كەشە الماتىدا ءىح ەۋرازيا مەديا-فورۋمى ءوز جۇمىسىن باستادى. وندا ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان سان ءتۇرلى تاقىرىپ باتىس پەن شىعىستىڭ سان الۋان ساياساتكەرلەرى مەن جۋرناليستەرىنىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ, قىزۋ پىكىر الماسۋ ءجۇرىپ جاتىر. مەديا-فورۋمدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى.
قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار!
حانىمدار مەن مىرزالار!
بارشاڭىزدى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن! وسىمەن توعىزىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان مەديا-فورۋم يگى داستۇرگە اينالدى. فورۋمدا ادامزاتتى الاڭداتار جاھاندىق اۋقىمداعى وزەكتى ماسەلەلەر ۇزبەي تالقىلانىپ كەلەدى.
ساليقالى, سىندارلى مۇنداي سۇحبات ورنىنىڭ قازاقستاندا قالىپتاسۋى كەزدەيسوق ەمەس. باتىس پەن شىعىستى توعىستىراتىن قازاق جەرى بۇگىندە بەيبىتشىلىك بەلدەۋىنە اينالدى. وركەنيەتتى ءۇنقاتىسۋدىڭ وزىندىك مودەلى ورنىققان قازاق ەلىندە الەمدىك دىندەر مەن ءداستۇرلى كونفەسسيالاردىڭ 3 قۇرىلتايى ءوتتى.
تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن ەلىمىز ءدۇنيە ءجۇزىنە ىزگىلىكتىڭ ونەگەسى بولۋدا. قازاقستان تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋدە. حالقىمىزدا باعزىدان جەتكەن “جول جۇرسە, ونەدى” دەگەن دانالىق ءسوز بار. جولدىڭ ءونۋى ءۇشىن ناقتى قادام كەرەك.
ءبىز يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تۇڭعىش مەملەكەت رەتىندە قاشاندا جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تاباندى جاقتاۋشىسى بولىپ كەلدىك. بۇل ورايدا تاياۋدا ەلىمىزگە كەلگەن بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ: “يادرولىق قارۋعا يە بارلىق ەلدەردى قازاقستاننىڭ جولىمەن جۇرۋگە شاقىرامىن”, دەگەن مالىمدەمەسى كوپ ءجايتتى اڭعارتادى. ءبىزدىڭ بۇل باعىتتاعى بەلسەندى شارالارىمىز ودان ءارى جالعاسا بەرەدى.
قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار!
حانىمدار مەن مىرزالار!
بۇگىندە جاھاندىق باق-تىڭ نازارى قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا اۋىپ تۇر. نەبارى 18 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ ءوڭىر الەمگە بەيمالىم شەت ايماق ەدى. ال قازىر ورتالىق ازيا – الەمدىك ەكونوميكا, قاۋىپسىزدىكتىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق جۇيەسىنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى.
تاريحتا تۇڭعىش رەت ورتالىق ازياداعى مەملەكەت – قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن باسقارۋدا. ءبىز وسىناۋ مارتەبەلى مىندەتتى ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر قولداعان ناقتى ماقسات شەڭبەرىندە ىسكە اسىرامىز.
ءبىزدىڭ توراعالىعىمىزدىڭ ۇرانى ءتورت ت – “تراست” (سەنىم), “تراديشن” ء(داستۇر), “ترانسپارەنسي” (اشىقتىق), “تولەرانس” ء(توزىمدىلىك) ءبىزدىڭ توراعالىعىمىزدىڭ ۇرانىنا اينالدى.
ءبىز ەقىۇ ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتى قامتيتىندىقتان, قاۋىپسىز عالامنىڭ جاڭا سۇلباسىن قالىپتاستىرۋعا بارىنشا اتسالىسۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ءبىز استانادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋدى ۇسىندىق. بۇل يدەيا مۇشە مەملەكەتتەر تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ءبىز وسى قولداۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ سەرىكتەستەرىمىزگە ريزامىز.
مۇنداي جيىن, مىنە, ون جىلدان بەرى وتكىزىلگەن جوق. قازىر ءبارىمىز جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدىڭ كۇن ءتارتىبىن ازىرلەۋگە كىرىسىپ جاتىرمىز.
باسقوسۋدا ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى, اۋعانستانداعى احۋالدى, سونداي-اق جاتسىنباۋشىلىق جايىن تالقىلاۋ قاجەت.
استانادا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ جاڭا تاريحي جاعدايدا “حەلسينكي رۋحىن” جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى وقيعاعا اينالار ەدى.
بۇگىندە ۇيىم ءXXى عاسىردىڭ اسا كۇردەلى شارتتارىنا بەيىمدەلۋى كەرەك.
“قىرعي-قاباق سوعىس” داۋىرىندە ومىرگە كەلگەن ەقىۇ دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋگە, اسكەري-ساياسي جانە گۋمانيتارلىق ءولشەمنەن ەكونوميكا مەن ەكولوگيا ءماسەلەلەرىنە دەيىنگى قازىرگى زامانعى قاۋىپسىزدىكتىڭ كۇللى جۇيەسىن قامتاماسىز ەتەتىن بارىنشا ءتيىمدى قۇرىلىمعا اينالۋعا قابىلەتتى. بۇعان ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزە الامىز.
قازاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە ۇجىمدىق ماقسات پەن ورتاق مۇددە جولىندا ارەكەت ەتۋگە دايىن. سونىڭ ىشىندە وسى ۇيىمنىڭ وزگە دە ايماقتىق قۇرىلىمدارمەن بايلانىستى جانە ىقپالداستىقتى جانداندىرۋ ارقىلى دا. قازاقستان ەۋروپالىق تاجىريبەگە, اتاپ ايتقاندا, ەقىۇ-نىڭ ناقتى ءىس-قيمىلىنا سۇيەنە وتىرىپ, قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ۇلگىلەرى مەن قۇرىلىمدارىن ىزدەيدى, ءارى قۇرادى. بۇلاردىڭ ءبىرەگەيى – ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس. بۇل كەڭەس سەرپىندى تۇردە دامىپ, ازيا قۇرلىعىندا بارعان سايىن تانىمال بولا ءتۇستى. بۇگىندە اوسشك ماقساتى ەقىۇ-نىڭ ءمۇددەسىمەن سايكەس ازياداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا ۇلگىسىنە اينالا الادى. الداعى 2011 جىلى قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتەدى. قازاقستان مۇسىلمان تۇرعىنى باسىم زايىرلى مەملەكەت رەتىندە يسلام جانە حريستيان وركەنيەتتەرىنىڭ جاقىنداسۋىنا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان ءبىز ەقىۇ مەن يكۇ اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدىڭ جاندانۋىنا كۇش سالامىز. بۇگىندە ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز باتىس پەن شىعىس ەلدەرى ءۇشىن تارتىمدى. كەيبىر ءتۇسىنىكتەرگە قاراماستان, باتىس پەن شىعىس كەڭ اۋقىمدى سۇحبات ءۇشىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەردىڭ قۇرىلتايىندا, سونداي-اق ەۋرازيا مەديا-فورۋمى سياقتى سىندارلى جيىندار تۇراقتى تۇردە قازاق جەرىندە باس قوسادى.
قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار!
ءاربىر ءداۋىردىڭ ءوزىنىڭ باستى ءمىندەتتەرى بولادى. ال ولاردى شەشۋ ادامزاتتىڭ ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءXXى عاسىردا الەم ءتۇرلى سىناقتاردى باستان كەشىرۋدە.
تەحنولوگيالىق پروگرەسس جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وسال تۇسىن كورسەتتى. الەمگە جاڭا قاتەر ءتونۋدە. كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءورشي تۇسكەن كەدەيلىك, قايىرشىلىق جانە كەسەل اتاۋلىنى جويۋدا ءدارمەنسىز. جەر بەتىندەگى ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى تەڭسىزدىك كۇشەيە تۇسۋدە. جاھاندىق قارجى داعدارىسى جاعدايدى ۋشىقتىرا ءتۇستى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا بىلتىر الەمدەگى جۇمىسسىزدار سانى 212 ميلليونعا جەتتى. بۇل 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا, شەكتەن تىس ءوسىم. ەكى جىل بۇرىن جۇمىسسىزدار سانى 34 ملن. ەدى. بۇگىندە بىرقاتار مەملەكەتتەرگە بانكروتتىققا ۇشىراۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. ءوز ەلىنەن تىس جەرلەردە ءناپاقا ىزدەۋگە تىرىساتىن زاڭسىز كەلىمسەكتەر كوبەيىپ كەلەدى. ولار بارعان جەرىندە ءتۇرلى الەۋمەتتىك قيىندىقتار تۋعىزۋدا. قازىر الەمنىڭ قىرىق مەملەكەتىندە قارۋلى قاقتىعىس بار. الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەردى شەشۋگە ارنالعان قارجى قارۋ مەن اسكەري باعدارلامالارعا جۇمسالۋدا.
يادرولىق قارۋدىڭ باقىلاۋسىز “جايىلۋى” حالىقارالىق لاڭكەستەرگە جايلى بولىپ تۇر. “لاس بومبالاردى” قولدانۋ قاۋپى كۇشەيە ءتۇستى. قايسىبىر پروبلەمالار قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى – كليماتتىڭ جىلىنۋى, قازبا بايلىقتىڭ سارقىلۋى, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن جوعالتۋى جانە اۋىز سۋ تاپشىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. الامدا الدىن الا بولجاۋعا بولمايتىن تابيعي اپاتتار بولۋدا. گايتي, چيلي جانە قىتايداعى ءزىلزالا وراسان زور ادام شىعىنى مەن عيماراتتاردىڭ قيراۋىنا اكەپ سوقتى. كۇنى كەشە يسلانديادا جانارتاۋدىڭ اتقىلاۋى بارلىق حالىقارالىق اۋە ساپارلارىنىڭ قاڭتارىلۋىنا اكەلىپ سوققانىنا كۋا بولدىق. قازىر ەشبىر مەملەكەت, ءتىپتى ەڭ مىقتى ەل جەكە-دارا قاۋىپ اتاۋلىنى جويا المايدى. سوندىقتان جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماسەلەسىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا بالاما جوق. وسى تۇرعىدان العاندا ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا جاھاندىق ءسامميتتىڭ وتكىزىلۋى ءۇلكەن مانگە يە. الپىس جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە تۇڭعىش رەت الەمنىڭ قىرىق جەتى مەملەكەتى مەن حالىقارالىق اسا ءىرى ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى تۇڭعىش رەت باس قوستى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ شاقىرۋىمەن مەن ۆاشينگتون سامميتىنە كاتىستىم.
وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر, قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ۇدەرىسىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ءبىز ءوز اۋماعىنداعى يادرولىق پوليگوندى جاپقان تۇڭعىش ەل اتاندىق. سىناقتاردان ءبىر جارىم ميلليوننان استام قازاقستاندىق زارداپ شەكتى. قازاق جەرىندە سىنالعان يادرولىق زاريادتاردىڭ جالپى قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان بومبانىڭ ەكى جارىم مىڭىنا پارا-پار. ءدال وسى سەمەي پوليگونى جابىلعان سوڭ وزگە ەلدەر بىزدەن ۇلگى الا باستادى. نەۆادا, مۋروروا اتوللاسى, جاڭا جەر جانە لوبنور كولىندەگى اسا ءىرى وزگە ءىرى پوليگونداردىڭ ءۇنى ءوشتى.
قازاقستان زور يادرولىق قارۋعا يە بولۋدان باس تارتىپ, الەمدىك يادرولىق دەرجاۆالاردان قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الدى. ءبىز ۆاشينگتون سامميتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جۇيەسىن نىعايتۋدىڭ جاڭا ۇسىنىستارىن ەنگىزدىك. الەمدەگى جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مۇنى جوعارى باعالادى. ءبىرىنشىدەن, ءبىز يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىندا جاڭا حالىقارالىق قۇجاتتاردى ازىرلەپ, قول قويۋدى ۇسىندىق. اتاپ ايتقاندا, بۇلار يادرولىق قارۋدى كولدەنەڭ جانە تىكەلەي تاراتپاۋ, سونداي-اق ىدىراتۋشى ماتەريالداردى اسكەري ماقساتتا وندىرۋگە تىيىم سالۋ ءجونىندەگى جالپىعا ورتاق شارتتار.
مەن, سونىمەن قاتار, جاھاندىق قوعامداستىقتىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ جونىندە باستاما كوتەردىم. قازىر ءبىز بۇۇ اياسىندا يادرولىق قارۋعا تولىق تىيىم سالاتىن جالپىعا ورتاق جاڭا جاھاندىق شارتقا قول قويۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. ەكىنشىدەن, ءبىز يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باعدارلامالارعا حالىقارالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى جاقتادىق. ءبىز بارلىق ەلدەردىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋ ءجۇرگىزۋگە بىردەي حاقىسى بار دەپ ەسەپتەيمىز. سونىمەن قاتار, ەشكىم دە بەيبىت جانە اسكەري يادرولىق باعدارلامالار اراسىنداعى شەكتەن اسپاۋى ءتيىس. قازاقستان تاعى دا ءوز اۋماعىندا ماگاتە اياسىندا حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن ورنالاستىرۋعا دايىن ەكەنىن راستادى. بۇعان بىزدە قاجەتتى ينفراقۇرىلىم مەن ماماندار بار. ءبىز ونىڭ سەنىمدى قورعانىسىن قامتاماسىز ەتە الامىز. ۇشىنشىدەن, ءبىز جاڭا يادرولىق قارۋسىز ايماقتاردى, سونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىستا, قۇرۋعا شاقىردىق. مۇنداي ايماقتارداعى بارلىق ەلدەرگە الەمدەگى يادرولىق دەرجاۆالار تاراپىنان قاۋىپسىزدىكتىڭ بەرىك كەپىلى مەن بەيبىت اتوم سالاسىندا جەڭىلدىكتەر بەرۋ اسا ماڭىزدى. تورتىنشىدەن, ۆاشينگتون جاھاندىق ءسامميتىنىڭ ميسسياسىن ىسكە اسىرۋدا قازاقستاننىڭ ۇلەسى بيىلعى ماۋسىمدا استانادا يادرولىق لاڭكەستىككە قارسى كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق باستامالار كونفەرەنتسياسىنىڭ ءوتكىزىلۋى بولماق.
جالپى العاندا, يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستاندىق باستامالار وسىنداي.
ءبىز ولاردى جۇزەگە اسىرۋدا بۇۇ, ماگاتە, يادرولىق جەتكىزۋشىلەر توبى جانە يادرولىق لاڭكەستىك اركەتتەرىمەن كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق باستاماعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرمەن جۇمىس ىستەۋ نيەتىندەمىز. مەن ەۋرازيا مەديا-فورۋمىنا قاتىسۋشىلاردى وسى ۇسىنىستار مەن يدەيالاردى جاھاندىق قوعامداستىققا جانە ءوز ەلدەرىندەگى ساياساتكەرلەرگە جەتكىزۋگە شاقىرامىن.
قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار!
بۇگىندە ورتالىق ازياداعى بارلىق مەملەكەتتەر ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىك جولىنداعى ءوزىنىڭ زور جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق ۇعىنۋى ءتيىس. بۇل جەردە ءاڭگىمە ءبىرىنشى كەزەكتە ايماقتاعى ءاربىر ەلدە بەرىك بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق, تۇراقتى دامۋ قاجەتتىلىگى ءجونىندە. قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ جاھاندىق قوعامداستىقتىڭ جاۋاپتى مۇشەسى بولۋعا مۇددەلى ەكەنىن پاش ەتتى. “ەكونوميكالىق ءوسىم ارقىلى دەموكراتيالاندىرۋ” رەفورمالار ستراتەگياسى ارقاسىندا ءجۇز قىرىق ەتنوس تۇرىپ جاتقان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساياسي تۇراقتىلىق, ەتنوستىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم نىعايا تۇسۋدە. قازاقستان وسى جىلدارى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرىپ, دامىپ كەلەدى. 1997 جىلى “قازاقستان-2030” ستراتەگياسى قابىلداندى.
ءبىز قۇجاتتا ۇزاق مەرزىمدى مەجەنى باستى ماقسات پەن ەلدىڭ دامۋىنىڭ باسىمدىقتارىن ايقىندادىق. جاڭا عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا ءبىز مەرزىمىنەن بۇرىن ءىجو كولەمى مەن ونەركاسىپ ءونىمىن ءوندىرۋدى ەكى ەسە ۇلعايتتىق. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ءبىر جارىم ەسە ءوستى. تۇرعىنداردىڭ تابىسى ون ءتورت ەسە كوبەيدى.
ءبىز باسقارۋ سالاسى جانە ساياسي جۇيەدە ءتيىمدى رەفورمالار جۇرگىزىپ, جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن نىعايتتىق.
مەملەكەت نەبارى ون جىلدا ءوزىنىڭ جاڭا ەلورداسى – استانا قالاسىن تۇرعىزدى. ۇلان-عايىر دالانىڭ ورتاسىندا جاڭا شاھار بوي كوتەردى. قازاقستاندىقتار ونى ماقتانىش تۇتادى. ال مەيماندار تاڭدانىسىن جاسىرمايدى.
قازاقستان وزگە ەلدەر سەكىلدى جاھاندىق قارجى داعدارىسى اكەلگەن اۋىر سىناقتان ءوتتى. ءبىز تولىققاندى داعدارىسقا قارسى باعدارلامانى ءساتتى تۇردە ىسكە اسىردىق. ەلىمىزدە بىردە-ءبىر ءىرى كاسىپورىن جابىلعان جوق, جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋعا جول بەرمەدىك. كەرىسىنشە, ءبىز تەك بىلتىردىڭ وزىندە ءتورت ءجۇز مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپ, جۇمىسسىزدىقتى ازايتتىق. بانك سالاسى, ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس مەملەكەتتەن قوماقتى جاردەم الدى. ءبىز حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان كومەك سۇراماي, ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن پايدالانۋ ارقىلى جانە تەك ءوز كۇشىمىزگە سەنە وتىرىپ, جاھاندىق داعدارىستىڭ قيىن سىنىنان وتتىك. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز 2009 جىلدى وڭ وسىممەن اياقتادى. مىنە, قازىر وسى ءۇردىس نىعايۋدا. ءبىرىنشى توقساننىڭ ناتيجەسى بويىنشا, ءىجو 6,6 پايىزعا, ەكسپورت 60 پايىزعا, ونەركاسىپ جانە ساۋدا 11,5 پايىزعا ءوستى. دەر كەزىندە قولعا الىنعان شارالاردىڭ ارقاسىندا وتاندىق بانكتەردىڭ قارىزدارىن قايتا قۇرىلىمداۋ اياقتالدى. بانك جۇيەسى تولىعىمەن تۇراقتاندى.
ەسكە تۇسىرسەك, كەڭەس داۋىرىندە قازاقستان وداقتاس ون بەس رەسپۋبليكانىڭ ىشىندە 12-13 ورىنداردا ەدى. قازىر ءبىز وزگەلەر مويىنداعان كوشباسشىمىز. ءىجو ءوسۋ قارقىنى, ونىڭ كولەمى جانە جان باسىنا شاققانداعى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا مولشەرى سياقتى كورسەتكىشتەر بويىنشا ءبىز تمد-داعى بارلىق مەملەكەتتەردەن وزىق تۇرمىز.
قازىر قازاقستاننىڭ ءىجو-ءسى ورتالىق ازياداعى ەلدەردىڭ بارلىعىنىڭ ەكونوميكاسىنان ارتىق. قازاقستان ءوز كۇشىنە سەنىمدى. ءارى ايماقتاعى باسقا ەلدەردى قولداۋعا دايىن. بيىل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جاڭا باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك. بۇل قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ءومىرشەڭ جوبا. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءوزىندە كۇنى بەس ملرد. دوللارلىق ءجۇز قىرىقتان استام جوبا اياقتالدى. سونىمەن قاتار ءبىر مەزگىلدە 26 ملرد. دوللارلىق 47 جاڭا جوبانى ىسكە اسىرۋ قولعا الىنادى.
وسى جوسپارلاردىڭ ورىندالۋى بولاشاقتا قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ كولەمىن ەداۋىر ۇلعايتىپ, ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە قازاقستاندا ەڭ قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستى. ينۆەستورلار ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلىمىز تمد, كەدەن وداعى, كاسپي ءوڭىرى جانە ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق كەڭىستىگىنە اپاراتىن سەنىمدى كوپىر.
ەكونوميكاداعى وڭ وزگەرىستەر قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ سەرپىندى وسۋىمەن استاسادى. ءبىز بۇل ارادا تۇرمىسى اسا جوعارى قوعام قۇرۋ جولىندا ءالى كوپتەگەن پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن بىلەمىز. مىنە, ءبىزدىڭ دامۋ جوسپارلارىمىز وسىعان باعىتتالعان. سول سەبەپتى, ءبىز ەڭ الدىمەن قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىن دامىتۋ مىندەتىن شەشىپ, قۇقىقتىق رەفورمانى جۇرگىزەمىز.
قازىر الەمدىك قوعامداستىقتا قازاقستاندىق دامۋ جولى تۋرالى ايتاتىن بولدى. ءبىزدى سىيلايدى, ويتكەنى ءبىز كۇشتى ەكونوميكاسى بار جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەرىك ۇستانىمعا يە ايماقتىق دەرجاۆانى قۇردىق. ءبىز بۇل مارتەبەنى باعالايمىز. ونى نىعايتۋ ءۇشىن ەڭ باتىل قادامدار جاسايمىز. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز الەمدەگى كوپتەگەن ترانزيتتىك مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولا الادى.
مەديا-فورۋمعا كوپتەگەن قاتىسۋشىلار ەلىمىزدە بىرنەشە رەت بولىپ, قازاقستاننىڭ دامۋ قارقىنىن كوزبەن كورگەن. وسى ارادا جايلى الماتىدا تۇرىپ, كولىكپەن نەبارى بىرنەشە ساعاتتىق جەردە, كورشى قىرعىزستاندا مۇلدەم باسقا احۋالدىڭ قالىپتاسقانىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. بىرنەشە كۇن بۇرىن كۇللى دۇنيە قىرعىزستانداعى قايعىلى وقيعالارعا كۋا بولدى. وكىنىشكە قاراي, قان توگىلدى, جازىقسىز ونداعان ادام قازا تاپتى. ءبىز قىرعىزستان حالقىمەن بىرگە ازا تۇتامىز. بەس جىل ىشىندە بۇل ەلدە ەكى ءىرى ساياسي داعدارىس ورىن الدى. بۇلار ەگەر حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارماسا, قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگى ەتنوستىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرى شەشىلمەسە, اپاتتان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەستىگىن دالەلدەدى. 2005 جىلى ءسىزدەردىڭ فورۋمدارىڭىزدىڭ ءمىنبەرىنەن سويلەگەندە, سول كەزدە قىرعىزستاندا بولعان وقيعاعا ءتۇسىنىكتەمە بەرە كەلە, ۇلى ابايدىڭ ءسوزىن كەلتىرگەنمىن. سونى تاعى قايتالاعىم كەلەدى. “...كەدەي ادامدار ءبىر-بىرىنە جاقسىلىق تىلەي مە؟ كەدەيلىك كوپ بولسا, ەڭبەگى سوعۇرلىم ارزان بولماق. ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن كورىنبەيتىن ءوشپەندىلىگى ءبىرتىندەپ اشىق, ىمىراسىز جاۋلىققا اپارادى. ولار وشىگەدى, سوتتاسادى, پارتيالارعا بولىنەدى, قارسىلاسىنان باسىم ءتۇسۋ ءۇشىن ىقپالدى جاقتاستارىن ساتىپ الادى, شەن-شەكپەنگە تالاسادى. بۇعان بىردەڭە الىپ-قوسۋ قيىن”. قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى ەل رەتىندە قىرعىزستاننىڭ داعدارىستان تەز شىعۋى ءۇشىن بەلسەندى ارەكەت ەتۋدە. ءبىز بۇدان بىلاي دا قاجەتتى گۋمانيتارلىق جانە ەكونوميكالىق كومەكتى كورسەتە بەرەمىز. سونىمەن قاتار, مەن قىرعىزستانداعى بارلىق ساياسي كۇشتەردى, كۇللى حالىقتى تەزىرەك بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, تۇراقتىلىقتى, ءتارتىپتى جانە زاڭدىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە تاعى دا شاقىرامىن. بۇلارسىز ينۆەستيتسيا دا جوق, دامۋ دا مۇمكىن ەمەس. وسى وقيعالار ايماقتاعى ەلدەردىڭ ورتاق دامۋى جانە ورتاق قاۋىپسىزدىگى جولىنداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسى جونىندەگى كازاقستاندىق باستامالاردىڭ كوكەيكەستىلىگىن تاعى دا راستايدى.
قۇرمەتتى دوستار! ءجۇز جىل بۇرىن ازات جۋرناليستيكانىڭ باستى قاعيداسى قالىپتاستى: “تۇسىنىكتەمە ەركىن, بىراق دەرەكتەر قاسيەتتى”. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بولاشاق قوعامدى قۇرۋداعى ءرولى تەڭدەسسىز. مەن فورۋمداعى پىكىرتالاس بارىسىندا ايتىلاتىن تۇسىنىكتەمەلەر مەن پايىمداۋلار ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, ەركىن دە قىزىقتى, پايدالى دا سىندارلى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
كەشە الماتىدا ءىح ەۋرازيا مەديا-فورۋمى ءوز جۇمىسىن باستادى. وندا ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان سان ءتۇرلى تاقىرىپ باتىس پەن شىعىستىڭ سان الۋان ساياساتكەرلەرى مەن جۋرناليستەرىنىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ, قىزۋ پىكىر الماسۋ ءجۇرىپ جاتىر. مەديا-فورۋمدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى.
قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار!
حانىمدار مەن مىرزالار!
بارشاڭىزدى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن! وسىمەن توعىزىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان مەديا-فورۋم يگى داستۇرگە اينالدى. فورۋمدا ادامزاتتى الاڭداتار جاھاندىق اۋقىمداعى وزەكتى ماسەلەلەر ۇزبەي تالقىلانىپ كەلەدى.
ساليقالى, سىندارلى مۇنداي سۇحبات ورنىنىڭ قازاقستاندا قالىپتاسۋى كەزدەيسوق ەمەس. باتىس پەن شىعىستى توعىستىراتىن قازاق جەرى بۇگىندە بەيبىتشىلىك بەلدەۋىنە اينالدى. وركەنيەتتى ءۇنقاتىسۋدىڭ وزىندىك مودەلى ورنىققان قازاق ەلىندە الەمدىك دىندەر مەن ءداستۇرلى كونفەسسيالاردىڭ 3 قۇرىلتايى ءوتتى.
تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن ەلىمىز ءدۇنيە ءجۇزىنە ىزگىلىكتىڭ ونەگەسى بولۋدا. قازاقستان تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋدە. حالقىمىزدا باعزىدان جەتكەن “جول جۇرسە, ونەدى” دەگەن دانالىق ءسوز بار. جولدىڭ ءونۋى ءۇشىن ناقتى قادام كەرەك.
ءبىز يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تۇڭعىش مەملەكەت رەتىندە قاشاندا جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تاباندى جاقتاۋشىسى بولىپ كەلدىك. بۇل ورايدا تاياۋدا ەلىمىزگە كەلگەن بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ: “يادرولىق قارۋعا يە بارلىق ەلدەردى قازاقستاننىڭ جولىمەن جۇرۋگە شاقىرامىن”, دەگەن مالىمدەمەسى كوپ ءجايتتى اڭعارتادى. ءبىزدىڭ بۇل باعىتتاعى بەلسەندى شارالارىمىز ودان ءارى جالعاسا بەرەدى.
قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار!
حانىمدار مەن مىرزالار!
بۇگىندە جاھاندىق باق-تىڭ نازارى قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا اۋىپ تۇر. نەبارى 18 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ ءوڭىر الەمگە بەيمالىم شەت ايماق ەدى. ال قازىر ورتالىق ازيا – الەمدىك ەكونوميكا, قاۋىپسىزدىكتىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق جۇيەسىنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى.
تاريحتا تۇڭعىش رەت ورتالىق ازياداعى مەملەكەت – قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن باسقارۋدا. ءبىز وسىناۋ مارتەبەلى مىندەتتى ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر قولداعان ناقتى ماقسات شەڭبەرىندە ىسكە اسىرامىز.
ءبىزدىڭ توراعالىعىمىزدىڭ ۇرانى ءتورت ت – “تراست” (سەنىم), “تراديشن” ء(داستۇر), “ترانسپارەنسي” (اشىقتىق), “تولەرانس” ء(توزىمدىلىك) ءبىزدىڭ توراعالىعىمىزدىڭ ۇرانىنا اينالدى.
ءبىز ەقىۇ ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتى قامتيتىندىقتان, قاۋىپسىز عالامنىڭ جاڭا سۇلباسىن قالىپتاستىرۋعا بارىنشا اتسالىسۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ءبىز استانادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋدى ۇسىندىق. بۇل يدەيا مۇشە مەملەكەتتەر تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ءبىز وسى قولداۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ سەرىكتەستەرىمىزگە ريزامىز.
مۇنداي جيىن, مىنە, ون جىلدان بەرى وتكىزىلگەن جوق. قازىر ءبارىمىز جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدىڭ كۇن ءتارتىبىن ازىرلەۋگە كىرىسىپ جاتىرمىز.
باسقوسۋدا ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى, اۋعانستانداعى احۋالدى, سونداي-اق جاتسىنباۋشىلىق جايىن تالقىلاۋ قاجەت.
استانادا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ جاڭا تاريحي جاعدايدا “حەلسينكي رۋحىن” جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى وقيعاعا اينالار ەدى.
بۇگىندە ۇيىم ءXXى عاسىردىڭ اسا كۇردەلى شارتتارىنا بەيىمدەلۋى كەرەك.
“قىرعي-قاباق سوعىس” داۋىرىندە ومىرگە كەلگەن ەقىۇ دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋگە, اسكەري-ساياسي جانە گۋمانيتارلىق ءولشەمنەن ەكونوميكا مەن ەكولوگيا ءماسەلەلەرىنە دەيىنگى قازىرگى زامانعى قاۋىپسىزدىكتىڭ كۇللى جۇيەسىن قامتاماسىز ەتەتىن بارىنشا ءتيىمدى قۇرىلىمعا اينالۋعا قابىلەتتى. بۇعان ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزە الامىز.
قازاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە ۇجىمدىق ماقسات پەن ورتاق مۇددە جولىندا ارەكەت ەتۋگە دايىن. سونىڭ ىشىندە وسى ۇيىمنىڭ وزگە دە ايماقتىق قۇرىلىمدارمەن بايلانىستى جانە ىقپالداستىقتى جانداندىرۋ ارقىلى دا. قازاقستان ەۋروپالىق تاجىريبەگە, اتاپ ايتقاندا, ەقىۇ-نىڭ ناقتى ءىس-قيمىلىنا سۇيەنە وتىرىپ, قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ۇلگىلەرى مەن قۇرىلىمدارىن ىزدەيدى, ءارى قۇرادى. بۇلاردىڭ ءبىرەگەيى – ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس. بۇل كەڭەس سەرپىندى تۇردە دامىپ, ازيا قۇرلىعىندا بارعان سايىن تانىمال بولا ءتۇستى. بۇگىندە اوسشك ماقساتى ەقىۇ-نىڭ ءمۇددەسىمەن سايكەس ازياداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا ۇلگىسىنە اينالا الادى. الداعى 2011 جىلى قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتەدى. قازاقستان مۇسىلمان تۇرعىنى باسىم زايىرلى مەملەكەت رەتىندە يسلام جانە حريستيان وركەنيەتتەرىنىڭ جاقىنداسۋىنا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان ءبىز ەقىۇ مەن يكۇ اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدىڭ جاندانۋىنا كۇش سالامىز. بۇگىندە ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز باتىس پەن شىعىس ەلدەرى ءۇشىن تارتىمدى. كەيبىر ءتۇسىنىكتەرگە قاراماستان, باتىس پەن شىعىس كەڭ اۋقىمدى سۇحبات ءۇشىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەردىڭ قۇرىلتايىندا, سونداي-اق ەۋرازيا مەديا-فورۋمى سياقتى سىندارلى جيىندار تۇراقتى تۇردە قازاق جەرىندە باس قوسادى.
قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار!
ءاربىر ءداۋىردىڭ ءوزىنىڭ باستى ءمىندەتتەرى بولادى. ال ولاردى شەشۋ ادامزاتتىڭ ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءXXى عاسىردا الەم ءتۇرلى سىناقتاردى باستان كەشىرۋدە.
تەحنولوگيالىق پروگرەسس جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وسال تۇسىن كورسەتتى. الەمگە جاڭا قاتەر ءتونۋدە. كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءورشي تۇسكەن كەدەيلىك, قايىرشىلىق جانە كەسەل اتاۋلىنى جويۋدا ءدارمەنسىز. جەر بەتىندەگى ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى تەڭسىزدىك كۇشەيە تۇسۋدە. جاھاندىق قارجى داعدارىسى جاعدايدى ۋشىقتىرا ءتۇستى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا بىلتىر الەمدەگى جۇمىسسىزدار سانى 212 ميلليونعا جەتتى. بۇل 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا, شەكتەن تىس ءوسىم. ەكى جىل بۇرىن جۇمىسسىزدار سانى 34 ملن. ەدى. بۇگىندە بىرقاتار مەملەكەتتەرگە بانكروتتىققا ۇشىراۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. ءوز ەلىنەن تىس جەرلەردە ءناپاقا ىزدەۋگە تىرىساتىن زاڭسىز كەلىمسەكتەر كوبەيىپ كەلەدى. ولار بارعان جەرىندە ءتۇرلى الەۋمەتتىك قيىندىقتار تۋعىزۋدا. قازىر الەمنىڭ قىرىق مەملەكەتىندە قارۋلى قاقتىعىس بار. الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەردى شەشۋگە ارنالعان قارجى قارۋ مەن اسكەري باعدارلامالارعا جۇمسالۋدا.
يادرولىق قارۋدىڭ باقىلاۋسىز “جايىلۋى” حالىقارالىق لاڭكەستەرگە جايلى بولىپ تۇر. “لاس بومبالاردى” قولدانۋ قاۋپى كۇشەيە ءتۇستى. قايسىبىر پروبلەمالار قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى – كليماتتىڭ جىلىنۋى, قازبا بايلىقتىڭ سارقىلۋى, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن جوعالتۋى جانە اۋىز سۋ تاپشىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. الامدا الدىن الا بولجاۋعا بولمايتىن تابيعي اپاتتار بولۋدا. گايتي, چيلي جانە قىتايداعى ءزىلزالا وراسان زور ادام شىعىنى مەن عيماراتتاردىڭ قيراۋىنا اكەپ سوقتى. كۇنى كەشە يسلانديادا جانارتاۋدىڭ اتقىلاۋى بارلىق حالىقارالىق اۋە ساپارلارىنىڭ قاڭتارىلۋىنا اكەلىپ سوققانىنا كۋا بولدىق. قازىر ەشبىر مەملەكەت, ءتىپتى ەڭ مىقتى ەل جەكە-دارا قاۋىپ اتاۋلىنى جويا المايدى. سوندىقتان جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماسەلەسىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا بالاما جوق. وسى تۇرعىدان العاندا ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا جاھاندىق ءسامميتتىڭ وتكىزىلۋى ءۇلكەن مانگە يە. الپىس جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە تۇڭعىش رەت الەمنىڭ قىرىق جەتى مەملەكەتى مەن حالىقارالىق اسا ءىرى ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى تۇڭعىش رەت باس قوستى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ شاقىرۋىمەن مەن ۆاشينگتون سامميتىنە كاتىستىم.
وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر, قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ۇدەرىسىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ءبىز ءوز اۋماعىنداعى يادرولىق پوليگوندى جاپقان تۇڭعىش ەل اتاندىق. سىناقتاردان ءبىر جارىم ميلليوننان استام قازاقستاندىق زارداپ شەكتى. قازاق جەرىندە سىنالعان يادرولىق زاريادتاردىڭ جالپى قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان بومبانىڭ ەكى جارىم مىڭىنا پارا-پار. ءدال وسى سەمەي پوليگونى جابىلعان سوڭ وزگە ەلدەر بىزدەن ۇلگى الا باستادى. نەۆادا, مۋروروا اتوللاسى, جاڭا جەر جانە لوبنور كولىندەگى اسا ءىرى وزگە ءىرى پوليگونداردىڭ ءۇنى ءوشتى.
قازاقستان زور يادرولىق قارۋعا يە بولۋدان باس تارتىپ, الەمدىك يادرولىق دەرجاۆالاردان قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الدى. ءبىز ۆاشينگتون سامميتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جۇيەسىن نىعايتۋدىڭ جاڭا ۇسىنىستارىن ەنگىزدىك. الەمدەگى جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مۇنى جوعارى باعالادى. ءبىرىنشىدەن, ءبىز يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىندا جاڭا حالىقارالىق قۇجاتتاردى ازىرلەپ, قول قويۋدى ۇسىندىق. اتاپ ايتقاندا, بۇلار يادرولىق قارۋدى كولدەنەڭ جانە تىكەلەي تاراتپاۋ, سونداي-اق ىدىراتۋشى ماتەريالداردى اسكەري ماقساتتا وندىرۋگە تىيىم سالۋ ءجونىندەگى جالپىعا ورتاق شارتتار.
مەن, سونىمەن قاتار, جاھاندىق قوعامداستىقتىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ جونىندە باستاما كوتەردىم. قازىر ءبىز بۇۇ اياسىندا يادرولىق قارۋعا تولىق تىيىم سالاتىن جالپىعا ورتاق جاڭا جاھاندىق شارتقا قول قويۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. ەكىنشىدەن, ءبىز يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باعدارلامالارعا حالىقارالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى جاقتادىق. ءبىز بارلىق ەلدەردىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋ ءجۇرگىزۋگە بىردەي حاقىسى بار دەپ ەسەپتەيمىز. سونىمەن قاتار, ەشكىم دە بەيبىت جانە اسكەري يادرولىق باعدارلامالار اراسىنداعى شەكتەن اسپاۋى ءتيىس. قازاقستان تاعى دا ءوز اۋماعىندا ماگاتە اياسىندا حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن ورنالاستىرۋعا دايىن ەكەنىن راستادى. بۇعان بىزدە قاجەتتى ينفراقۇرىلىم مەن ماماندار بار. ءبىز ونىڭ سەنىمدى قورعانىسىن قامتاماسىز ەتە الامىز. ۇشىنشىدەن, ءبىز جاڭا يادرولىق قارۋسىز ايماقتاردى, سونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىستا, قۇرۋعا شاقىردىق. مۇنداي ايماقتارداعى بارلىق ەلدەرگە الەمدەگى يادرولىق دەرجاۆالار تاراپىنان قاۋىپسىزدىكتىڭ بەرىك كەپىلى مەن بەيبىت اتوم سالاسىندا جەڭىلدىكتەر بەرۋ اسا ماڭىزدى. تورتىنشىدەن, ۆاشينگتون جاھاندىق ءسامميتىنىڭ ميسسياسىن ىسكە اسىرۋدا قازاقستاننىڭ ۇلەسى بيىلعى ماۋسىمدا استانادا يادرولىق لاڭكەستىككە قارسى كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق باستامالار كونفەرەنتسياسىنىڭ ءوتكىزىلۋى بولماق.
جالپى العاندا, يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستاندىق باستامالار وسىنداي.
ءبىز ولاردى جۇزەگە اسىرۋدا بۇۇ, ماگاتە, يادرولىق جەتكىزۋشىلەر توبى جانە يادرولىق لاڭكەستىك اركەتتەرىمەن كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق باستاماعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرمەن جۇمىس ىستەۋ نيەتىندەمىز. مەن ەۋرازيا مەديا-فورۋمىنا قاتىسۋشىلاردى وسى ۇسىنىستار مەن يدەيالاردى جاھاندىق قوعامداستىققا جانە ءوز ەلدەرىندەگى ساياساتكەرلەرگە جەتكىزۋگە شاقىرامىن.
قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار!
بۇگىندە ورتالىق ازياداعى بارلىق مەملەكەتتەر ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىك جولىنداعى ءوزىنىڭ زور جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق ۇعىنۋى ءتيىس. بۇل جەردە ءاڭگىمە ءبىرىنشى كەزەكتە ايماقتاعى ءاربىر ەلدە بەرىك بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق, تۇراقتى دامۋ قاجەتتىلىگى ءجونىندە. قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ جاھاندىق قوعامداستىقتىڭ جاۋاپتى مۇشەسى بولۋعا مۇددەلى ەكەنىن پاش ەتتى. “ەكونوميكالىق ءوسىم ارقىلى دەموكراتيالاندىرۋ” رەفورمالار ستراتەگياسى ارقاسىندا ءجۇز قىرىق ەتنوس تۇرىپ جاتقان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساياسي تۇراقتىلىق, ەتنوستىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم نىعايا تۇسۋدە. قازاقستان وسى جىلدارى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرىپ, دامىپ كەلەدى. 1997 جىلى “قازاقستان-2030” ستراتەگياسى قابىلداندى.
ءبىز قۇجاتتا ۇزاق مەرزىمدى مەجەنى باستى ماقسات پەن ەلدىڭ دامۋىنىڭ باسىمدىقتارىن ايقىندادىق. جاڭا عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا ءبىز مەرزىمىنەن بۇرىن ءىجو كولەمى مەن ونەركاسىپ ءونىمىن ءوندىرۋدى ەكى ەسە ۇلعايتتىق. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ءبىر جارىم ەسە ءوستى. تۇرعىنداردىڭ تابىسى ون ءتورت ەسە كوبەيدى.
ءبىز باسقارۋ سالاسى جانە ساياسي جۇيەدە ءتيىمدى رەفورمالار جۇرگىزىپ, جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن نىعايتتىق.
مەملەكەت نەبارى ون جىلدا ءوزىنىڭ جاڭا ەلورداسى – استانا قالاسىن تۇرعىزدى. ۇلان-عايىر دالانىڭ ورتاسىندا جاڭا شاھار بوي كوتەردى. قازاقستاندىقتار ونى ماقتانىش تۇتادى. ال مەيماندار تاڭدانىسىن جاسىرمايدى.
قازاقستان وزگە ەلدەر سەكىلدى جاھاندىق قارجى داعدارىسى اكەلگەن اۋىر سىناقتان ءوتتى. ءبىز تولىققاندى داعدارىسقا قارسى باعدارلامانى ءساتتى تۇردە ىسكە اسىردىق. ەلىمىزدە بىردە-ءبىر ءىرى كاسىپورىن جابىلعان جوق, جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋعا جول بەرمەدىك. كەرىسىنشە, ءبىز تەك بىلتىردىڭ وزىندە ءتورت ءجۇز مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپ, جۇمىسسىزدىقتى ازايتتىق. بانك سالاسى, ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس مەملەكەتتەن قوماقتى جاردەم الدى. ءبىز حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان كومەك سۇراماي, ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن پايدالانۋ ارقىلى جانە تەك ءوز كۇشىمىزگە سەنە وتىرىپ, جاھاندىق داعدارىستىڭ قيىن سىنىنان وتتىك. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز 2009 جىلدى وڭ وسىممەن اياقتادى. مىنە, قازىر وسى ءۇردىس نىعايۋدا. ءبىرىنشى توقساننىڭ ناتيجەسى بويىنشا, ءىجو 6,6 پايىزعا, ەكسپورت 60 پايىزعا, ونەركاسىپ جانە ساۋدا 11,5 پايىزعا ءوستى. دەر كەزىندە قولعا الىنعان شارالاردىڭ ارقاسىندا وتاندىق بانكتەردىڭ قارىزدارىن قايتا قۇرىلىمداۋ اياقتالدى. بانك جۇيەسى تولىعىمەن تۇراقتاندى.
ەسكە تۇسىرسەك, كەڭەس داۋىرىندە قازاقستان وداقتاس ون بەس رەسپۋبليكانىڭ ىشىندە 12-13 ورىنداردا ەدى. قازىر ءبىز وزگەلەر مويىنداعان كوشباسشىمىز. ءىجو ءوسۋ قارقىنى, ونىڭ كولەمى جانە جان باسىنا شاققانداعى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا مولشەرى سياقتى كورسەتكىشتەر بويىنشا ءبىز تمد-داعى بارلىق مەملەكەتتەردەن وزىق تۇرمىز.
قازىر قازاقستاننىڭ ءىجو-ءسى ورتالىق ازياداعى ەلدەردىڭ بارلىعىنىڭ ەكونوميكاسىنان ارتىق. قازاقستان ءوز كۇشىنە سەنىمدى. ءارى ايماقتاعى باسقا ەلدەردى قولداۋعا دايىن. بيىل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جاڭا باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك. بۇل قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ءومىرشەڭ جوبا. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءوزىندە كۇنى بەس ملرد. دوللارلىق ءجۇز قىرىقتان استام جوبا اياقتالدى. سونىمەن قاتار ءبىر مەزگىلدە 26 ملرد. دوللارلىق 47 جاڭا جوبانى ىسكە اسىرۋ قولعا الىنادى.
وسى جوسپارلاردىڭ ورىندالۋى بولاشاقتا قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ كولەمىن ەداۋىر ۇلعايتىپ, ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە قازاقستاندا ەڭ قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستى. ينۆەستورلار ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلىمىز تمد, كەدەن وداعى, كاسپي ءوڭىرى جانە ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق كەڭىستىگىنە اپاراتىن سەنىمدى كوپىر.
ەكونوميكاداعى وڭ وزگەرىستەر قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ سەرپىندى وسۋىمەن استاسادى. ءبىز بۇل ارادا تۇرمىسى اسا جوعارى قوعام قۇرۋ جولىندا ءالى كوپتەگەن پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن بىلەمىز. مىنە, ءبىزدىڭ دامۋ جوسپارلارىمىز وسىعان باعىتتالعان. سول سەبەپتى, ءبىز ەڭ الدىمەن قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىن دامىتۋ مىندەتىن شەشىپ, قۇقىقتىق رەفورمانى جۇرگىزەمىز.
قازىر الەمدىك قوعامداستىقتا قازاقستاندىق دامۋ جولى تۋرالى ايتاتىن بولدى. ءبىزدى سىيلايدى, ويتكەنى ءبىز كۇشتى ەكونوميكاسى بار جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەرىك ۇستانىمعا يە ايماقتىق دەرجاۆانى قۇردىق. ءبىز بۇل مارتەبەنى باعالايمىز. ونى نىعايتۋ ءۇشىن ەڭ باتىل قادامدار جاسايمىز. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز الەمدەگى كوپتەگەن ترانزيتتىك مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولا الادى.
مەديا-فورۋمعا كوپتەگەن قاتىسۋشىلار ەلىمىزدە بىرنەشە رەت بولىپ, قازاقستاننىڭ دامۋ قارقىنىن كوزبەن كورگەن. وسى ارادا جايلى الماتىدا تۇرىپ, كولىكپەن نەبارى بىرنەشە ساعاتتىق جەردە, كورشى قىرعىزستاندا مۇلدەم باسقا احۋالدىڭ قالىپتاسقانىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. بىرنەشە كۇن بۇرىن كۇللى دۇنيە قىرعىزستانداعى قايعىلى وقيعالارعا كۋا بولدى. وكىنىشكە قاراي, قان توگىلدى, جازىقسىز ونداعان ادام قازا تاپتى. ءبىز قىرعىزستان حالقىمەن بىرگە ازا تۇتامىز. بەس جىل ىشىندە بۇل ەلدە ەكى ءىرى ساياسي داعدارىس ورىن الدى. بۇلار ەگەر حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارماسا, قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگى ەتنوستىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرى شەشىلمەسە, اپاتتان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەستىگىن دالەلدەدى. 2005 جىلى ءسىزدەردىڭ فورۋمدارىڭىزدىڭ ءمىنبەرىنەن سويلەگەندە, سول كەزدە قىرعىزستاندا بولعان وقيعاعا ءتۇسىنىكتەمە بەرە كەلە, ۇلى ابايدىڭ ءسوزىن كەلتىرگەنمىن. سونى تاعى قايتالاعىم كەلەدى. “...كەدەي ادامدار ءبىر-بىرىنە جاقسىلىق تىلەي مە؟ كەدەيلىك كوپ بولسا, ەڭبەگى سوعۇرلىم ارزان بولماق. ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن كورىنبەيتىن ءوشپەندىلىگى ءبىرتىندەپ اشىق, ىمىراسىز جاۋلىققا اپارادى. ولار وشىگەدى, سوتتاسادى, پارتيالارعا بولىنەدى, قارسىلاسىنان باسىم ءتۇسۋ ءۇشىن ىقپالدى جاقتاستارىن ساتىپ الادى, شەن-شەكپەنگە تالاسادى. بۇعان بىردەڭە الىپ-قوسۋ قيىن”. قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى ەل رەتىندە قىرعىزستاننىڭ داعدارىستان تەز شىعۋى ءۇشىن بەلسەندى ارەكەت ەتۋدە. ءبىز بۇدان بىلاي دا قاجەتتى گۋمانيتارلىق جانە ەكونوميكالىق كومەكتى كورسەتە بەرەمىز. سونىمەن قاتار, مەن قىرعىزستانداعى بارلىق ساياسي كۇشتەردى, كۇللى حالىقتى تەزىرەك بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, تۇراقتىلىقتى, ءتارتىپتى جانە زاڭدىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە تاعى دا شاقىرامىن. بۇلارسىز ينۆەستيتسيا دا جوق, دامۋ دا مۇمكىن ەمەس. وسى وقيعالار ايماقتاعى ەلدەردىڭ ورتاق دامۋى جانە ورتاق قاۋىپسىزدىگى جولىنداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسى جونىندەگى كازاقستاندىق باستامالاردىڭ كوكەيكەستىلىگىن تاعى دا راستايدى.
قۇرمەتتى دوستار! ءجۇز جىل بۇرىن ازات جۋرناليستيكانىڭ باستى قاعيداسى قالىپتاستى: “تۇسىنىكتەمە ەركىن, بىراق دەرەكتەر قاسيەتتى”. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بولاشاق قوعامدى قۇرۋداعى ءرولى تەڭدەسسىز. مەن فورۋمداعى پىكىرتالاس بارىسىندا ايتىلاتىن تۇسىنىكتەمەلەر مەن پايىمداۋلار ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, ەركىن دە قىزىقتى, پايدالى دا سىندارلى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
