سۋرەتكە تۇسىرگەن مارابەي جۇنىسبەكوۆ
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تەلقوجا جانۇزاق ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى. ءتىلدىڭ تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ سالاسى – وناماستيكا ماسەلەلەرىن تەرەڭنەن زەرتتەپ, وسى عىلىم تارماعىنىڭ ەل تاريحىمەن تامىرلاسىپ, وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ايتۋلى عالىم قالىڭ قازاقتىڭ قابىلداۋىمەن «وناماستيكا اتاسى» اتاندى. ء تىل ءبىلىمى تارلانىنىڭ بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان دا وزەكتىلىگىن جويماعان جەتپىس جىلدان استام جاسامپاز ەڭبەگىن لايىقتى باعالاپ, شىعارمالارىنىڭ جارىققا شىعۋىنا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى جول اشىپ وتىر. جيىننىڭ مودەراتورلىق تىزگىنىن قولىنا العان اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى قاتىسۋشىلار الدىندا عالىمنىڭ سۇبەلى ەڭبەكتەرىنىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. تەلقوجا جانۇزاقتىڭ عىلىمداعى ەڭبەكتەرى تۇركى الەمى زەرتتەۋشىلەرى تاراپىنان دا تولىقتاي مويىندالعان, بۇل تاراپتا اكادەميا تۇركيانىڭ ەگەي ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ اۋقىمدى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, عالىمنىڭ قىزمەتىنە ارنالعان جيىننىڭ تابىستى وتكەنىنەن كوپشىلىكتى حاباردار ەتتى.
جيىنعا قازۇۋ اباي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانعارا دادەباەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجانوۆا, بەلگىلى عالىمدار ءالىمحان جۇنىسبەك, دانداي ىسقاقوۆ, رۇستەمبەك شويبەكوۆ, قىزدارحان رىسبەرگەن, بەكجان ءابدۋالى, سونداي-اق بىرقاتار زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
«قازاق ونوماستيكاسى» اتتى جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن اتقارۋعا ورتاعا فيلولوگ-عالىمدار جانعارا دادەباەۆ پەن ءالىمحان جۇنىسبەكوۆ شاقىرىلىپ, اۆتوردىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا جيناقتىڭ لەنتاسى قيىلدى.
اكادەميانىڭ ۇسىنىسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ءال-فارابي اتىنداعى كىتاپحانانىڭ ءتورىن ۇسىنعان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الەۋمەتتىك دامۋ جونىندەگى پرورەكتورى ءاليا ماساليموۆا جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن جاساپ, ىرگەلى عىلىم رەتىندە قالىپتاسۋى جولىندا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن تەلقوجا سەيدىن ۇلىنىڭ ءوز ءىسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارعانىنا جانە عىلىمعا سونى جاڭالىق اكەلگەنىنە جان-جاقتى توقتالدى. تۇساۋكەسەر اياسىنداعى جيىن 95 جىلدىق مەرەيتوي قارساڭىندا وتكىزىلىپ وتىرعاندىقتان ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنىڭ ابىز اقساقالى, قادىرلى تۇلعاسىنىڭ ۇستىنە قۇرمەتپەن شاپان جابىلىپ, لايىقتى تارتۋ جاسالدى.
«مەنى وناماستيكا دەيتىن وقشاۋ جاتقان عىلىمنىڭ جولىنا باعىتتاپ, عالىم رەتىندە باقىت سىيلاعان تۇركولوگيانىڭ بەدەلدى تۇلعاسى, اكادەميك سەرگەي ەفيموۆيچ مالوۆ بولدى. 1953 جىلى 23 جاسىمدا لەنينگرادقا ىسساپارعا بارعان كەزىمدە قازاق انتروپونيميكاسى دەگەن تىڭ تاقىرىپ ۇسىنىپ «وسى ماسەلەمەن شۇعىلدانعانىڭ ءجون» دەپ جولعا سالعان ەدى. كەيىن وداقتىق ماڭىزى بار كونفەرەنتسيالاردىڭ بىرىندە ۇستازىم مەنى اتاقتى تۇركىتانۋشى عالىم نيكولاي باسكاكوۆپەن تانىستىردى. وداقتىڭ مىقتى عالىمدارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن بەدەلدى تۇلعا مەنىڭ شۇعىلدانىپ جۇرگەن تاقىرىبىمدى ەستي سالا, ارقامنان قاعىپ, بىردەن قولداۋ ءبىلدىرىپ, باتاسىن بەردى. مەنى اسپانعا الىپ شىعارعان وسى تاقىرىپ, قازاقتىڭ بالاسىن تاربيەلەگەن وسىنداي ۇلكەن عالىمداردىڭ شىنايى ىقىلاسى مەن كوڭىلى, ادامگەرشىلىك قاسيەتى. مەن مۇنى ەشقاشان ۇمىتپايمىن, ريزامىن» دەيدى بار سانالى عۇمىرىن ۇلتقا كەرەك ماسەلەنىڭ زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, تولىققاندى مەكتەپ قالىپتاستىرعان تەلقوجا سەيدىن ۇلى.
بەس تومدىق جيناق – ت.جانۇزاقتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ تاڭداۋلى ءبىر بولىگى عانا, كەزەگىن كۇتىپ جاتقان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ءالى دە كوپ. بۇل جيناقتى عالىم ارنايى ءتورت جىل ۋاقىتىن ءبولىپ, كەيبىر ەڭبەگىنە جاڭا تاراۋلار ەنگىزىپ, تولىقتىرىپ, سۇزگى-ساراپتان وتكىزىپ شىعارىپ وتىر. جيناق جارىققا شىعارۋعا ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ سۋىرماسىندا ۇزاق ۋاقىت كەزەگىن كۇتىپ, ناتيجەسىندە تۇركى اكادەمياسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن وقىرمانعا جول تارتتى.
جەر تاريحى – ەل تاريحى. جەر-سۋ اتاۋلارىن, ادام ەسىمدەرىن, تايپا, ۇلىس, حالىق اتتارى مەن اسپان دەنەلەرى جانە عارىش كەڭىستىكتەرى اتاۋلارىنىڭ شىعۋ, پايدا بولۋ جانە تەك-توركىندەرىن جان-جاقتى قامتىپ زەرتتەپ كەلە جاتقان عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگى وناماستيكا ماسەلەسىن وسى زامان تالابىنا وراي وڭتايلى شەشىلۋىنە دە يگى اسەرىن تيگىزەدى.
الماتى
