جىل سايىن بارلىق وبلىستا (وڭتۇستىك وڭىرلەردەن باسقاسىندا) اۋىل مەكتەپتەرى جابىلىپ, قازاقتىڭ كەڭ دالاسى بوس قالىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, 2000 جىلداردان باستاپ اۋىلعا قاتىستى ساياسات تۇبەگەيلى وزگەردى. اۋىلدار – بولاشاعى بار, بولاشاعى جوق دەپ ەكىگە ءبولىندى. بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتۋگە بولاتىندارعا كەمىندە 2 مىڭ حالقى بار اۋدان ورتالىقتارى, تەمىر جول ماڭىندا شوعىرلانعان ءارى ءوندىرىسى بار اۋىلدار ەنگىزىلدى. نەگىزىنەن, وسى اتالعانداردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋعا كوبىرەك كوڭىل بولىنۋدە. ماقسات – ەلدى مەكەندەردى ىرىلەندىرۋ, حالىقتى قالالارعا تارتۋ, قاراجاتتى يكەمدى پايدالانۋ. اۋىل ادامى قالاعا كوشپەسىن دەگەن نيەتتەن اۋلاقپىز, بۇل ءۇردىس قالانىڭ قازاقىلانۋىنا, قازاق وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىنى بەلگىلى.
ماسەلە مىنادا: تۋعان اۋىلىندا قالىپ, ەڭبەك ەتكىسى كەلەتىن, بالالارىن اۋىلدا وقىتىپ, تاربيە بەرىپ, اتاقونىسقا يە بولىپ قالعىسى كەلەتىن جاندار بارشىلىق. ءارى ءبىر بالاسى – قالادا, ءبىرى – اۋىلدا تۇرىپ, ءبىرىن ءبىرى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىمەن, تىرشىلىك جاعدايىمەن تولىقتىرىپ وتىرعاندارى بار, بۇل – جاعىمدى قۇبىلىس. بىراق شاعىن اۋىلدارعا جەتە كوڭىل بولىنبەگەندىكتەن, ولاردىڭ بولاشاعىنا بالتا شابىلۋدا. ەڭ باستىسى – ۇلى دالا دەپ اتالاتىن كەڭىستىگىمىز جالاڭاشتانىپ جاتىر. ۇلى دالانىڭ كورىنىسى – ونداعان ءىرى فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردا عانا ەمەس, ونىڭ بەينەسى – مىڭداعان قازاقى كىشىگىرىم اۋىلداردا. بولاشاقتا «بوس جاتقان جەر» دەگەن ۇعىمنىڭ بولمايتىنى – اقيقات; ال ونىڭ بولاشاق قوجايىنى كىم بولادى – مىنە, جانىڭنىڭ قينالاتىن جەرى دە وسى.
ۇلتتىڭ وسىنداي قاستەرلى مەكەنىن قالاي ساقتاپ قالۋ كەرەك؟ نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ۇكىمەت, جەرگىلىكتى ورگاندار بىزدەن جاقسى بىلەدى, ول دەگەنىمىز جول, بايلانىس, دەنساۋلىق پەن ءبىلىم بەرۋ, جالپى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەردى شەشۋ. ماڭىزدىسى – اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ماڭداي تەرىمەن تاپقان ونىمدەرىن, الىسقا ساپارلاماي, وتكىزە الۋى; ەشكىمگە جالىنباي, تەحنيكاسىنىڭ سەرۆيستىك قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتىلۋى. بۇنىڭ ءبارى قاراجاتقا ءارى شەبەر ۇيىمداستىرا بىلۋگە كەلىپ تىرەلەدى. بىراق جوعارعى دەڭگەيدەگى ورگاندار اۋىر دا كۇردەلى ىسكە باسىن اۋىرتقىسى كەلمەيتىن سىڭايلى, سونىڭ ءبىرى – مەكتەپ ماسەلەسى.
قوعام, ارينە ءۇنسىز ەمەس, اسىرەسە, اۋىل مەكتەبىنە قاتىستى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرلەرى مەن قاراپايىم ەڭبەككەرلەرى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايتۋىن ايتىپ, شىرىلداپ-اق جاتىر. تاياۋدا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە داريعا مۇشتانوۆانىڭ مىناداي سوزدەرى باسىلدى: «كوڭىلدى كۇپتى قىلىپ تۇرعان نە ماسەلە؟ ول – مەكتەپ! ەڭ جاندى جەر. اۋىلدى وبا جاساعىڭ كەلسە, مەكتەبىن قۇرت. ءبىتتى! قالعانى وزىنەن ءوزى بىتىراپ كەتەدى». («ەQ», 21.04.2021). بۇل – كوپتىڭ جانايقايى.
شىنداپ كەلگەندە, بالالارى از, شاعىن كومپلەكتىلى اۋىل مەكتەپتەرىن ساقتاپ قالۋدا جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ قولىن بايلايتىن ءبىر نارسە بار. ول – وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ زاڭنامالىق قۇجاتى, ءمانى: نەگىزگى مەكتەپ ءۇشىن – 41, جالپى ورتا مەكتەپ ءۇشىن – 81 بالانىڭ بولۋى.
زامان وزگەرىستە. اۋىل جاعدايى باسقاشا. وقۋشىلار سانى كەمۋدە. ادامى ازايسا دا, جەردىڭ قاسيەتى, وعان دەگەن مۇقتاجدىق ارتا تۇسەدى. اۋىل جۇرتى دا ءوزىنىڭ قولىنان كەلگەنىن ىستەۋدە. كەيبىر قابىلەتتى اكىمدەردىڭ, ىسكەر ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا سىرتتان كوپبالالى وتباسىلاردى كوشىرىپ اكەلىپ, ولارعا جاعداي جاساپ, مەكتەبىن ساقتاپ قالعاندار بار. بىراق ءبارىنىڭ قولىنان بۇنداي شارۋا كەلە بەرمەيدى.
مەكتەپتى ايعاي-شۋسىز شەشۋدىڭ, حالىقتى ابىگەرگە سالماۋدىڭ جولى – اتالعان زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋ. ءبىرىنشى – نەگىزگى جانە جالپى ورتا مەكتەپتەردىڭ قىزمەت ىستەۋى ءۇشىن قاجەتتى بالالار سانىن ازايتۋ. ەكىنشى – وزگەرىس ەنگىزۋ ءالى ەرتەرەك دەسە, اتالعان زاڭنامانىڭ ورىندالۋىنا توقتاۋ قويۋ, ياعني ون-ون بەس جىلعا موراتوري جاريالاۋ. وسى كەزەڭدە حالىقتىڭ دا, ۇكىمەتتىڭ دە كوزى جەتىپ, تۇپكىلىكتى ءبىر شەشىمگە كەلەر ەدى.
سونىمەن, ءسوزىمنىڭ باسىندا اتاعان اۋىلىما كەلەيىن. ول – قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانىنا قاراستى اقباۋىر دەگەن كادىمگى قازاقى اۋىل.
اقباۋىر – 1915 جىلى ومبى گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ شەشىمىمەن اۋىل مارتەبەسىن العان ەلدى مەكەن; مەكتەبى 92 جىل بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان اۋىل. اشتىق جىلدارى بىردە-ءبىر ادامىن قۋعىنعا ۇشىراتپاعان, كەرىسىنشە, سىرتتان كەلگەن ادامدارعا پانا بولعان اۋىل. ارينە, ۇلتىمىز تراگەديالى ءومىردى باسىنان كەشىپ جاتقان كەزەڭدە بۇنى ماقتانىشپەن ايتا المايمىز, بۇل – بۇكىل ورماندى ءورت جالىنى وراپ جاتقاندا, ءبىر تال اعاشتىڭ باسىندا تاعدىردىڭ جازۋىمەن امان قالعان قۇستىڭ ۇياسى ىسپەتتى. بىراق دەرەكتىڭ اتى دەرەك. ەسەسىنە, ءبىر اۋىلدان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 20-دان استام ادامى بوزداق اتانسا, 20-دان استامى جارالى, مۇگەدەك بولىپ ورالدى. 15 جاسىندا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شىعارمالارىن دارىپتەگەنى ءۇشىن, الاش ارداقتىلارىمەن بىرگە تۇرمەگە جابىلعان اسىلبەك سۇلەيمەن ۇلىنىڭ, 300 جىلدىق ۇستازدىق ديناستيا قۇرعان (كەلىن, جيەندەرىن قوسپاعاندا) نىعمانوۆتار, اكادەميك ياحيا اۋباكىروۆ وقىعان, مەكتەپ ديرەكتورى بولعان, قاراپايىم ادامداردىڭ ادال ەڭبەك ەتكەن جەرى. بۇل شاعىن تىزىمگە جاس تا بولسا, باس بولىپ جۇرگەن, وسى اۋىلدىڭ تۋماسى ايتىسكەر اقىن ديدار قاميدى دا قوسۋعا بولادى.
بيىل ءوزىمنىڭ قالاۋىم ءارى اۋىلىمنىڭ تىلەگى بويىنشا, وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ, نەگىزگى مەكتەپتىڭ تۇراقتانۋىنا جاردەم سۇرادىم. مەكەمە باسشىسىنىڭ پىكىرى بويىنشا – اۋىل بالالارىنىڭ ءبىلىمى وتە تاياز. بۇلاي دەپ كەسىپ ايتۋ, قازىرگى وقىتۋ تەحنولوگيالارى دامىعان زاماندا ءبىلىم باسقارۋ ورگاندارىنىڭ السىزدىگى دەپ ويلايمىن.
سونىمەن, قىس ايىندا رەسمي جاۋاپ بەردى, ءۇزىندى: «اقباۋىر نەگىزگى مەكتەبى باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى رەتىندە... قاراستىرىلاتىن بولادى», «...لاۋازىمدى تۇلعالارعا نەمەسە سوتقا شاعىمدانۋىڭىزعا قۇقىعىڭىز بار». «تۇيە سۇراپ ەدىم, بيە بەرگەنىنىڭ» ءتاسىلى. سوندا باسقا جەرلەردەگى وسى سەكىلدى مەكتەپتەردى جابۋعا شاماسى كەلە مە؟ جاقىندا ونلاين بويىنشا شەشىمىن قايتالادى.
مەكتەپتى جابۋ – ءبىر ساتتىك شارۋا, ال ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ – ولگەن ادامدى تىرىلتۋمەن پارا-پار.
ۇلى دالانىڭ بەلگىسى – ونىڭ ساۋلەتتى قالالارى عانا ەمەس, داۋىرلەپ تۇرعان ون شاقتى شارۋاشىلىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ونىڭ مال-جانعا تولى ساي-سالاسىندا, ەسىك الدىندا قاراڭ-قۇراڭ جۇرگەن ويىن بالاسىندا; ونىڭ بولاشاعى – قارا بالادا, قارا جەردە ءارى قارا سوزدە. ۇشەۋىنىڭ باستارىن قوساتىن, ابايشا ايتساڭ – ءىلىم, ءىلىم نەگىزى – اۋىلدا, ونىڭ مەكتەبىندە.
مارات ءتۇسىپوۆ,
زەينەتكەر
قاراعاندى وبلىسى
