2018-2019 وقۋ جىلىنداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋدىڭ 28 توبى بويىنشا 149 028 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ونىڭ ىشىندە ستۋدەنتتەردىڭ 60 پايىزى, ياعني 86 304-ءى مىنا 5 ماماندىقتا وقيدى: دەنە شىنىقتىرۋ – 26 522; ەكى شەت ءتىلى – 20 561; باستاۋىش وقىتۋدىڭ پەداگوگيكاسى مەن ادىستەمەسى – 17 265; مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ – 12 263; پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا – 9 664. قالعان 23 ماماندىقتا 62 724 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا.
ناقتىلاي كەتەتىن بولساق, 2019-2020 وقۋ جىلىندا پەداگوگيكالىق عىلىمدار بويىنشا 8 218 گرانت بولىنگەن بولاتىن. ونىڭ ىشىندە 2 450 گرانت, ياعني گرانتتىڭ 30 پايىزى وسى ماماندىقتارعا ءبولىندى: دەنە شىنىقتىرۋ – 150, ەكى شەت ءتىلى – 800, باستاۋىش وقىتۋدىڭ پەداگوگيكاسى مەن ادىستەمەسى – 550, مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ – 750, پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا – 200. قالعان 23 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا بولىنگەن گرانت سانى جالپى گرانتتىڭ 70 پايىزىن (5 768) قۇرايدى.
ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى ءۇش جايت قازاق قوعامىن ويلاندىرۋى ءتيىس. ءبىرىنشىسى – ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بارلىعىن پروفيلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ءبولۋ. ەكىنشىسى – اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايى. ءۇشىنشىسى – مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ بىلىكتىلىك تەستىلەۋىنەن ءوتىپ جاتقاندىعى. ەندى وسىعان جەكە-جەكە توقتالا كەتەيىك.
ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا تاياۋ ارادا قولعا الىنۋعا ءتيىس پروفيلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر قانداي تاپسىرمالاردى ورىندايدى؟ ازىرشە, جاڭا فورماتسياداعى مۇعالىمدەر – قازىرگى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىندەگى مۇعالىمدەر. جاڭا فورماتسيا پەداگوگى – رۋحاني دامىعان ءارى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ەسەيگەن, پەداگوگيكالىق قۇرالداردىڭ بارلىق تۇرلەرىن شەبەر مەڭگەرگەن بىلىكتى مامان, ءوزىن-ءوزى ءاردايىم جەتىلدىرۋگە ۇمتىلاتىن شىعارماشىل تۇلعا. وسىنداي جوعارى ءبىلىمدى شىعارماشىل تۇلعانى قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ ءۇشىن پروفيلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاۋاپتى ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى دەسەك تە, تاپ وسىنداي مۇعالىمدەر دايارلاۋ ءۇشىن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىندەگى ماتەريالدىق, تەحنيكالىق بازانى, بولاشاق مۇعالىمدەر دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردى تولىق قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
شەشىمى كۇردەلى ەكىنشى ماسەلە – ارينە, اۋىل مەكتەپتەرىندە ءدال قازىر قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى احۋال. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستاندا قازىر جالپى 7 مىڭنان اسا مەكتەپ بار. ونىڭ ىشىندە شاعىن جيناقتى مەكتەپتەر – 3 230, ليتسەي جانە گيمنازيا – 124, نزم – 22, قالعانى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر. ياعني بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكاداعى مەكتەپتەردىڭ 42 پايىزىن شاعىن جيناقتى اۋىل مەكتەپتەرى قۇرايدى.
مەكتەپ – الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتىسى. اۋىل مەكتەبىنىڭ ماسەلەسى – قازاقتىڭ ەلدىگىنىڭ ماسەلەسى. اۋىل مەكتەبىندە قازاق ۇلتىنىڭ بولاشاعى, ءۇمىت ارتقان ەرتەڭى, حالىق ارمانىن ارقالاعان جاس جەتكىنشەك وقىپ, تاربيەلەنىپ جاتىر. شاعىن جيناقتى مەكتەپكە ءتان قيىندىقتار – مەكتەپتەردە قوسارلانعان ماماندىقتارعا يە كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, وقۋ پروتسەسى ەكى تىلدە جۇزەگە اساتىن مەكتەپتەردە كادرلار تاپشىلىعى, ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ تولىق وقۋ جۇكتەمەسىمەن قامتىلماۋى. ەلىمىزدە جيىرمادان استام جوعارى وقۋ ورنىندا قوسارلانعان ماماندىقتار دايارلانۋدا, الايدا ناقتىلى قانداي قوسارلانعان ماماندىقتارعا سۇرانىس بار ەكەندىگى جانە بۇل ماماندىقتاردى دايارلاۋدا قانداي وقۋ ورىندارىنا باسىمدىلىق بەرىلۋ كەرەكتىگى ساراپتاۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى سول ايماقتىڭ تۇلەكتەرى نەگىزىنەن سول قيىنشىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان بولاشاقتا اۋىلعا, ونىڭ ىشىندە شاعىن جيناقتى مەكتەپتەرگە مۇعالىم دايارلاعان كەزدە ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ, قانداي ماماندىقتار كەرەك ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك.
سوڭعى ەكى جىلدان بەرى مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ بىلىكتىلىك تەستىلەۋىنەن ءوتىپ جاتقانى – دەر كەزىندە قولعا الىنعان دۇنيە. بىلتىرعى وتكەن بىلىكتىلىك تەستىلەۋىنىڭ ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرتسەك, جۇرگىزىلگەن تەستىلەۋگە 70 مىڭنان اسا مۇعالىم قاتىسىپ, ولاردىڭ 44%-ى شەكتى بالدان جوعارى جينادى, ال 56%-ى سول بىلىكتىلىك تەستىلەۋىنەن وتپەي قالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ءوز تاراپىمىزدان مەكتەپ مۇعالىمدەرى اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا تالداۋ جاساۋ بارىسىندا مۇعالىمدەردىڭ ءپان بويىنشا تومەن ءبىلىم ناتيجەسىن كورسەتكەنىن بايقادىق. مىسالى, ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ 285-ءى ساۋالنامادان ءوتتى. «قاي تاراۋدان ءبىلىمىڭىزدى جەتىلدىرگىڭىز كەلەدى؟» دەگەن سۇراققا ەڭ كوپ تاڭدالعان «تريگونومەتريالىق تەڭدەۋلەر مەن تەڭسىزدىكتەر جانە ولاردىڭ جۇيەلەرى» جاۋابى بولدى. ەندى ءبىز تاپ وسى مۇعالىمدەر مۇددەلى بولىپ وتىرعان بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا قالايشا قول ۇشىن بەرەمىز؟ بۇل ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ بىلىكتىلىگىن قولعا الۋىمىز كەرەك. ەل بيۋدجەتىنەن ارنايى بولىنگەن قارجى نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامدى شالعايداعى (سينگاپۋر, فينليانديا, مالايزيا) جانە كورشىلەس رەسەي (ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, نوۆوسيبيرسك) ەلدەر ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنا جىبەرۋ ارقىلى كادرلاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە ناقتى قادامدار جاساۋ قاجەت-اق. وسى ارقىلى ءبىز تومەندەگىدەي كۇتىلگەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الامىز. ياعني ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ زاماناۋي ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ (نزم-ءنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نەگىزىندە); ىنتىماقتاستىق ءبىلىم بەرۋ ورتاسى پروتسەسىندە ماماندىقتاردىڭ ءبىلىم باعدارلامالارى اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋ مەحانيزمىن ازىرلەۋ; بولاشاق مۇعالىمنىڭ پەداگوگيكالىق مادەنيەتىن دامىتۋ, ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن كوركەمدىك تەحنولوگيالاردى قولدانۋ; پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ STEM زەرتحاناسى نەگىزىندە اكادەميالىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ەكوجۇيەسىن قۇرۋ ارقىلى قاجەتتى قۇزىرەتتىلىكتەردى قالىپتاستىرۋ جانە پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ كاسىبيلىگىن دامىتۋ.
ءسوز سوڭىندا تۇيىندەپ ايتارىمىز, وزگەرمەلى ومىردە مۇعالىمدەر بارلىق ساتىدا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەرمەن جانە پاندىك سالالارداعى ازىرلەمەلەرمەن بىرگە دامىپ وتىرۋى ءتيىس.
ورالتاي جولىمباەۆ,
«سەمەي قالاسىنىڭ شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتى»
كەاق پروفەسسورى
