىن­دارىن بوساتىپ، قالىڭ بۇقارا­نىڭ ءسوزىن سوي­لەيتىن حالىق قالاۋ­لى­لارىنىڭ كەلىپ، پار­لامەنت قۇرامى­نىڭ سەكسەن پايىزعا جا­ڭارۋى تاعى دا وڭىنان كەلگەن ءبىر ءىس بولدى.

وسى جىلدىڭ كۇزىندە ەلىمىزدە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ اياسىندا اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتپەكشى. مۇنداي جاقسى ءۇردىستى وڭ باعا­لاي وتىرىپ، اكىمدەردى ورتا­لىقتان تا­عايىن­داي سالماي، جەرگى­لىكتى ازامات­تار­­دىڭ قالاۋىمەن سايلاۋ قوعامداعى وڭ وزگە­رىس­تەردىڭ جالعا­سىن تاباتىندىعىن كورسەتىپ وتىر.

بۇعان قوسا، ەكونوميكالىق-الەۋمەت­تىك سالادا جۇزەگە اسقان رەفورمالار بار. پاندەميا كەزىندە كوپتەگەن ازامات­تارعا، بيزنەس وكىلدەرىنە اۋىر ءتيدى. بۇل باعىتتا مەملەكەتتىڭ قارجىسىن وڭ­تاي­لى پايدالانۋ، كومەك كورسەتۋ تۇر­عى­­سىنان قانشاما ازاماتتاردىڭ نە­سيەسى كەشىرىلدى، نەسيەسىن تولەي الماي جۇر­گەن تۇرمىسى تومەن جانە كوپبا­لالى وت­با­سىلار­دىڭ قارىزىن كەشىرۋ تۋرالى جار­لىق­قا قول قويىلدى. سونىڭ نەگىزىندە كوپ­تەگەن ازاماتتىڭ نەسيەسى جو­يىلدى. بە­رەشەگىن وتەۋگە قاراجات تولەن­­سە، كەپىل­سىز تۇتىنۋ قارىزدارى بار­لار­­دىڭ ايىپ­پۇلدارى مەن ءوسىمپۇلدارى ەسەپ­­تەن شى­عا­رىلىپ، رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­­تەن قوماقتى قارجى ءبولىندى. جارلىق ايا­­سىن­­­دا قارىزعا باتۋدىڭ الدىن الۋ ماق­­­ساتىن­­دا تابىسى كۇنكورىس كولەمىنە جەت­­پە­ي­­­تىن ادام­دارعا نەسيە بەرۋگە تىيىم سا­لىندى.

الەۋ­مەتتىك جاعدايى تومەن وتباسى­لار­عا قارجىلىق قولعابىس جاساۋمەن قاتار، ءبىراز جىل بويى ايتىلىپ كەلگەن زەي­نەتاقى قورىنداعى قاراجاتتى پايدا­لانۋ ماسەلەسى شەشىلدى. ياعني ازاماتتار زەينەتاقىسىنىڭ ءبىر بولىگىن ءوزىنىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە پايدالانا الۋىنا مۇمكىندىك الدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالىقتان بوساتىلدى. وسىلايشا، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا بىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى. دەگەنمەن قانداي سالانى الساق تا، جىلدار بويى قوردالانعان ماسەلەلەر بار. ولاردى وسى ەكى جىل ىشىندە شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن دە ەمەس، بىراق ۇستانعان باعىت-باعدارىمىز وڭ ەكەنىن جوعارىدا اتالعان ناتيجەلى ىستەر بارىسىنان اڭعارامىز.

ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاع­داي­مەن قاتار، يدەولوگيا، جاستار ماسەلەسىنىڭ ايرىقشا رولگە يە ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون. وسى ورايدا جاستاردىڭ ءبىلىم الۋى­نا وڭتايلى جاعداي جاسالىپ، گرانت سا­نى­­نىڭ ارتقانى، اسىرەسە اۋىل جاستارى­نا ۇلكەن قولعابىس بولدى. جۇزدەگەن جا­ڭا مەكتەپتىڭ سالىنىپ، ءۇش اۋىسىمدا وقى­تۋدى توقتاتۋعا كوڭىل ءبولۋ، سونى­مەن قاتار ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك جىل­دارىن­دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تۇر­عىن ءۇي قۇ­رى­لىسىنىڭ قارقىندى دامىپ جات­قان­دىعى – بۇل سالاداعى وڭ وزگەرىس­تەر­دىڭ نىشانىنداي.

ال جاستاردىڭ جاتاقحانا ماسەلەسىن شەشۋ، ولاردى قوعامدىق ومىرگە بارىنشا ارالاستىرۋ، مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنە كەڭىنەن تارتۋ باعىتىنداعى ىزگى قادام­دار – ەل كەلەشەگىنىڭ كەپىلى ىسپەتتى. وسى ورايدا كوپتەگەن جاس دەپۋتات بو­لىپ سايلاندى. پرەزيدەنتتىك جاستار كادر­لىق رەزەرۆىنىڭ جاساقتالۋى، ءبىرتالاي مينيسترلەردىڭ جاستار قاتارىنان تاعا­يىن­دالعانى ىلگەرى باسقان ەلدىڭ ەرتە­ڭى­نەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەدى.

قوعامنىڭ ىزگى باعدارىنىڭ ءبىرى – رۋحانيات ماسەلەسىنە توقتالار بولساق، قازاق ءتىلى­نىڭ، قازاقى بولمىستىڭ دامۋىنا كو­ڭىل ءبولىنىپ، ۇلكەن تاريحتىڭ ميراس­قورى رەتىن­دە سەزىنەتىندەي دەڭگەيدەگى التىن ور­دا­نىڭ 750 جىلدىعى، اشار­شى­لىققا، قۋ­عىن-سۇرگىنگە قاتىستى ءىس-شارا­لاردىڭ قول­عا الىنۋى دا بەكەردەن-بەكەر ەمەس. پرە­­زي­­دەنت تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە، ۇلت رە­­تىن­­دە ءارى قاراي دامۋىمىزدىڭ قاينار كوزى انا تىلىن­دە جاتقاندىعىنا كوڭىل بو­لە وتى­­رىپ، قازاق ءتىلىنىڭ قازاقستاندا ۇلت­ارا­­لىق تىل­گە اي­نا­لۋىنا بايلانىستى ناقتى مىن­­دەتتى العا قويىپ وتىر. وسى وراي­دا قازاق مەك­تەپ­تەرىنىڭ كوبەيىپ، بالا­باق­­شا­­لار­دىڭ قازاق تىلىنە دەن قويىپ جاتقان­دىعى قۋانتادى.

بۇگىندە رەفورمالار كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى. ساياسي رەفورما دەگەندە ايتارلىقتاي اسىرا سىلتەۋدىڭ دە قاجەتى شامالى. قوعامدا رەفورمالاردى شاپشاڭ جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى دا ۇسىنىس، پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ قالۋدا. دەگەن­مەن الەمدىك تاجىريبەلەردەن رەت­سىز، كەلەڭسىز جۇزەگە اسىپ جاتقان رەفورمالاردى كورەمىز. الىسقا بارماي-اق، وعان ناقتى مىسالدى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ كەيبىر ەلدەرىنەن دە كەلتىرە الامىز. سوندىقتان بۇل ما­سە­لەگە تۇسىنىستىكپەن قاراي وتىرىپ، وي­لاس­تىرىلعان، كەشەندى ساياسي رەفورما­لار­دى جۇرگىزۋدىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەت­كىزە تۇ­سەمىز. ارينە، «بىتكەن ىسكە سىن­شى كوپ». دەگەنمەن ەكى جىل ىشىندە اتقا­رىل­عان ىستەرگە قاراپ وڭ باعىتتاعى ءۇردىس دەپ باعا بەرۋگە ابدەن بولادى.

ەلىمىزگە پاندەميانىڭ سالدارى وڭاي تيگەن جوق. «جىعىلعانعا – جۇدىرىق» دەگەندەي، مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا تەرىس ىقپال ەتتى. ونىڭ سالدارى الەۋمەتتىك سالاعا اسەر ەتپەي قويمادى. ال ونىڭ سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. استامشىلدىق، جەم­قورلىق، ەل قارجىسىن ءتيىمسىز پاي­دالانۋ دەرەكتەرى دە كورىنىس بەرىپ قالۋ­دا. مۇنىڭ بارلىعى، وكىنىشكە قاراي، بىر­دەن شەشىلە سالاتىن ماسەلە ەمەس. جەم­قورلىققا تۇپكىلىكتى سوققى بەرىپ تاس­تا­دىق دەپ ايتا المايمىز، ونىڭ سار­قىن­شاقتارى مەن اسەرى ءالى دە بار. ولي­گارحتاردىڭ، لاتيفۋنديستەردىڭ ماسە­لەسى اقىرىنداپ شەشىلىپ كەلەدى. ونىڭ سىرتىندا تالايدان بەرى داۋلى بولعان جەر ماسەلەسىنە تۇپكىلىكتى نۇك­تە قويىلعاندىعى، شەتەلدىكتەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى جالعا بەرىل­مەي­تىندىگى، ساتىلمايتىندىعى قوعام ەر­تەڭىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ءارى قارايعى بەت الىسى وسى رەفورمالاردىڭ ءتيىمدى ءارى ۇيلەسىمدى جۇزەگە اسۋىمەن تىعىز بايلانىستى.

سونىمەن قاتار قوردالانعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبارىن پرەزيدەنت شەشەدى دەپ قاراپ وتىرۋ – ازا­مات­تىق قوعامعا جات. ەلدىڭ دامۋىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ ءوزى بەل­سەندىلىك تانىتىپ، ساياسي ۇردىستەرگە قاتى­سۋى ماڭىزدى. الدا وتەتىن اۋىل اكىم­دەرىن سايلاۋدا ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسى­نىپ، سايلاۋ بارىسىن باقىلاپ، ونىڭ ءادىل ءوتۋىن قاداعالاۋ سياقتى ءىس-ارەكەتتەرگە بارۋ – قو­عامدى العا سۇيرەۋگە با­عىت­تال­عان قادام­داردىڭ ءبىرى. وعان پرە­زيدەنت پەن ونىڭ كومانداسى بارىنشا جول اشىپ بەردى.

 

راسۋل جۇمالى،

ساياساتتانۋشى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كاسپي جاعالاۋىندا قوقىس كوپ

ەكولوگيا • بۇگىن، 20:47

قازان-نۇر-سۇلتان اۋە رەيسى اشىلادى

قازاقستان • بۇگىن، 18:45

COVID-19: وڭىرلەردەگى جاعداي كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:03

نۇر-سۇلتاندا قانداي ۆاكتسينالار بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 17:19

الماتىدا قويما ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • بۇگىن، 10:30

ۇقساس جاڭالىقتار