ايىرما
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ باسىندا رەسپۋبليكا پارلامەنتىندە ءتىلشى بولىپ ىستەپ جۇرگەن بەلگىلى جۋرناليست مارات توقاشباەۆ پەن اقىن عافۋ قايىربەكوۆ كوشەدە اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتادى.
− شۇكىرشىلىك, قازاق دەپۋتاتتارى دا قازىر ءسوز سويلەۋدى ۇيرەنىپ كەلەدى, − دەيدى مارات. − سويلەي-سويلەي شەشەن بولارسىڭ دەگەندەي, وسىلاردىڭ اراسىنان بيلەر دە شىعار دەگەن ۇمىتتەمىز.
سوندا عافاعاڭ:
− ماراتجان, سەن ءبىر نارسەنى ەسكەرمەي كەلەسىڭ... بۇگىنگى دەپۋتات پەن كەشەگى ءبيدىڭ ايىرماسى, كەرىسىنشە, از سويلەۋدە بولىپ تۇر عوي! − دەپتى.
باتا
1956 جىلى اقىن قاينەكەي جارماعامبەتوۆ بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن پارتيالىق سوگىس الىپ قالادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ, بىردە قالبالاقتاپ اسىعىپ كوشەدە كەلە جاتسا, الدىنان اقىن مۇزافار الىمباەۆ كەزدەسە كەتەدى.
− قايدا اسىعىپ باراسىڭ؟ − دەيدى مۇزاعاڭ. − ويباي, اتاما... باياعىداعى سوگىسىمدى الدىرايىن دەپ وبكومعا بەزەكتەپ بارا جاتىرمىن, − دەيدى قاينەكەي.
− ونداي بولسا , قالتاڭدا اقشاڭ بار ما, باتا بەرەيىن؟ – دەيدى مۇزاعاڭ.
− بار! − دەپ قاينەكەي بالاشا قۋانىپ كەتىپ, ون سومدىقتى ۇسىنا بەرەدى.
سوندا مۇزاعاڭ قولىن جايىپ, كوشەنىڭ ءدال ورتاسىنا تىزەرلەپ وتىرا قالىپتى دا, سوگىس العان دوسىنا بىلاي دەپ باتا بەرىپتى:
− بەردىم ساعان باتامدى,
كەشىرسىن وبكوم قاتاڭدى.
قاتىنىڭدى جىلاتىپ,
ءپاميلاڭدى شۋلاتىپ,
كوتەرە بەرمە كورىنەن,
كارى ارۋاق اتاڭدى,
ءاۋمين!
قولتاڭبا
ناۋرىز مەيرامى كەزى ەكەن, سوعان وراي الماتىنىڭ ءبىر الاڭىندا ۇلان-اسىر توي بولىپ, كىتاپ جارمەڭكەسى ءوتىپ جاتادى. جارمەڭكەگە ءبىر توپ اقىن-جازۋشى شاقىرىلىپ, وقىرماندار ولاردان قولتاڭبا الۋمەن بولادى. دوڭگەلەك ءجۇزدى اققۇبا ءبىر جىگىتتىڭ كىمنەن قولتاڭبا الارىن بىلمەي قىسىلىپ, ۇزىن ۇستەلدىڭ بىردە ارعى شەتىنە, بىردە بەرگى شەتىنە شىعىپ, يمەنىپ باتپاي جۇرگەنىن اقىن مۇزافار الىمباەۆ بايقاپ قالادى.
− ءاي, بالام, بەرى كەل! − دەيدى مۇزاعاڭ.
− اتىڭ كىم؟
– قاباي.
– داباي!
سولاي دەيدى دە, الگى جىگىتكە مىناداي قولتاڭبا جازىپ بەرىپتى:
«ۇسىندىم كىتاپ قابايعا,
ءبىزدى دە وقىپ ابايلا.
كوڭىلىمىزدى بەرمەيمىز,
وزگە تۇگىل − ابايعا».
الىبەك اسقار
نۇر-سۇلتان
ش ۇلىق
ىلدەباي كىرەبەرىستەگى قىزمەتشى قىزى:
– سىزگە پىقىپ اساباس دەگەن بىرەۋ كىرمەي كەتپەيمىن دەپ وتىر, – دەگەندە, بۇيرەگى بۇلك ەتە قالدى. پىقىپ – اتالاس تا تەتەلەس ءىنىسى. شايپاۋ, مىنەزى تىك, تەك توتەسىنەن تارتادى. مارقۇم اكەسى بۇنىڭ ەسەيىپ ەرجەتۋى عانا ەمەس, بىلە بىلسە, وسى لاۋازىمدى قىزمەتتىڭ «قىزىل كىرپىشىن» قالاپ بەرگەن سول كىسى. بالاسىنىڭ جولى بولماي ءجۇنجىپ جۇرەتىنىن بىلەتىن. نەدە بولسا, قولدان كەلسە كومەكتەسكەندى پارىز ساناپ قابىل الدى.
امان-ەسەندىكتى كەلتە قايىرىپ, ىنىسىنە:
– قالىڭ قالاي؟ – دەپ رەسمي تۇردە توتەسىنەن تارتىپ ەدى:
– تەسىك ش ۇلىق كيىپ ءجۇرمىن!.. – دەپ ول دا توتەسىنەن دۇڭك ەتكىزدى.
ىلدەباي ءبىر اۋىز سوزبەن بەدىرەيىپ وتىرعان ىنىسىنە ءسال-ءپال اقىلىن ايتقان بولىپ ەدى:
– بەرسە قولىنان, بەرمەسە جولىنان... اقشا مەن بيلىكتىڭ زامانى, قول جەتسە, ۇرىستا تۇرىس جوق! – دەپ كۇجىرەيە كۇڭك ەتىپ كوسەمسىگەن سوڭ:
– ءبىر قىزمەتكە قويايىن, بايقارسىڭ, – دەپ شىعارىپ سالدى.
ءىنىسى كەلەسى كەلگەندە دە:
– قالىڭ قالاي؟ – دەپ سۇراعىن كەلتە قايىرىپ ەدى:
– ش ۇلىعىم بۇتىندەلدى, ەسكى كولىكپەن تەپەڭدەپ ءجۇرىپ جاتقان جايىم بار... – دەپ قانا جاۋاپ قاتتى.
وعان بايقاۋ كەرەكتىگىن, پالە اياقاستى ەكەندىگىن ەسكەرتىپ, ونىسىنا: «زامانىنا قاراي ادامى», «زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شال» دەگەن ماندەگى تىركەستەردى ەستىپ: «پالە قايدا دەمە, اياقاستى» دەگەن بولىپ, تاعى ءبىر ءبۇرى بار قىزمەتتى بۇيىرتتى.
ءىنىسى كەلمەي كەتەدى, كەلسە تەگىن كەلمەيتىنىن بىلەتىن باسى, بۇل باس سۇعۋىندا:
– ە, قالىڭ نەشىك؟ – دەپ سۇراعىنداعى ءسوزدى وزگەرتكەن بولدى.
– كولىگىمە كوڭىلىم تولادى. تەك تار ۇيدەن تىنىسىم تارىلىپ جۇرگەنى... – دەپ, بۇرىنعى بۇقا مىنەز جوق, ايتارىنا ءسال-ءپال «قان جۇگىرىپ» جۋاسىعانداي.
ىلدەكەڭ ىشتەي مۇنىسىنا شۇكىرلىك ەتىپ, كوزدەپ جۇرگەن بەلدى قىزمەتىن بەلدەن باسىپ بەردى دە جىبەردى.
جوعالىپ كەتىپ, كەلەسى كەلگەنىندە:
– قالايسىڭ؟ – دەپ سىناي قارادى.
– ءۇيدى ۇلكەيتكەنمىن, كەلىنىڭىز ريزا! تەك پالەكەتتىڭ ايتارى بىتە مە, جەر الىپ ەل سياقتى ساياجايدا تۇرعانعا نە جەتسىن دەيدى, – دەپ كۇمىلجىگەن بولدى.
قولدان كەلەرى قىزمەت, تاعى دا بەدەلدى سالىپ, بەلدەن باسۋعا تۋرا كەلدى.
سودان, ءىنىسى ءىزىم-قايىم, بەتىن اۋلاق... ەندى-ەندى ىزدەۋ سالايىن دەپ جۇرگەنىندە, ءوزى ەمەس, كەلىن كەلىپ وتىر.
بىردەن:
– ءىنىم قالاي؟ – دەپ ەدى, كۇمىلجي پاراق قاعازدى الدىنا قويدى. كوز جۇگىرتىپ ەدى: «تۇرمەدەمىن... شۇلىق توقىپ ءجۇرمىن... توقىپ باستاپ, جاقىندا ش ۇلىق تسەحىنىڭ شەبەرىنە كوتەرىلدىم. كوكە, كومەكتەسىڭىز, ادال ەڭبەكتىڭ نە ەكەنىن ۇقتىم. شىققان بويدا بار كاسىپتى تارك ەتىپ, تەك ش ۇلىق توقۋمەن اينالىسامىن», دەپ كەلتە قايىرىپتى.
بەرىك سادىر,
نۇر-سۇلتان
«الىستان» وقۋعا الاڭداۋ
ءادىس كوپ ەكەن ءار تالاي,
باتىستا بۇلار بار تالاي...
دايىندىقسىز ال بىزدە,
اقىرى مۇنىڭ ارقالاي...
«جاڭالىق» ىسكە تاڭ تالاي,
ساۋالدار كوپ سان تالاي...
«كوكساندىقتان» بەرىلگەن,
بولا ما ءبىلىم, قالقام-اي؟!
بەلگىلەپ ءبىر ساعاتتى,
سىنىپتا ۇستاز ساباقتى,
بەرۋشى ەدى شارشاماي...
وتىرىپ ساباق وقۋعا,
ءبىلىمدى بويعا توقۋعا,
بولا ما ديۆان پارتاداي؟!
جەمقوردىڭ ءجون ۇققانى!
جەمقورلىق ىندەت شىققالى,
بولدى بۇل دا جۇقپالى...
قاۋىپتى بوپ تۇر قوعامعا,
قارجىعا قول سۇققانى...
تىنتىگەنمەن سولاردىڭ,
«تابىلماي» قويدى تىققانى.
اراسىندا بارشىلىق,
شەتەل اسىپ ىققانى...
مىرعاي بولىپ ءالى جوق,
ء«مۇيىزىنىڭ» شىققانى.
جالپى جۇرتپەن ويناماي,
جەكە باسىن ويلاماي,
التىن تويىن تويلاماي,
حالىقتىڭ دا جاعدايىن,
جەمقوردىڭ ءجون ۇققانى!
ءاي, بىراق...
قازىبەك اشىربەك ۇلى,
قىزىلوردا
ءازىل-ءاجۋا «اڭ-قۇس» اۋىلىندا
ءبىر باي جىگىت التىن بالىق ۇستاپ الادى دا:
– مەنىڭ ءتورت ايەلىم بار. ءبىر-بىرىمەن سىيىسپايدى, سولاردى ءبىر جونگە كەلتىرىپ بەرسەڭ... – دەيدى.
– ول قيىن نارسە ەكەن, باسقا ءوتىنىش ايتشى.
– جارايدى, ۇلەستەگى ءۇيىمدى الىپ بەرىپ, نەسيەلەرىمدى جاۋىپ بەرشى.
– ودان دا ايەلدەرىڭدى تاتۋلاستىرا سالايىنشى...
* * *
ءبىر جىگىت اڭعا شىعىپ, كوڭىلسىز ورالادى. ودان كورشىسى سۇراپ تۇر:
– ءتۇرىڭ بۇزىلىپ كەتىپتى عوي؟
– قابان اۋلايمىز دەپ ورمانعا بارعانبىز. بىراق كۇنى بويى ءجۇرىپ, ىزىنە دە تۇسە المادىق. سوسىن وقتىڭ ءبارىن ءارى اتىپ, بەرى اتىپ, قۇرتىپ تاستاعان كەزدە ۇلكەن ەكى قابان قاسىمىزعا كەلە قالماسى بار ما!
– سوسىن؟
– سوسىن قاشتىق...
* * *
ارىپتەستەر اڭگىمەسىنەن:
– مەن بالىققا بالامدى دا ەرتىپ بارىپ ءجۇرمىن.
– ول دا ىشە مە؟
دەگەن ەكەن
كىشكەنتاي سايتانعا اكەسى ءتۇسىندىرىپ وتىر:
– بالام, اناۋ جايىلىپ جۇرگەندى جىلقى دەيدى. مىنسەڭ – تۇلپار, جەسەڭ – اس.
– ال اناۋ شە؟
– ول – سيىر. ىشسەڭ – ءسۇت, جەسەڭ – ەت.
– ال اناۋ ەكى اياقتى شە؟
– وعان مۇلدە جولاۋشى بولما. ولار ادامدار: ىشەدى, جەيدى, ءبارىن بۇلدىرەدى... سودان سوڭ «سايتان ءتۇرتتى» دەپ ءبارىن بىزگە جابا سالادى.
* * *
ءبىر جاس بالا مەن كەيۋانا اۆتوبۋستا قاتار وتىرىپ قالادى. بالا اجەيدىڭ بەتىنە قاراپ وتىرىپ, ۇزدىكسىز ساعىز شايناۋمەن بولادى. ءبىر كەزدە اجەي جاس بالاعا ەڭكەيىڭكىرەپ:
– ءوزىڭ جاس تا بولساڭ, اقجارقىن, اڭگىمەشىل بالا كورىنەسىڭ. بىراق, وكىنىشكە قاراي, مەنىڭ ەكى قۇلاعىم دا ەستىمەيدى, – دەگەن ەكەن.
* * *
ناعاشى مەن جيەن جيەنىنىڭ ۇيىنە توڭازىتقىش الىپ كەلە جاتادى. جيەنى 15-ءشى قاباتتا تۇرادى ەكەن. ناعاشىسى توڭازىتقىشتىڭ اۋىر جاعىن كوتەرىپ كەلە جاتسا كەرەك, شارشاپ كەتىپ:
– جيەن, دەمالىپ الايىق. ايتپاقشى, قاي قاباتقا كەلدىك؟ – دەپ سۇرايدى.
سوندا جيەنى:
– ەكى جاڭالىعىم بار, ءبىرى جاقسى, ءبىرى جامان... قايسىسىنان باستايىن؟
– جاقسىسىنان باستاشى.
– جاقسىسى – 13-ءشى قاباتقا كەلدىك.
– جامانى شە؟
– ءبىز باسقا پودەزگە كىرىپ كەتىپپىز...
* * *
ايەلى كۇيەۋىنە:
– 500 تەڭگە بەرەم, قىزىڭدى بالاباقشاعا ءوزىڭ اپارا سالشى!
– قويشى, ەرىنىپ تۇرمىن.
قىزى:
– اكەل, مىڭ تەڭگە – ءوزىم بارامىن!
