تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە كوشباسشىسى رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆقا سەنىم ارتۋى باتىلدىق, ەرىك-جىگەرىمەن قاتار كورەگەندىگى, پاراساتتىلىعى مەن قارىمدى قايراتكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقانىن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر.
2019 جىلعى سايلاۋالدى «يگىلىك بارشاعا! ساباقتاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ» باعدارلاماسىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ وسى ۇستانىمى مەن پرينتسيپتەرىن 19 باعىتتان تۇراتىن 106 شارامەن ناقتى بەلگىلەگەن بولاتىن.
بۇل ۇستانىم ق.توقاەۆتىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ساياسي ستراتەگياسىن عانا ەمەس سونىمەن قاتار ونىڭ ءار سالا بويىنشا قابىلداعان شەشىمدەرىن, تۇجىرىمدامالارىن, مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنىڭ ورىندالۋىن دا قامتيتىنىن كورسەتەدى.
پرەزيدەنت بيلىك پەن حالىق اراسىن جاقىنداتتى. حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت قۇرۋ قولعا الىندى. ارينە وتكەن ەكى جىل پرەزيدەنتتىڭ جەكە باسى ءۇشىن دە, بۇكىل مەملەكەت بيلىگى جۇيەسى ءۇشىن دە, توزىمدىلىك سىناعىنان ءوتۋ كەزەڭى بولدى.
تاريحتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ قىزمەتىنىڭ باستالۋى كوروناۆيرۋس ىندەتىمەن كۇرەسكەن كەزەڭ رەتىندە قالادى عوي دەپ ويلايمىن. حالىققا دا, مەملەكەتكە دە اۋىر تيگەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى باستالىسىمەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى شۇعىل شارالار قابىلدادى. دەر كەزىندە قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, توتەنشە جاعداي جاريالاپ, ۇلكەن قالالاردى كارانتينگە جاۋىپ, العاشقى تولقىننىڭ الدىن الاتىن شارالار جاسادى.
پاندەميا كەزىندە ءار وتباسىندا, ءاربىر اۋلەتتە, باۋىر, تۋىستار اراسىندا وسى قاسىرەتتىڭ زاردابىنان كوزجۇمعاندار سانى, وكىنىشكە قاراي, ۇرەيىمىزدى الىپ, ەلدىڭ ەڭسەسى ءتۇستى. وسىنداي ەڭ قيىن, ەڭ اۋىر كۇندەردە, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پاندەميادان قايتىس بولعان ازاماتتاردى ەسكە الۋ ءۇشىن 13 شىلدەنى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى دەپ جاريالاپ, تاعى دا ءوزىنىڭ حالىقپەن بىرگە قايعىرعانىن, قابىرعاسى قايىسقانىن كورسەتتى. بۇل ادامي قاسيەتتىڭ كەمەلدىگى ەمەس پە؟!
پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتىنە اۋىر سىن بولعان تەك كوروناۆيرۋس پاندەمياسى عانا ەمەس ارىستاعى الاپات اپاتتىڭ دا اۋىرتپالىعى ءتۇستى. ەسكە سالاتىن بولساق, 2019 جىلعى 24 ماۋسىم كۇنى تاڭەرتەڭ ارىس قالاسىنداعى اسكەري قويمادان شىققان ءورت جارىلىستارعا ۇلاسىپ, ءبىر ادام قازا تاۋىپ, ونداعان ادام زارداپ شەكتى. مەملەكەت باسشىسى وقيعا ورىن العان جەرگە العاشقى ساتتەردەن باستاپ ءتيىستى ورىندارعا ناقتى تاپسىرمالار بەردى جانە ءوزى دە اپات اۋماعىنا ارنايى ۇشىپ بارىپ, جاعدايدى جەكە قاداعالاۋىنا الدى.
جارىلىستان كەيىن ارىس قالاسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن ءوز قاداعالاۋىنا العانى مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقپەن بىرگە ەكەندىگىن تاعى دا كورسەتتى.
2020 جىلدىڭ اقپانىندا جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا تۋىنداعان تۇرمىستىق كيكىلجىڭ جاپپاي تارتىپسىزدىككە ۇلاسقان ساتتە دە قازاقستان پرەزيدەنتى وقيعا ورنىنا باردى. تىكەلەي ەفيرگە شىعىپ, مالىمدەمە جاساپ, قازا بولعانداردىڭ وتباسىنا كوڭىل ايتتى, زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتىلەتىنىن باياندادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت كوميسسياسى قۇرىلدى. ءۇمىت پەن كۇدىك سەيىلدى. اۋداندا قوعامدىق كەلىسىم نىعايتىلدى.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ءار جەرىنەن بوي كوتەرگەن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك نارازىلىقتار, ەكونوميكالىق پروبلەمالار, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى سەكىلدى ەلدىڭ مازاسىن قاشىرعان جايتتاردىڭ بارلىعىندا دا مەملەكەت باسشىسى باتىل قادامعا بارا ءبىلدى, ءوز موينىنا جاۋاپكەرشىلىك الىپ, شەشىمىن تاۋىپ وتىردى.
* * *
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر باعدارلاماسىندا ەلباسىنىڭ ساياساتىن ساباقتاستىقپەن جۇرگىزەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. 2019 جىلعى 12 ماۋسىمدا وتكەن پرەزيدەنتتىك ۇلىقتاۋ ءراسىمى كەزىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىنىن ايتقان ەدى. پرەزيدەنت ۋادەگە بەرىك ەكەنىن تانىتتى. ەلدى دامىتۋ ماقساتىندا جاڭا يدەيالاردىڭ باستاماشىسى بولدى. بۇل رەتتەگى ساياسي باعىت ىشىندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى مەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا كوشۋ باستامالارىنىڭ ەرەكشە ورنى ايقىن كورىنىپ تۇر.
ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋ باستاماسى بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستى جاڭا فورماعا كوشىرۋ, اراداعى الشاقتىقتى جاقىنداتۋعا نەگىزدەلدى. كەڭەستىڭ مىندەتتەرىنە تۇجىرىمدامالاردىڭ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جانە قۇقىقتىق نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ جوبالارىن, ازاماتتىق قوعامنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, قوعامدىق ساراپتامادان وتكىزۋ جۇمىسى كىرەدى. سوعان وراي, قۇرامىنا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرۋمەن قاتار, شەشىمىن تاباتىن, ىسكە اسىرا الاتىن, كوزقاراسى مەن وزىندىك پىكىرى قالىپتاسقان ازاماتتار كىرگەن كەڭەس اياسىندا جالپى حالىقتى الاڭداتقان ءبىرشاما ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى, زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
بۇل باعىتتاعى جالپىۇلتتىق ديالوگ بۇگىنگى تاڭدا تەك ساياسي جاڭعىرتۋ جۇيەسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جالپىۇلتتىق كونسەنسۋس ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالىنا اينالىپ وتىرعانى ءسوزسىز.
قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ ويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا پرەزيدەنت ۇسىنعان ءبىرىنشى ساياسي رەفورمالار تولىق ىسكە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى, 2020 جىلى ازاماتتاردىڭ بەيبىت جانە قارۋسىز جينالۋ, جينالىس, ميتينگ پەن دەمونستراتسيا, شەرۋ مەن پيكەت وتكىزۋ بويىنشا كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
زاڭ جوباسى ونلاين-الاڭداردا, ەقىۇ, USAID, بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ كەڭسەسى, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى سياقتى ۇيىمداردىڭ ارالاسۋىمەن كەڭىنەن تالقىلاندى.
اتالعان زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن پاندەميا شەكتەۋلەرىنە قاراماستان, 2020 جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن كەلىسىلىپ, نەسيە امنيستياسى, شەتەلدىكتەرگە جەر ساتۋعا تىيىم سالۋ, «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» جاڭا كودەكستىڭ كەيبىر نورمالارىمەن كەلىسپەۋ, ساياسي قۋدالاۋدى توقتاتۋ, جانۋارلاردى قورعاۋ, ساياسي رەفورمالاردى تالاپ ەتۋ سياقتى تاقىرىپتار بويىنشا ميتينگتەر وتكەن بولاتىن. بۇل اتالعان زاڭنىڭ ومىرشەڭدىگىن, حالىق تىلەگى ورىندالعانىنىڭ كورىنىسى بولدى. سونىمەن قاتار قولدانىستاعى زاڭناماعا سايلاۋ پارتيالارىنىڭ تىزىمدەرىندە ايەلدەر مەن جاستاردىڭ پارتيالىق تىزىمدەردە كەمىندە 30% ۇسىنىلۋىنا مىندەتتى كۆوتا قاراستىرىلدى. بۇل وزگەرىستەر 2021 جىلعى 10 قاڭتاردا وتكەن پارلامەنت ءماجىلىسى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بارىسىندا تولىعىنان جۇزەگە اسىرىلدى.
ساياسي رەفورمانىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى پاكەتىندە بيىلدان باستاپ اۋىلدىق جەردە اكىم سايلاۋىن وتكىزۋ قاراستىرىلعان. ولاردىڭ باستىسى – اۋدان, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ, پارتيالاردىڭ سايلاۋدان ءوتۋ شەكتى داۋىستى 7-دەن 5 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ جانە داۋىس بەرۋ بيۋلەتەنىنە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن تارماقتى ەنگىزۋ. بۇل دا وڭتايلى شەشىمىن تاپتى. پرەزيدەنت ءتيىستى زاڭعا قول قويدى.
ارينە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەڭ ۇلكەن ەرلىگى – ۇزاق جىلدار بويى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان جەر ماسەلەسىنە نۇكتە قويۋى دەپ ەسەپتەيدى ساياساتتانۋشىلار. سونىمەن زاڭدا جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىنى, جالعا بەرىلمەيتىنى, شەكارالىق جەرلەردە ەشبىر شەتەلدىك كومپانيالار جەرگە قاتىستى قىزمەت ەتە المايتىنى ناقتى جازىلدى. جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. وعان پرەزيدەنت قول قويدى.
ق.توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى حالىققا جولداۋىندا: «مەن حالىققا بەرگەن ۋادەلەرىمدى مىندەتتى تۇردە ورىندايمىن» دەگەن بولاتىن.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ قوعامدىق پىكىردى تىڭداي ءبىلۋى جانە قوعامنىڭ ءارتۇرلى توپتارىنىڭ سۇرانىستارىنا تەز ارادا جاۋاپ بەرۋى, ونىڭ ءموبيلدى قاسيەتىن كورسەتەدى. وڭ ناتيجەلەردىڭ بولۋى بيلىك پەن حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعىنىڭ كورىنىسى رەتىندە جاقسى قابىلدانىپ جاتىر.
بيلىكتىڭ حالىققا جاساعان ەڭ قاجەتتى قامقورلىعى – ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا ۇنەمى قولداۋ كورسەتۋى, نازارىندا ۇستاۋى. وسى باعىتتا ەكونوميكالىق قيىن كەزەڭدە, مەملەكەت تاراپىنان حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى مەن دەنساۋلىعىن تۇزەتۋ بارىسىندا, ازاماتتارعا 2021 جىلدان باستاپ زەينەتاقى قورىنداعى جيناقتىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى ۇتىمدى شارالاردىڭ ءبىرى بولدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ مالىمدەمەسىنە سايكەس, 2021 جىلى بۇل قۇقىقتى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ 700 مىڭ سالىمشىسى پايدالانا الادى. بۇل ءىس-شارا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرىپ قانا قويماي, ونىڭ ۇكىمەتكە دەگەن سەنىمىن دە ارتتىرا ءتۇستى. سونىمەن قاتار مۇگەدەكتەر مەن كوپبالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىن كۇشەيتۋ, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنە ارنالعان كەزەكتە تۇرعان كەزدە جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا, استانادا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا كەمىندە ءۇش جىل تۇراقتى تۇرۋعا قويىلاتىن تالاپتى الىپ تاستاۋدى كوزدەيتىن, مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قولداۋ شارالارىن باعىتتالعان زاڭ جوبالارىنىڭ پارلامەنتتە قارالىپ جاتقانى قۋانتادى.
ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدارعا قولداۋ كورسەتۋ قوعامنىڭ جەتىلۋىنىڭ, ونىڭ كونسوليداتسياسى مەن ومىرشەڭدىگىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى. وسىعان بايلانىستى ينكليۋزيۆتى قوعامدىق ورتانى قالىپتاستىرۋ مەملەكەت باسشىسى وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا كەڭەستىڭ وتىرىسىندا جاريالاعان نەگىزگى باستامالاردىڭ ءبىرى بولدى. الەمدە قالىپتاسىپ كەلە جاتقان پراكتيكاعا سۇيەنسەك, مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامداردى قورعاۋ جۇيەسى ءداستۇرلى مۇگەدەكتىك تۇسىنىكتەن ءومىر ساپاسىنا قاتىستى جەكە ايىرماشىلىقتارىنا اسا ءمان بەرىلىپ, سونىمەن قاتار جالپىعا بىردەي قۇقىقتاردىڭ سينتەزىنە كوشۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.
بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولادى. بۇل تەك تاريحي داتا ەمەس. بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ الەمدە وزىندىك ورنى بار مەملەكەت قاتارىندا تۇرعانىنىڭ ايعاعى. پرەزيدەنت بۇل تاريحي وقيعانى تەك مەرەيتوي دەپ قابىلداماۋدى, تاعىلىمدىق ءمانى بار شارالارعا باسا نازار اۋدارۋدى ۇسىندى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارماسا, ەلدىڭ تۇرمىسى تۇزەلمەسە, جەتىستىكتەردى ماقتان ەتۋگە بولمايدى دەپ جۇرەككە جىلى ءسوز ايتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالاردىڭ قوعامنىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن نىعايتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقانىن قاداپ ايتىپ ءجۇر. سوت جۇيەسىنىڭ رەفورماسى – مەملەكەتىمىزدە كوپتەن بەرى كوتەرىلىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ VIII سەزىندە ايتقان مالىمەتى بويىنشا, سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە سوتتىڭ 17 وكىلى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىسى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلعان. سونىمەن قوسا وسى كەزەڭدە سوت قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن 29 سۋديا تەرىس ارەكەتتەرى ءۇشىن جۇمىسىنان بوساتىلعان.
ءادىل, تاۋەلسىز سوت – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى. اتالعان رەفورما نەگىزىندە سوت جۇيەسىنىڭ ساپاسى مەن اشىقتىعى, ازاماتتاردىڭ زاڭدىلىققا قول جەتىمدىلىگى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. پرەزيدەنت سوت جۇيەسىنەن وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر.
ويدى وي قوزعايدى. پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ ەكىنشى جىلى مارەسىنە جەتتى. كوپ ماسەلەلەردىڭ جاۋابى تابىلدى. وعان ءوز ويىمىزدى بىلدىردىك. الەمدىك جانە ىشكى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان, پرەزيدەنت ءوز ساياساتىن ىسكەرلىكپەن, باتىلدىقپەن جۇرگىزىپ كەلەدى.
حالىق سىنىنان ارتىق سىن جوق. سول سىننان مۇدىرمەي ءوتىپ كەلەدى, وتە بەرۋىنە تىلەكتەسپىن!
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇعا اكادەميگى
