قىمباتشىلىق قىسىمى

تولعاقتى تالاپتى ەسكى سارىننىڭ سورابىنا سالىپ, اقتالىپ قالماق بولىپ, «بىزدە عانا ەمەس, الەمدە سولاي» دەۋشىلەر دە توبە كورسەتەدى. ال  باعانىڭ قۇبىلۋىنا قاراي, ولاردىڭ قارا حالىققا «شاشاتىن شاشۋ» شاراپاتىن ايتا قويمايتىنى وكىنىشتى.

بىردەن ايتايىق, بۇل قولىمىزدا باردى ۇقساتا الماعاندىقتان, ۇلتتىق ءونىمدى قۇلدىراتىپ, شيكىزاتىمىزدى شەتكە ساتىپ, سول شەتكە الاقان جايۋدان, ونى دەلدالداردىڭ قولىنا ۇستاتا سالۋدان بولىپ وتىر دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.  بيىك لاۋازىم يەلەرى شىن ايتسا, ءۇش جىل, جەتى ايدان كەيىن ءجۇز پايىز وتاندىق ونىمگە قول جەتىپ, قوقىرايىپ وتىراتىن سەكىلدىمىز. «ولمەگەن قۇلعا بولدى جاز» - ءۇش جىل, جەتى اي دەگەن نە ءتايىرى؟! ورىندالماسا,  ءماجىلىس دەپۋتاتى ايقىن قوڭىروۆ  تىڭنان تۇرەن سالعانداي, بادىرايتىپ باتىل ەكپىنمەن ايتقان: «ەلىمىزدە وتباسى كىرىسى ازايىپ, قارىزى ءوسىپ جاتىر. حالقى كەدەي, ءوزى باي مەملەكەتپىز», دەگەن ءسوزى جالعاسا بەرمەك. سوندا قىمباتشىلىق قايدان؟ وسى جەردە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەزىندە ۇلكەن شەنەۋنىكتەرمەن بولعان جيىندا: ء«بارىڭنىڭ ۇستىڭدەگى كيىم – شەتەلدىكى, شەشىپ اكەتسە, جالاڭاش قالاسىڭدار»,  دەگەن اتالى ءسوزى ەسكە تۇسەدى.

دالامىز – بايتاق, الەمدە توعىزىنشى ورىندا تۇرمىز دەيمىز, كۇزدەگى ءونىمدى

جيىپ-تەرگەندە نەبىر ۇشان-تەڭىز ساندار ايتىلادى, ارتىنان سۇرگىن سىلتاۋ كولدەنەڭدەپ, نارىق زاڭى توبەسىن شوشايتىپ, اس اتاسى نان باعاسى ءوسىپ شىعا كەلەدى. قالتاسى قالىڭعا بۇل سالماق  سالا قويمايدى. بىلايعى جۇرت الاڭ كوڭىل. اسىرەسە,  بۇقارانىڭ نەسىبەسى سانالاتىن الەۋمەتتىك نان ەلوردادا ءبىر كۇنى توقسان تەڭگەگە, اراعا ەكى-ءۇش كۇن سالىپ ءجۇز ون تەڭگەگە ءبىر-اق «سامعادى». «بۇل قالاي؟» دەسەڭ, «جەتكىزۋشىلەر ۇن قىمباتتادى دەيدى», دەپ دۇكەنشىلەردىڭ سىركەسى سۋ كوتەرمەي كۇ­مىلجيدى.

بۇل جەر ۇستىندەگى وزەك جالعار باستى بايلىقتىڭ ءبىر عانا قىمباتتاۋ كورىنىسى دەسەك, جەر استىنىڭ تامىرىن بۇلكىلدەتكەن مۇناي ونىمدەرى, ياعني بەنزين باعاسى دا شارىقتاپ شىعا كەلدى. 145-157-دەن168-گە ءورشي كەلە, مۇنايلى ولكە اتىراۋدا 200 تەڭگەگە باردى. قازىر ەلوردادا ءار ءتۇرلى باعا: 175-182 تەڭگە ارالىعىندا.

سىلتاۋ سىقپىتى ەجەلگى «جىر»: اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى  توقتاپ قالدى, اكتسيز كوتەرىلدى, زاۋىتتىڭ ءوندىرۋ باعاسى ءوستى, تۇتىنۋ ازايدى (مۇندايدا دامىعان ەلدەردە نارىق تالابىنا, سۇرانىسقا  ساي  باعا وزگەرۋى ءتيىس دەلىنەدى)... بىزدە باعا ارزان, وزگەلەر تاسىپ اكەتەدى – وسىلاي جالعاسا بەرەدى. وزگەلەر نەگە تاسىپ اكەتۋى كەرەك؟ شەگەندەلگەن شەكارا, شەكاراشىلارىمىز بار ەمەس پە؟ الدە, سىبايلاسىپ العان جەمقورلار ەسە بەرمەي, جۇرتتى نەسىبەسىنەن قاعىپ وتىر ما؟

ءيا, ۋاقىت تالابىنا ساي باعا ءوسۋى كەرەك شىعار, بىراق ايلىق وسپەي تۇرمىسى تومەن وتباسىلار مەن زەينەتاقىسىن قايدا جەتكىزەرىن بىلمەي وتىرعان زەينەتكەرلەردىڭ  قالتاسىنا  اۋىر ءتيىپ, تيىن-تەبەنى  الاتىنىنا جەتپەي, داعدارا باستادى. ايتالىق, قازىر ۇلكەن-كىشىنىڭ بار «ارمانى» – دەنساۋلىق, اماندىق, اباي ايتقان ەل بىرلىگى, اقىل بىرلىگى. دەگەنمەن وسى جەردە  استارى قالىڭ تاعى ءبىر ماسەلە بار.  ءبىر كەزدە وتباسىلىق ەمحانا شىعىپ ەدى, ەندى ۇلكەن ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا ورنالاسقان  اتى دارداي, بازاسى تولىق ەمەس, جەكە دارىگەرلىك مەكەمەلەر جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت ولارعا قارجى بەرەدى ەكەن. الايدا ولاردىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى تولماعاندار جانى ءۇشىن اقىلىعا بارادى. اقىلىدا قابىلداۋ باعاسى بەس مىڭنان باستاپ, وسە بەرەدى. بەرگەن ءدارىسىن ساتىپ الاسىڭ, ينە سالعىزۋ – 500-1000, ءدارى قۇيعىزۋ 1000-2000 تەڭگەدەن جوعارى. باياعى ىرگەلى ەمحانالار, كەيبىر مەكەمەلەرگە تيەسىلى ەمحانالار, «مىقتىلاردىڭ» باراتىن ەمحاناسى, جەكە ەمحانالار – وسىلاي كەتە بەرەدى جۇرت جىكتەلىپ. بۇل  ءبارى كەرەمەت بولادى دەگەن جۇيەسى ب ۇلىڭعىر, جۇرتتىڭ جۇيكەسىن جۇقارتقان, كەيبىرەۋلەردىڭ بيزنەسى ءۇشىن جاسالعان باعدارلاما ما دەيسىڭ كەيدە.

سونىمەن, جىلان باۋىرلاپ كەلگەن قىم­باتشىلىق قىسىمى بۇركىت تۇياعىنداي ءبۇرىپ بارادى. قىمباتتاماعان نە قالدى؟ ۇندىستانداعى ۇدەپ كەتكەن ىندەتكە بايلانىستى شاي تاعى قىمباتتايدى دەيدى. بازار كۇيىپ تۇر. ولاردىڭ دا ءۋاجى  ۇيدەن بيىك. دەلدالداردىڭ ق ۇلى دەسە,  ارتىعى جوق بولار. ء«بىر جول – قۇلدىق جولى...ەكىنشى جول – جۇرتتىق جول», دەپ ەدى-اۋ مىرجاقىپ دۋلاتوۆ. قازاق  باعانىڭ قىسىمىنا قۇل بولىپ قالا بەرمەي, جۇرتتىق جولىندا جارقىراپ شىعار كۇنگە كەشىكپەي جەتسە ەكەن دەيىك.

سۇلەيمەن مامەت,
جۋرناليست