شىنىمەن دە وتكەن زاماننان قالعان تۋىندىلارعا, جادىگەرلەرگە, تاستارعا تۇسكەن كونە كەسكىندەرگە كوز سالساق, ەسكى دۇنيەلەرگە ۇڭىلسەك, اڭىزداردى, ميفتەردى, ەرتەگىلەردى جاڭعىرتىپ, وبالاردان تابىلعان زاتتارعا قاراساق, ادام ادام بولىپ جاراتىلعالى ادامزات ءۇشىن انانىڭ ءرولى وراسان زور بولعانىن پايىمدايمىز.
ءسوزىمىز جالاڭ بولماۋى ءۇشىن كونە زامان اڭىزدارى نە دەيدى, سونى باعامداعانىمىز دۇرىس. گرەك اڭىزى مىناۋ ءتۇپسىز جالعان دۇنيەدە پايدا بولعان جەردىڭ اتى – گەيا اتتى قۇداي, ال گەيا بولسا ۋراند – اسپاندى جانە پونت – تەڭىزدى جاراتادى دەيدى. ريمگە جاقىن جەر چەرۆەتەردەن تابىلعان اتتيكالىق امفوردا بەينەلەنگەن – زەۆس پەن مۇحيت قۇدايى مەتيدانىڭ قىزى, افينا پاللادا اقىلدىڭ كورىنىسى, بەلگىسى رەتىندە باعالانادى. ال وليمپ بيىگىندە ماڭگى ءومىر كەشكەن زەۆس بولسا, 9 اۋەندى سول جەرگە الىپ شىعىپ تىڭدايدى, ولاردى ەستە ساقتاۋ قۇدايى منەموزينا جاراتقان ەدى. ول اۋەندەر: كليو – تاريح مۋزاسى, كالليوپا – ەپيكالىق ولەڭدەر مۋزاسى, مەلپومەنا – قايعى مۋزاسى, ۋرانيا – استرونوميا مۋزاسى, تەرپسيحورا – بي مۋزاسى, ەراتو – ماحاببات ولەڭدەرى مۋزاسى, ەۆتەرپا – ليريكالىق پوەزيا مۋزاسى, پوليگيمنيا – قۇدايلار قۇرمەتىنە ارنالعان رۋح. ياعني اڭىز بويىنشا مىناۋ الىپ دۇنيەنى, ءتىپتى ادام بويىنداعى بار قاسيەتتى, سانامىزداعى بار ونەردى انا قۇدايلار جاراتقان.
قازاق حالقىنىڭ بايىرعى اتا-بابالارى ءۇشىن دە وزەن – انا, كۇن – انا, اي – انا. حالقىمىز قاسيەتتى قارا جەردى – جەر-انا دەپ قۇرمەتتەپ, تۋعان ءتىلىن – انا ءتىلى دەپ اسپەتتەگەن. ءيا, انانى الىپ بايتەرەككە دە تەڭەيمىز, ونىڭ ساياسىندا ء«بىر قولىمەن بەسىكتى, ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەگەن» انانىڭ ايالى الاقانى, اسقان ءتوزىمىنىڭ ارقاسىندا جاراتقان بەرگەن عاجايىپ اقىل مەن مىناۋ شەكسىز دۇنيەنىڭ يەسى – ادامزات ءومىر ءسۇرىپ, وركەندەپ, ءوسىپ جاتىر. سوندىقتان دا انامىزدىڭ ەسىمىن قاۋىرسىن قالامنىڭ ۇشىمەن «اسپانعا جازامىز», بەينەلەۋ ونەرىمەن تاسقا قاشاپ سالامىز, عاجايىپ ميفتىك بەينەلەرگە اينالدىرامىز, اڭىزدار مەن ەرتەگىلەر تۋدىرامىز, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتەمىز. اقىن ايتقانداي: «ەكى جىر جازساق بىرەۋىن اناعا ارنايمىز». بۇل جەردە دە اقىندارىمىز انانى اسپانعا شىعارىپ, ايمەن, جەرمەن, كۇنمەن تەڭەستىرەدى. انانىڭ كۇندەي شۋاقتى مەيىرىمدىلىگى, ايداي اياۋلى اسەمدىگى, اسقار تاۋداي قايراتتىلىعى, توزىمدىلىگى, دارياداي استا-توك اقىلدىلىعى, دانالىلىعى, دۇنيەدەي كەڭدىگى, سۋداي تازا مولدىرلىگى, جەردەي جۇمساقتىعى, جومارتتىعى, بايتەرەكتەي سايالى بولۋى, قىسقاشا ايتقاندا بار وبرازدى بەينەسى, كونە زاماننان-اق اناعا دەگەن سەنىمىمىزدىڭ, ماحابباتىمىزدىڭ, قۇرمەتىمىزدىڭ بەلگىسى. ادامزات جارالعالى بەرى انانىڭ ءرولى ەشقاشان ومىردە دە, تىرشىلىكتە دە تومەندەمەگەنىن, قايتا قاسيەتى اشىلىپ, قۇدىرەتى ارتىپ جاتقانىن, ابرويىنىڭ توردەن ورىن الىپ, ونەردەگى, ومىردەگى بەينەسىنىڭ قول جەتپەيتىن بيىككە شارىقتاعانىن كورسەتەدى.
ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن اندرونوۆ مادەنيەتىندەگى ەسكەرتكىشتەردى زەردەلەسەك, اناعا قاتىستى دۇنيەلەر ول جەردە وتە كوپ. مىسالى, ب.ز.د. VIII-VII عاسىردا جاسالعان شاش قىستىرعىشتار, بىلەزىكتەر, اينالار تابىلعان, ب.ز.د. XIV-VII عاسىرلاردى قامتيتىن قوتانەمەل بەيىتىنەن تابىلعان شەكەلىك ساقينالار, ب.ز.د. XII-IX عاسىردا جاسالىنىپ, مىڭشۇقىر زيراتىنان تابىلعان التىنمەن جالاتىلعان قولا سىرعا, قويشوقى قورىمىنان تابىلعان مونشاقتار, ەسىك بويىنان تابىلعان التىن اشەكەيلەر. بۇل جادىگەرلەر شىنىمەن تاماشا بۇيىمدار. كۇنگە, ايعا, جەرگە تابىنعان اجەلەرىمىزدىڭ ساق زامانىنداعى كيىم ۇلگىلەرى م.ۆ.گورەليكتىڭ رەكونسترۋكتسياسى بويىنشا قالپىنا كەلتىرىلىپتى. ايتپاعىمىز, سول زامانداردىڭ وزىندە ايەلگە ارنالعان بۇيىمداردان اناعا دەگەن قۇرمەت پەن ماحابباتتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇر.
VI-VII عاسىردا التايدان تابىلعان بالبال تاستار, قولا داۋىرىندەگى, ساق داۋىرىندەگى, تۇركى تىلدەس حالىقتارداعى, ەۋروپا دالاسىنداعى كەمپىرتاستار, باياناۋىل ماڭىندا, الاسۋ, قارقارالى, بەعازى, جىلىسباي, جەكەشات مەكەندەرىندە كەزدەسەتىن كەمپىرتاستار انا بەينەسىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. دالامىزدا ءالى دە قاسقايىپ تۇرعان قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ كەسەنەسى, ايشا ءبيبى كەسەنەسى, باباجى قاتىن ەسكەرتكىشى, جۇبان انا ەسكەرتكىشى, قاراشاش انا, بەگىم انا كەسەنەلەرى دە ۇلان-عايىر دالانى قونىستانعان تايپالاردىڭ سالت-ءداستۇرىن ايشىقتاپ, سول قوعامداعى ايەلدىڭ ورنىن كورسەتىپ, انا وبرازىن تولىقتىرا تۇسەدى.
«وتان-انا», «جەر-انا» ءۇشىن الىپ سوعىستاردىڭ بولعانى راس, سوعىستاردىڭ ءالى دە ۇزىلمەي كەلە جاتقانى دا ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. افينا قۇدايىنىڭ ەڭ سۇيىكتىسى وديسسەي, يتاكا ارالىنىڭ پاتشاسى, ول قۇداي انانىڭ ارقاسىندا, قيىندىقتان قۇتىلىپ, سوڭىندا جەڭىپ شىعادى. امورگا بولسا ب.ز.د. 305-334-جىلدارداعى ساق پاتشاسى, كيردىڭ قولىنا تۇسەدى, سوندا امورگانىڭ جۇبايى, باتىر انا اسپەتتەر حانشا كوپ اسكەرمەن بارىپ پاتشانى بوساتىپ الادى. تۇمار حانىم ب.ز.ب. 570-520-جىلدارى ءومىر سۇرگەن ساق پاتشاسى. ول ايەل پاتشانىڭ ەرلىگى مەن ورلىگى, اقىلى اسقان, ايلالى پاتشا بولعانى, سول زامانداعى ايەلدەردىڭ قوعام دامۋىنداعى ەڭ جوعارعى يەرارحيادا بولعانىن كورسەتەدى. ونىڭ اسقاق رۋحى بۇكىل ادامزاتقا ءالى دە ۇلگى. بۇل اڭىزداردان انانىڭ پاتشالارعا دا, باتىرلارعا دا, بار حالىققا, ياعني الەمدەگى وزگەرىستەرگە ءوز اسەرىن تيگىزەتىنىن كورەمىز. دانالىعىمەن اتى شىققان انالارىمىز الىپ سوعىستاردى دا, جەكە باتىرلار اراسىنداعى بىتىسپەس تارتىستى دا ەكى ورتاعا تازالىق سيمۆولى – اق ورامالىن تاستاپ, ءاپ-ساتتە توقتاتقان كەزدەرى بولعان. انانىڭ قانتوگىستى قالامايتىن, بەيبىتسۇيگىش قاسيەتىنىڭ, بارىنەن دە بيىك تۇرعانىنىڭ كورىنىسى وسىلاي جىر شۋماقتارىندا جازىلعان. مىنە, سول كەزدەگى انانىڭ دانالىعىن, اقىلىن, قۇدىرەتىن, اناعا دەگەن ادامزاتتىڭ قۇرمەتىن وسى ءبىر ساتتەن-اق بىلەمىز. ەل اۋزىنداعى اڭىزداردان قادىر-قاسيەتى ەرتەدەن-اق تانىلعان, ايتقان ءسوزى اقيقاتقا اينالعان, بولجامپاز, كىشىپەيىل, توڭىرەگىنە نۇرىن شاشقان, VI-VII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن دومالاق انا – نۇريلا – قازاق حالقىنىڭ وسىنداي ابىز انالارىنىڭ ءبىرى. مۇنى بىزگە جەتكىزگەن تاعى دا كونە شىعارمالار, ەسكى جازبالار. تاريحي-دەرەكنامالىق ەڭبەكتەردە قازاق ىشىندەگى قاسيەتتى انالاردىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ, كەيدە ولاردىڭ ەسىمىمەن تۇتاس رۋ-تايپالاردىڭ اتالۋ فاكتىلەرى دە كوپ كەزدەسەدى. مىسالى: انا (شىن اتى بوكەي), دومالاق-انا (البان-سۋان, دۋلات رۋلارىن كەيدە وسىلاي اتايدى), قىزاي (نايمان), داۋلەتبيكە, التىن, ماۋكەش, ايبيكە, نۇربيكە, ۇلداي, جەزبيكە, ءنانجىل ت.ب. انالاردىڭ ەسىمدەرى رۋ اتىنا اينالعان. ءتىپتى كەيبىر قازاق رۋىنىڭ ۇراندارى دا انا ەسىمىمەن اتالعان.
حالىق بولمىسىنىڭ ايناسى – فولكلورىمىزدان جاعىمسىز ايەل بەينەسىن كەزدەستىرۋ قيىن. ونىڭ ورنىنا قۇرتقا, گۇلبارشىن, قاراكوز, قارلىعا, نازىم, اقجۇنىس, قىز جىبەك, بايان سۇلۋ, ايمان-شولپان, قاراشاشتىڭ ءبىرى اقىلىمەن, ءبىرى كوركىمەن, ەندى ءبىرى وجەتتىك-ەرلىگىمەن ەلگە قورعان, ۇرپاققا پانا انا بولعانىن كورەمىز.
ەندى ءار ءداۋىر سۋرەتشىلەرىنە توقتالساق, ساندرو بوتتيچەللي «ۆەنەرانىڭ تۋى» (1482-1483 ج.ج.), ەدگار دەگا «بيشىلەر» (XIX عاسىر), ەدۋارد مونە «وليمپيا» (1863 ج.), ۆان گوگ «ارلەزيانكا» (1888 ج.), رەمبراندت «ساسكيدىڭ پورترەتى» (1633 ج.), لەوناردو دا ۆينچي «دجوكوندا» (1503 ج.) «اۋليە اننا ماريام سابيىمەن» ت.ب. ايگىلى سۋرەتشىلەردىڭ نازىكتىككە تولى تۋىندىلارىن اتاپ وتۋگە بولادى, البەتتە بۇل ادامزاتتىڭ رۋحاني دامۋ كەزەڭىندەگى اسقاق تۋىندىلاردى بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم.
1734-1737 جىلدارى قازاق جەرىندە بولعان اعىلشىن سۋرەتشىسى دجون كەستەلدىڭ سۋرەتىنە قاراپ, ابىلقايىر حاننىڭ جۇبايى, اقىلدى, ءبىلىمدى, ەر مىنەزدى بوپاي حانىمدى بالالارىمەن بىرگە كورەمىز. ال تاريحقا ۇڭىلسەك اقىلى وزعان بوپاي حانىمنىڭ ورىس پاتشاسى انناعا, سوسىن ەليزاۆەتا پەتروۆناعا حات جازىپ, كۇيەۋىنىڭ ساياساتىن قولداعانىن, كۇرەسكەر انا بولعانىن بايقايمىز.
قازاق قوعامىندا ۇرپاق تاربيەسى, ءداستۇر جالعاستىعى, ادەت-عۇرىپتاردىڭ قالتقىسىز ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىرۋدا انانىڭ قىزمەتى ايرىقشا. انالار اۋەلى ءۇي-ىشىمەن, وتباسى بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, ودان اسسا, اۋىل-ەل ىنتىماعىنىڭ جاراسۋىنا ىقپال جاساعان. ادۋىن بي, ازۋلى حانداردىڭ ءوزى ەل انالارىنىڭ ايتقان اقىلىنا قۇلاق اسىپ وتىرعان. انالار بەينەسى قازاق جازۋشىلارىنىڭ تاريحي-كوركەم شىعارمالارىندا دا جان-جاقتى سومدالعان. م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنداعى» زەرە, ۇلجان, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ۇلپانى ت.ب. كوركەم بەينەلەردە بۇكىل قازاق ايەلدەرىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى جيناقتالىپ, شەبەرلىكپەن كورسەتىلگەن.
مۋزىكا ونەرىندە انا تاقىرىبىن قوزعاماعان كۇيشى, ءانشى, سازگەر جوق دەسەك تە بولادى. سازگەرلىك ونەر مەن اقىندىق ونەردەگى انا بەينەسىن «انا تۋرالى جىرىنان» تىڭداساق جەتكىلىكتى. ءا.بەيسەۋوۆ, ە.حاسانعاليەۆ, ءا.ەسپاەۆ سياقتى دارىندى كومپوزيتورلار, ولاردىڭ وكشەسىن باسقان م.وماروۆ, م.ءىلياسوۆ سياقتى كەيىنگى بۋىن كومپوزيتورلارى, اتى اتالماي كەتكەن ونەر قايراتكەرلەرى دە قازاق مۋزىكاسىن بيىككە شىعاردى, ءوز زامانىنداعى «انا» بەينەسىن باسقاشا جىرلاپ, باسقا اۋەن بوياۋىنا مالىندىرىپ, اسقاقتاتا ءتۇستى. كۇي اتاسى قۇرمانعازى, كۇيشى انامىز دينا نۇرپەيىسوۆا, م.تولەباەۆ, ا.جۇبانوۆ, ع.جۇبانوۆا, ك.دۇيسەكەەۆتىڭ شىعارمالارى دا انادان باستاۋ الادى. انا بەينەسىن اسقاقتاتقان انشىلەر ساپىنىڭ باسىندا ك.بايسەيىتوۆا, ج.وماروۆا, ر.باعلانوۆا, ە.سەركەباەۆ, ب.تولەگەنوۆا, ر. رىمباەۆا, ب.شۇكەەۆ, م.ءجۇنىسوۆا, ن.ەسقاليەۆا ەسىمدەرى ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى. انانىڭ بالاعا دەگەن ماحابباتىن, ايەل ماحابباتىن جىرلاعان, اسپەتتەگەن ەلىمىزدىڭ اقىندارى مەن جازۋشىلارى دا جەتەرلىك.
تەاتردا بەينەلەنگەن اناعا كەلسەك م.اۋەزوۆ اتىنداعى «اكەمتەاتردا» قويىلعان سوعىس جىلدارىنداعى انا وبرازىن كوتەرگەن ش. مۇرتازانىڭ «اي مەن ايشا», ش. ايتماتوۆتىڭ «انا-جەر-انا», ۇ.ەسداۋلەتتىڭ ۇلى ابايدىڭ اجەسى تۋرالى «زەرە», استانا تەاترىندا قويىلعان ر.مۇقانوۆانىڭ يبراھيم پايعامباردىڭ جۇبايى «ساررا» تۋرالى, ءا.ورازبەكوۆتىڭ ء«بىر ءتۇپ الما اعاشى», يۋ.تسايدىڭ «قوشتاسۋ» دراماسى, ن.ساتس اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا قويىلعان «گارولد ي مود», ق.قوجامياروۆا اتىنداعى اكادەميالىق ۇيعىر تەاترىندا قويىلعان «انا وسيەتى», «تاعدير قيسمەتي», ۇلتتىق وپەرا تەاترىندا سومدالعان «دومالاق انا» بەينەسى ت.ب. اتى اتالماعان قويىلىمدار ەلىمىزدەگى وپەرا جانە دراما تەاتر ونەرىنىڭ قارىشتاپ دامىپ, انا وبرازىن بارىنشا بيىكتەتىپ كورسەتىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى.
ال قازاق بەينەلەۋ ونەرىندەگى ناعىز قازاق ايەل بەينەسى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ «قارىنداسىمنىڭ پورترەتى», قاناپيا تەلجانوۆتىڭ «جامال», ۇكى اجيەۆتىڭ «قازاق مادونناسى» سىندى تۋىندىلارىندا ۇلتتىق ناقىش, ۇلتتىق مىنەز, ۇلتتىق سۇلۋلىق ەرەكشە بيىكتىكتەن كورىنەدى. ءبىر عانا اعىمسال دۇزەلحانوۆتىڭ بەينەلەۋ ونەرىندەگى «تۇمار پاتشايىم», «قىز-جىبەك», «قىز ۇزاتۋ», «ايمان-شولپان» قازاق ايەلدەرىنىڭ مىنەزىن كورسەتىپ, تاريحتىڭ شىندىعى مەن ءداستۇرلى ادەت-عۇرىپىمىزدى, سالت-سانامىزدى تەرەڭدەتە سيپاتتاعان بولسا, نازىكتىك پەن حاس سۇلۋلىقتى بىلدىرەتىن («ساۋكەلە كيگەن قىز», «كوكتەم», «كول جاعاسىندا», «ادىراسپان», «كوكشەتاۋ») قىزدار بەينەسىنەن قازاق حالقىنىڭ تىلسىم بولمىسىن, اسقان سۇلۋلىعى مەن ەرلىگىن, ماڭگى ماحابباتتىن كورۋگە بولادى.
كەڭەستىك كەزەڭدەگى سۋرەتشىلەردىڭ دە ەڭ كوپ توقتالاتىن تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى ايەل بەينەسى-تۇعىن. ول بەينەلەر ماريا ليزوگۋبتىڭ «ەرتەگى» (1958 ج.), ءالي ءجۇسىپوۆتىڭ «مەنىڭ وتانىمنىڭ ايەلدەرى» (1965 ج.), سابىر مامبەەۆتىڭ «كيىز ءۇي جانىندا» (1958 ج.), ۇكى اجيەۆتىڭ «قازاق مادونناسى» (1979 ج.), ءابدىراشيت سىدىحانوۆتىڭ «توعىزىنشى ىقشام اۋدانى» (1972 ج.) جانە ت.ب. سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارىنىڭ ارقاسىندا كوپشىلىككە جەتكەن. وسى جىلدارداعى قاناپيا تەلجانوۆ, مولداحمەت كەنباەۆ, سابىر مامبەەۆ, ساليحيتدين ايتباەۆ, دۋلات اليەۆ, زەينەگۇل ءتۇسىپوۆا, ماعاۋيا امانجولوۆ, عاني بايانوۆ اتتى سۋرەتشىلەرسىز انا وبرازىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى جەردە قازاق كەسكىندەمەشىسى ءارى كينو سۋرەتشىسى ايشا عالىمباەۆانىڭ «باتىر اناسىن» ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
قازىرگى زامان سۋرەتشىلەرىنىڭ نەگىزگى يدەيا مەن تاقىرىپتى تارقاتۋى ءبىر بولعانىمەن, ءاربىر سۋرەتشى وزىندىك كوزقاراسى, تۇجىرىمى, كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى, دارا ەرەكشەلىكتەرى بار. مىسالى, قۇرالاي ۇمبەتوۆانىڭ «مۇراگەر» تۋىندىسى وسى جولدا كوپ ءوز ىزدەنىس پەن شەبەرلىگىن شىڭداۋدان تۋىنداعان. وتاندىق بەينەلەۋ ونەرىندە وسى پىكىرىمىزگە مىسال بولارلىق تۋىندىلار از ەمەس.
ال تاۋەلسىز قازاقستانداعى قولونەر سالاسىنداعى كەستە, بىزكەستە, كيىز, سۋلاپ باسۋ سياقتى تەحنيكالاردا ورىندالعان ونەر تۋىندىلارى دا كورەرمەندەرىن ەرەكشە مازمۇنعا تولى فيلوسوفيالىق ويعا جەتەلەيدى. جاستار شىعارمالارىنىڭ تاسىلدەرىنىڭ الۋاندىلىعىن, ستيليستيكالارىنىڭ ايقىندىلىعىن, باعىتتارىنىڭ بارلىق جاعىنان كلاسسيكالىق داستۇرىمىزگە جاقىندىعىن كورۋگە بولادى.
جالپى, انا تاقىرىبىنىڭ ارعى باستاۋىندا ءبىزدىڭ بۇگىنگى باعا جەتپەس بايلىعىمىز – التىن ازاتتىعىمىزدىڭ كونە جۇلگەسى جاتقاندىعىن اڭعارار ەدىك.
انا بەينەسى ارقىلى ءبىز قازاق جاستارىنىڭ رۋحىن جاڭا بەلەسكە كوتەرۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قايتا جاڭعىرۋى جولىندا اسىل انالار وتكەن جولدان عيبرات الا بىلگەنىمىز دۇرىس. انا بەينەسى مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا جول سالىپ, قوعامنىڭ ىنتىماعىن, بىرلىگىن نىعايتاتىن ۇلى كۇشكە اينالۋى ءتيىس.
اقتوتى رايىمقۇلوۆا,
مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى
