پرەزيدەنت • 11 ماۋسىم، 2021

حالىق سەنىم ارتقان تۇلعا

49 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ زاڭ اياسىندا اۋىسۋى، ناقتى ايت­قاندا، كونستيتۋتسيادا بەكى­تىلگەن قاعيداتتاردى ۇس­تانا وتىرىپ ءوتۋى الەمگە – قازاق­ستان رەسپۋب­ليكا­سىن وركەنيەتتى دامىعان، ساياسي مادەنيەتى جوعارى ەل رەتىندە تانىتتى.

تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ نەگى­زىن قالاۋشى جانە كوشباس­شىسى رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى تو­قاەۆ­قا سەنىم ارتۋى با­تىل­­­دىق، ەرىك-جىگەرىمەن قاتار كورە­گەندىگى، پاراسات­تى­­لىعى مەن قارىمدى قايرات­­كەر­لىگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اس­قانىن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر.

2019 جىلعى سايلاۋالدى «يگىلىك بارشاعا! ساباقتاستىق. ادىل­دىك. ورلەۋ» باعدارلاماسىندا پرە­زيدەنت ق.توقاەۆ وسى ۇستا­نىمى مەن پرينتسيپتەرىن 19 با­عىت­تان تۇراتىن 106 شارامەن ناق­تى بەلگىلەگەن بولاتىن.

بۇل ۇستانىم ق.توقاەۆتىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتىڭ ساياسي سترا­تە­­گياسىن عانا ەمەس سونىمەن قا­تار ونىڭ ءار سالا بويىنشا قا­بىل­­­­دا­عان شەشىمدەرىن، تۇجىرىمدامالارىن، مەملەكەتتىك باعدار­لا­­ما­­لارى­نىڭ ورىندالۋىن دا قام­تيتىنىن كورسەتەدى.

پرەزيدەنت بيلىك پەن حالىق اراسىن جاقىنداتتى. حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت قۇرۋ قولعا الىندى. ارينە وتكەن ەكى جىل پرە­زيدەنتتىڭ جەكە باسى ءۇشىن دە، بۇكىل مەملەكەت بيلىگى جۇيەسى ءۇشىن دە، توزىمدىلىك سىناعىنان ءوتۋ كەزەڭى بولدى.

تاريحتا قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ قىزمەتىنىڭ باستالۋى كورو­ناۆيرۋس ىندەتىمەن كۇرەسكەن كەزەڭ رەتىندە قالادى عوي دەپ ويلايمىن. حالىققا دا، مەملەكەتكە دە اۋىر تيگەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى باستالىسىمەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى شۇ­عىل شارالار قابىلدادى. دەر كەزىن­دە قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگە­رىس­تەر ەنگىزىپ، توتەنشە جاعداي جا­ريا­­لاپ، ۇلكەن قالالاردى كارانتين­گە جاۋىپ، العاشقى تولقىننىڭ الدىن الاتىن شارالار جاسادى.

پاندەميا كەزىندە ءار وتباسىندا، ءاربىر اۋلەتتە، باۋىر، تۋىستار اراسىندا وسى قاسىرەتتىڭ زاردابىنان كوزجۇمعاندار سانى، وكىنىشكە قاراي، ۇرەيىمىزدى الىپ، ەلدىڭ ەڭ­سەسى ءتۇستى. وسىنداي ەڭ قيىن، ەڭ اۋىر كۇندەردە، قاسىم-جومارت كەمەل­­ ۇلى پاندەميادان قايتىس بول­­عان ازاماتتاردى ەسكە الۋ ءۇشىن 13 شىل­­دەنى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالاپ، تاعى دا ءوزىنىڭ حا­لىق­پەن بىرگە قايعىرعانىن، قا­بىر­­عاسى قايىسقانىن كورسەتتى. بۇل ادا­مي قاسيەتتىڭ كەمەلدىگى ەمەس پە؟!

پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتىنە اۋىر سىن بولعان تەك كوروناۆيرۋس پان­دەمياسى عانا ەمەس ارىس­تاعى الا­پات اپاتتىڭ دا اۋىرتپالى­عى ءتۇس­تى. ەسكە سالاتىن بولساق، 2019 جىلعى 24 ماۋسىم كۇنى تا­ڭەر­تەڭ ارىس قالاسىنداعى اسكە­ري قوي­مادان شىققان ءورت جارىلىس­تار­عا ۇلاسىپ، ءبىر ادام قازا تاۋىپ، ونداعان ادام زارداپ شەكتى. مەم­لەكەت باسشىسى وقيعا ورىن ال­عان جەرگە العاشقى ساتتەردەن باس­تاپ ءتيىستى ورىندارعا ناقتى تاپسىر­ما­لار بەردى جانە ءوزى دە اپات اۋ­ما­عى­نا ارنايى ۇشىپ بارىپ، جاع­دايدى جەكە قاداعالاۋىنا الدى.

جارىلىستان كەيىن ارىس قالا­سىن قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن ءوز قادا­عالاۋىنا العانى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ حالىقپەن بىرگە ەكەن­دىگىن تاعى دا كورسەتتى.

2020 جىلدىڭ اقپانىندا جام­بىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا تۋىنداعان تۇرمىستىق كيكىلجىڭ جاپپاي تارتىپسىزدىككە ۇلاسقان ساتتە دە قازاقستان پرەزيدەنتى وقي­­عا ورنىنا باردى. تىكەلەي ەفير­­گە شىعىپ، مالىمدەمە جاساپ، قازا بولعانداردىڭ وتباسىنا كو­ڭىل ايتتى، زارداپ شەككەندەرگە كو­مەك كورسەتىلەتىنىن باياندادى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت كوميسسياسى قۇرىلدى. ءۇمىت پەن كۇدىك سەيىلدى. اۋداندا قوعامدىق كەلىسىم نىعايتىلدى.

سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ءار جەرىنەن بوي كوتەرگەن ءارتۇرلى الەۋ­مەت­تىك نارازىلىقتار، ەكونو­مي­كالىق پروبلەمالار، تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى سەكىلدى ەلدىڭ مازاسىن قاشىرعان جايتتاردىڭ بار­لىعىندا دا مەملەكەت باسشىسى باتىل قادامعا بارا ءبىلدى، ءوز موينىنا جاۋاپكەرشىلىك الىپ، شەشى­مىن تاۋىپ وتىردى.

 

* * *

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزى­نىڭ پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر باع­دارلاماسىندا ەلباسىنىڭ سايا­ساتىن ساباقتاستىقپەن جۇر­گىزەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. 2019 جىلعى 12 ماۋسىمدا وتكەن پرە­زي­دەنتتىك ۇلىقتاۋ ءراسىمى كەزىن­دە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قا­زاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ ستراتەگياسىن جۇ­زەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستە­ي­تى­نىن ايتقان ەدى. پرەزيدەنت ۋادە­گە بەرىك ەكەنىن تانىتتى. ەلدى دا­مى­­­تۋ ماقساتىندا جاڭا يدەيا­لار­­دىڭ باستاماشىسى بولدى. بۇل رەت­تەگى ساياسي باعىت ىشىندە ۇلت­تىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى مەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا كوشۋ باستامالارىنىڭ ەرەكشە ورنى ايقىن كورىنىپ تۇر.

ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭە­سىن قۇرۋ باستاماسى بيلىك پەن حا­لىق اراسىنداعى بايلانىستى جاڭا فورماعا كوشىرۋ، اراداعى ال­شاق­تىقتى جاقىنداتۋعا نەگىز­دەلدى. كەڭەستىڭ مىندەتتەرىنە تۇجىرىم­دا­ما­لار­دىڭ، مەملەكەتتىك باع­دار­­لامالاردىڭ جانە قۇقىقتىق نور­ماتيۆتىك اكتىلەردىڭ جوبالارىن، ازاماتتىق قوعامنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ، قوعامدىق ساراپتامادان وتكىزۋ جۇمىسى كىرەدى. سوعان وراي، قۇرامىنا قوعامداعى وزەك­تى ماسەلەلەردى كوتەرۋمەن قاتار، شەشىمىن تاباتىن، ىسكە اسى­را الاتىن، كوزقاراسى مەن وزىن­دىك پىكىرى قالىپتاسقان ازاماتتار كىرگەن كەڭەس اياسىندا جالپى حا­لىق­تى الاڭداتقان ءبىرشاما ماسە­لەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى، زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.

بۇل باعىتتاعى جالپىۇلت­تىق ديالوگ بۇگىنگى تاڭدا تەك ساياسي جاڭعىرتۋ جۇيەسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار دەموكرا­تيا­­لىق مەملەكەت قۇرۋ جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جالپىۇلتتىق كونسەنسۋس ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالىنا اينالىپ وتىرعانى ءسوزسىز.

قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ ويىنشا، بۇگىنگى تاڭدا پرەزيدەنت ۇسىنعان ءبىرىنشى ساياسي رەفورما­لار تولىق ىسكە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى، 2020 جىلى ازاماتتاردىڭ بەيبىت جانە قارۋ­سىز جينالۋ، جينالىس، ميتينگ پەن دەمونستراتسيا، شەرۋ مەن پي­كەت وتكىزۋ بويىنشا كونستي­تۋ­تسيا­­لىق قۇقىعىن ىسكە اسىرۋ ماق­ساتىن­­دا «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىن­دا بەي­بىت جينالىستاردى ۇيىم­داس­­تىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.

زاڭ جوباسى ونلاين-الاڭداردا، ەقىۇ، USAID، بۇۇ ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى جوعارعى كوميس­سارىنىڭ كەڭسەسى، ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى سياقتى ۇيىمداردىڭ ارالاسۋىمەن كەڭىنەن تالقىلاندى.

اتالعان زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن پاندەميا شەكتەۋلەرىنە قاراماستان، 2020 جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن كەلىسىلىپ، نەسيە امنيستياسى، شەتەلدىكتەرگە جەر ساتۋعا تىيىم سالۋ، «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» جاڭا كودەكس­تىڭ كەيبىر نورمالارىمەن كەلىس­پەۋ، ساياسي قۋدالاۋدى توق­تا­تۋ، جانۋارلاردى قورعاۋ، سايا­سي رە­فور­مالار­دى تالاپ ەتۋ سياق­تى تاقى­رىپتار بو­يىنشا مي­تينگ­تەر وتكەن بولاتىن. بۇل اتال­عان زاڭنىڭ ومىرشەڭ­­دى­گىن، حالىق تىلەگى ورىندالعانى­­نىڭ كورىنىسى بولدى. سونىمەن قاتار قول­دانىستاعى زاڭناماعا سايلاۋ پار­تيالارىنىڭ تىزىمدەرىن­دە ايەل­دەر مەن جاستاردىڭ پار­تيا­لىق تىزىم­دەردە كەمىندە 30% ۇسىن­ىلۋى­­نا مىندەتتى كۆوتا قاراس­تى­رىل­دى. بۇل وزگەرىستەر 2021 جىلعى 10 قاڭتاردا وتكەن پارلا­مەنت ءماجىلىسى مەن بارلىق دەڭگەي­دەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بارىسىندا تولىعىنان جۇزەگە اسىرىلدى.

ساياسي رەفورمانىڭ ەكىنشى، ءۇشىنشى پاكەتىندە بيىلدان باستاپ اۋىلدىق جەردە اكىم سايلاۋىن وتكىزۋ قاراستىرىلعان. ولاردىڭ باستىسى – اۋدان، اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ، پارتيالاردىڭ سايلاۋدان ءوتۋ شەكتى داۋىستى 7-دەن 5 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ جانە داۋىس بەرۋ بيۋلەتەنىنە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن تارماقتى ەنگىزۋ. بۇل دا وڭتايلى شەشىمىن تاپتى. پرەزيدەنت ءتيىستى زاڭعا قول قويدى.

ارينە قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ ەڭ ۇلكەن ەرلىگى – ۇزاق جىلدار بويى كۇن تارتىبىنەن تۇس­پەي كەلە جاتقان جەر ماسەلەسىنە نۇكتە قويۋى دەپ ەسەپتەيدى ساياسات­تانۋشى­لار. سونىمەن زاڭدا جەر شەتەل­دىكتەرگە ساتىلمايتىنى، جالعا بەرىلمەيتىنى، شەكارالىق جەر­لەردە ەشبىر شەتەلدىك كومپانيالار جەرگە قاتىستى قىزمەت ەتە المايتىنى ناقتى جازىلدى. جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلدى. وعان پرەزيدەنت قول قويدى.

ق.توقاەۆ «سىندارلى قوعام­دىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراق­تىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى حالىققا جولداۋىندا: «مەن حالىققا بەرگەن ۋادەلەرىمدى مىندەتتى تۇردە ورىندايمىن» دەگەن بولاتىن.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، پرە­­زيدەنتتىڭ قوعامدىق پىكىردى تىڭداي ءبىلۋى جانە قوعام­نىڭ ءار­تۇرلى توپتارىنىڭ سۇرانىس­تارى­نا تەز ارادا جاۋاپ بەرۋى، ونىڭ ءموبيلدى قاسيەتىن كورسەتەدى. وڭ نا­تي­جەلەردىڭ بولۋى بيلىك پەن حا­لىق­تىڭ بىرتۇتاستىعىنىڭ كورىنىسى رەتىندە جاقسى قابىلدانىپ جاتىر.

بيلىكتىڭ حالىققا جاساعان ەڭ قاجەتتى قامقورلىعى – ونىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىنا ۇنەمى قولداۋ كورسەتۋى، نازارىندا ۇستاۋى. وسى با­عىت­تا ەكونوميكالىق قيىن كە­زەڭ­دە، مەملەكەت تاراپىنان حالىق­­تىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى مەن دەن­ساۋ­لىعىن تۇزەتۋ بارىسىندا، ازا­مات­تارعا 2021 جىلدان باستاپ زەي­نەت­اقى قورىنداعى جيناقتىڭ ءبىر بو­لىگىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەر­گە­نى ۇتىمدى شارالاردىڭ ءبىرى بولدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ مالىم­دە­مەسىنە سايكەس، 2021 جىلى بۇل قۇقىقتى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ 700 مىڭ سالىم­شىسى پايدالانا الادى. بۇل ءىس-شارا حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تىن كوتەرىپ قانا قويماي، ونىڭ ۇكىمەتكە دەگەن سەنىمىن دە ارتتىرا ءتۇستى. سونىمەن قاتار مۇگە­­دەكتەر مەن كوپبالالى وتباسى­لاردى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ شارا­لارىن كۇ­شەيتۋ، تۇرعىن ءۇي ما­سەلەسىنە ارنال­عان كەزەكتە تۇرعان كەزدە جەتىم بالالار مەن اتا-اناسى­نىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان با­لا­­­لارعا، استانادا، رەسپۋبلي­كا­­لىق ماڭىزى بار قالالاردا كە­مىن­دە ءۇش جىل تۇراقتى تۇرۋعا قو­يى­لا­تىن تالاپتى الىپ تاستاۋ­دى كوز­دەيتىن، مۇگەدەكتىگى بار ادام­­دارعا قولداۋ شارالارىن با­عىت­تالعان زاڭ جوبالارىنىڭ پار­لا­مەنتتە قارالىپ جاتقانى قۋانتادى.

ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدارعا قولداۋ كورسەتۋ قوعام­نىڭ جەتىلۋىنىڭ، ونىڭ كونسولي­داتسياسى مەن ومىرشەڭدىگىنىڭ ما­ڭىزدى كورسەتكىشى. وسىعان باي­لانىستى ينكليۋزيۆتى قوعامدىق ورتانى قالىپتاستىرۋ مەملە­كەت باس­شىسى وسى جىلدىڭ اقپان ايىن­دا كەڭەستىڭ وتىرىسىندا جاريا­­لاعان نەگىزگى باستامالاردىڭ ءبىرى بولدى. الەمدە قالىپتاسىپ كەلە جاتقان پراكتيكاعا سۇيەنسەك، مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامداردى قورعاۋ جۇيەسى ءداستۇرلى مۇگەدەكتىك تۇسىنىكتەن ءومىر ساپاسىنا قاتىستى جەكە ايىرماشىلىقتارىنا اسا ءمان بەرىلىپ، سونىمەن قاتار جال­پىعا بىردەي قۇقىقتاردىڭ سين­تەزىنە كوشۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.

بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولادى. بۇل تەك تاريحي داتا ەمەس. بۇل تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ الەم­دە وزىن­دىك ورنى بار مەملەكەت قاتا­رىن­دا تۇرعانىنىڭ ايعاعى. پرەزي­دەنت بۇل تاريحي وقيعانى تەك مەرەي­توي دەپ قابىلداماۋدى، تاعىلىم­دىق ءمانى بار شارالارعا باسا نازار اۋدارۋدى ۇسىندى. حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسار­ماسا، ەلدىڭ تۇرمىسى تۇزەل­مەسە، جە­تىس­تىكتەردى ماقتان ەتۋگە بول­مايدى دەپ جۇرەككە جىلى ءسوز ايتتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ سوت جۇ­­يەسىندەگى رەفورمالاردىڭ قو­عام­نىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن نىعاي­تۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقانىن قاداپ ايتىپ ءجۇر. سوت جۇيەسىنىڭ رەفورماسى – مەملەكەتىمىزدە كوپ­تەن بەرى كوتەرىلىپ جۇرگەن ماسە­لەلەر­دىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. مەم­لەكەت باس­شى­سىنىڭ قازاقستان رەس­­پۋب­ليكاسى سۋديالارىنىڭ VIII سەزىن­دە ايتقان مالىمەتى بويىنشا، سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە سوتتىڭ 17 وكىلى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىسى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلعان. سونىمەن قوسا وسى كەزەڭدە سوت قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن 29 سۋديا تەرىس ارەكەتتەرى ءۇشىن جۇ­مىسىنان بوساتىلعان.

ءادىل، تاۋەلسىز سوت – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق، قۇ­قىقتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى. اتالعان رەفورما نەگىزىندە سوت جۇيەسىنىڭ ساپاسى مەن اشىقتىعى، ازاماتتاردىڭ زاڭدى­لىققا قول جەتىمدىلىگى قامتا­ماسىز ەتىلۋى ءتيىس. پرەزيدەنت سوت جۇيەسىنەن وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر.

ويدى وي قوزعايدى. پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ ەكىنشى جىلى مارەسىنە جەتتى. كوپ ماسەلەلەردىڭ جاۋابى تا­بىل­دى. وعان ءوز ويىمىزدى بىل­دىر­دىك. الەمدىك جانە ىشكى ەكونو­مي­كا­لىق قيىندىقتارعا قاراماس­تان، پرە­زيدەنت ءوز ساياساتىن ىسكەر­لىكپەن، با­تىل­دىقپەن جۇرگىزىپ كەلەدى.

حالىق سىنىنان ارتىق سىن جوق. سول سىننان مۇدىرمەي ءوتىپ كەلە­دى، وتە بەرۋىنە تىلەكتەسپىن!

 

ءۋاليحان قاليجانوۆ،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، ۇعا اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار

قايراتكەر حايرەتدين

رۋحانيات • بۇگىن، 22:25

استانادا اۋرۋى اسقىنعان ادام كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 22:23

قولاعا كوڭىل تولماي تۇر

TOKYO2020 • بۇگىن، 22:13

كاسپي جاعالاۋىندا قوقىس كوپ

ەكولوگيا • بۇگىن، 20:47

قازان-نۇر-سۇلتان اۋە رەيسى اشىلادى

قازاقستان • بۇگىن، 18:45

COVID-19: وڭىرلەردەگى جاعداي كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:03

نۇر-سۇلتاندا قانداي ۆاكتسينالار بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 17:19

الماتىدا قويما ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • بۇگىن، 10:30

ۇقساس جاڭالىقتار