– تورەگەلدى شارمان ۇلى, ادەتتە وزىڭىزبەن وربىگەن سۇحباتتاردا دەنساۋلىق سالاسىنىڭ بارى مەن جوعى, ۇلتتىق تاعامتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى قامتىلىپ جاتادى. بۇل جايلارعا ءسال كەيىنىرەك توقتالىپ, اڭگىمە اۋانىن جاس مەملەكەتىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى, تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتى دەگەن تاقىرىپتان باستاساق. تاۋەلسىزدىك دەگەندە كوز الدىڭىزعا نە كەلەدى؟
– تاۋەلسىزدىك – ءبىز ءۇشىن ەڭ قاستەرلى قۇندىلىق. عاسىرلاپ كۇتكەن ارماننىڭ, ۇلى كۇرەستەردىڭ جەمىسى. سوندىقتان ونىڭ اۋقىمىن ءبىر اۋىز سوزگە سىيدىرۋ تىم قيىن. تاريحقا كوز تاستاساق, تاعدىردىڭ قيلى سوقپاعىنان حالقىمىز از قاسىرەت شەككەن جوق. اشارشىلىق الاپاتىن, سوعىس زوبالاڭىن, وتارشىلدىق ەزگىسىن باستان وتكەردى. جۇبان اقىن ايتقانداي, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالىقپىز. ەڭ باستىسى, ەڭسەمىز ەزىلىپ, رۋحىمىز قالعىعان جوق. جاراتقان يەم نۇرىن توگىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭىنا جەتتىك. بايراعىمىز جەلبىرەپ, ءانۇرانىمىز شىرقالىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان ءوز ورنىمىزدى الدىق. جاستارىمىز ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە ارمانعا قانات قاعىپ, الاڭسىز ءوسىپ جاتىر.
تاۋەلسىزدىك ەكونوميكا مەن ساياساتتا عانا ەمەس, جەكە ادامداردىڭ دا ومىرىنە وزگەرىس, جاقسىلىق, تابىس, جەتىستىك اكەلدى. بولاشاققا دەگەن سەنىم مەن ءۇمىتتىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ەلىمىزدىڭ كەرەگەسى كەڭ, تەرەزەسى تەڭ. ءتىلىمىز, سانامىز, مادەنيەتىمىز بوداندىق قۇرساۋىنان بوساپ, تاۋەلسىز دامۋعا بەت الدى, ءتول انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. جوعالعان تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, وشكەنىمىز جاعىلىپ, وتكەنىمىز تانىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى ەگەمەندىكتىڭ ارقاسى.
بۇگىنگى الاساپىران زاماندا حالقىمىز وتكەننەن قالعان تاريحي ونەگەنى, وتانسۇيگىشتىكتى, ۇلتىنا دەگەن ماحابباتتى جوعالتپاي, ءارى قاراي جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىنە ەنگىزۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن ساقتاپ قالۋ – ۇلكەن امانات, ۇلى بورىش. ونى ساقتاۋعا حالقىن سۇيگەن ءاربىر ادام ۇلەس قوسا الادى. اركىم ءوز ىسىنە, ماماندىعىنا ادال بولسا, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنان اتتاماي ءتۇزۋ جۇرسە, تاباندى ەڭبەك ەتسە, ەگەمەندىكتىڭ ەڭسەلەنۋىنە قوسقان ۇلەسى سول. وسى ءبىر قاستەرلى قۇندىلىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن جاس ۇرپاق جان-تانىمەن سەزىنسە, جۇرەگىمەن تۇيسىنسە, قادامىمىز نىق, بولاشاعىمىز جارقىن بولماق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ماڭىزدىلىعى مەن تاريحى جايىندا ايتا بەرسەك, اڭگىمەنىڭ شەگىنە جەتپەسپىز. قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ التىن تۇعىرىمىز, باعا جەتپەس بايلىعىمىز!
– سوناۋ قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك كەزەڭدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن باسقارعانىڭىزدى بىلەمىز. ەل ەگەمەندىگىن جاڭا العان ەلەڭ-الاڭ تۇستا ءتاي-ءتاي باسقان ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى قۇرىلىمىندا ەڭبەك ەتتىڭىز. سونداعى بەتپە-بەت كەلگەن قيىندىقتار تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان قيىن كەزەڭدە قاي سالادا بولسىن, اۋىرتپالىقتار از بولعان جوق. توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋ, ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن جاس مەملەكەت ءۇشىن اۋىر سىناعىمەن كەلدى. كيىم-كەشەك جەتىسپەۋشىلىگى, تاماق تاپشىلىعى القىمنان العان اعايىن جۇمىسسىز قالىپ جاتتى. ءوندىرىس وشاقتارى ءورىسىن تارىلتىپ, اۋىل مەن قالانىڭ اراسىندا سابىلعان جۇرت كۇنكورىستىڭ قامى ءۇشىن بازار جاعالادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى كەزدە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن العا ۇستاپ, مەملەكەتىمىزدى بۇل سىناقتان امان الىپ شىقتى. جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, ەكونوميكامىزدىڭ تامىرىنا قان جۇگىرە باستادى. مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار بوي تۇزەپ, وقۋ-اعارتۋ ىسىنە, عىلىم-بىلىمگە كوڭىل ءبولىندى. ءبىز سەكىلدى عالىمدار دا ايانىپ قالماي, ءوز سالامىزدى العا سۇيرەۋگە حال-قادەرىمىزشە ۇلەسىمىزدى قوستىق. وسى كەزدە بيداي ۇنىن تەمىرمەن, اس تۇزىن يودپەن بايىتۋعا ارنالعان جوبا ويلاپ تابۋعا تۋرا كەلدى. سول جوبانى قولعا الۋ ارقىلى حالىق دەنساۋلىعىن قالىپتا ۇستاۋ, تاعام قۇنارىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇلكەن قادامدار جاسادىق. يود تاپشىلىعى تۋىنداسا, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ويلاۋ قابىلەتى قالىس قالىپ, اعا بۋىن انەميادان ايىقپاس ەدى. ءبىز بۇعان جول بەرگەنىمىز جوق. مەملەكەت بيلىگى اتالعان جوبالاردى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋىم ءۇشىن ماعان سەنىم ارتىپ, كوپ قولداۋ كورسەتتى. سول ءۇشىن العىس بىلدىرەمىن.
جاڭا ءوزىڭ ايتقان قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك كەزەڭدە الدىمىزعا قويىلعان رۋحاني توسقاۋىلدار از ەمەس ەدى. سول كەزدەگى ءبىر وقيعانى تىلگە تيەك ەتەيىن. كەڭەس وداعى كەزىندە ماعان ۇلتشىل دەگەن ايىپ تا تاعىلىپ, قۋدالانعان بولاتىنمىن. اقتوبە مەديتسينا ينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ كەلگەنiمدە ەڭ بiرiنشi نازارىمدى اۋدارعان نارسە قازاقتان قابىلدانعان ستۋدەنتتەردiڭ قاتارى 37 پايىزدى عانا قۇرايدى ەكەن. بۇل ماسەلەنi تەزدەتiپ جولعا قويىپ, 63,5 پايىزعا كوتەردiم. قازاق وقىتۋشىلارىن كوپتەپ الدىرتتىم. بۇل قازاق ستۋدەنتتەرiنiڭ دە ەڭسە تۇزەۋiنە اجەپتاۋiر سەپ بولعان ەدى. ەسەسiنە, وبلىستىق پارتيا كوميتەتi مەن باسقا دا قۇزىرلى ورىندار تاراپىنان قۋدالاۋعا ءتۇستiم. ودان بولەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى كەزىندە, 1978 جىلى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق تاريحي الماتى كونفەرەنتسياسىن اسا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزگەن ەدىك, سول كەزدەرى دە قيىندىقتارعا تاپ بولدىم. قانداي قيىندىقتار بولسىن, مەنى ءاردايىم حالىق قولدادى, ماعان ۇلكەن سەنىم ءبىلدىردى. قيىندىقپەن قاپتالداسىپ جۇرسەم دە, ۇلتىم ءۇشىن كۇرەسۋ – زور باقىت. ەندىگى بەلەس قۇر توقساننان اسىپ, جۇزگە جەتۋ ەمەس, ەڭ بيىك ماقساتىم – قازاعىمنىڭ باعى ورلەپ, تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, ەگەمەندىگىمىز ەڭسەلى بولۋىنا بەلسەنە اتسالىسۋ, حالقىم ءۇشىن پايدامدى تيگىزۋ. ال شىن مانىندە دارىگەر بولۋ مەنىڭ بالا ارمانىمنان تۋىنداعان ماقسات ەدى. بۇل ارناعا ءتۇسۋىمنىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار.
– ول قانداي سەبەپ ەدى, تولىقتىرىپ ايتىپ وتسەڭىز؟
– بالا كۇنىمدە وزىمنەن بەس جاس كىشى قارىنداسىم قايىنجامالمەن تەل قوزىداي تەڭ وستىك. ءبىز تۋعان جەر قاسيەتتى ۇلىتاۋ باۋرايىنداعى ەڭ ءبىر كورىكتى مەكەن ەدى. ءبىر جولى قارىنداسىما سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ قالدى. ونى ەمدەيتىن ءجىبى ءتۇزۋ دارىگەر تابىلماي, ءبىز ودان قاپىدا كوز جازىپ قالدىق. بۇل جاعداي مەنىڭ بالا جۇرەگىمە اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. سول كەزدە ءوز-وزىمە «قايتسەم دە دارىگەر بولام» دەپ سەرت بەردىم. سونداعىم ەندى ەشكىم ولمەسە ەكەن دەگەن بالاڭ تىلەك ەدى. كەيىننەن ءسابي جۇرەكتەن شىققان وسى ءبىر قيال بۇرشىك جارىپ, دەنساۋلىق سالاسىنا ءومىرىمدى ارناۋعا بەل بۋدىم. توقساننىڭ تورىنە شىقسام دا, ەڭبەكتەن, عىلىمنان قول ۇزبەي كەلە جاتقانىم دا سوندىقتان.
– ادام ساناسىندا ماتەريالدىق يگىلىكتەر العا وزدى دەسەك تە, قازىرگى الەمدى دۇرلىكتىرگەن پاندەميا جاعدايى تۇتاس ادامزاتقا دەنساۋلىقتان ارتىق قۇندىلىق جوق ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ىندەتپەن كۇرەستە قانداي قادامدارعا بارعانىمىز ابزال؟
– ءيا, الەم تۇبەگەيلى وزگەردى. قىم-قۋىت تىرشىلىكتىڭ سوڭىنا تۇسكەن ادامزات بالاسى كەيبىر تابيعاتىندا بار قاراپايىم دۇنيەلەردەن الىستاپ, قاسيەت قالىبىنان اجىراپ بارا جاتقانداي ەدى. ادامداردان مەيىرىم كەتىپ, جاناشىرلىق ازايىپ, تابيعاتتى ايالاۋدان, ءومىردى سەزىنۋدەن قالدى. ەڭ سوراقىسى, جۇمىر باستى پەندەلەر اقشانى الدىڭعى ورىنعا قويىپ, ول ءبارىن شەشەدى دەگەندى بەرىك ۇستانىمعا اينالدىردى. جاس پەن كارى, باي مەن كەدەي دەپ جىككە بولمەگەن جامان ىندەت جاھان جۇرتشىلىعىنا بۇل قاعيدانىڭ قاتە ەكەنىن ۇعىندىرعانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. كوروناۆيرۋس قانشاما اسىل ازاماتتارىمىزدى كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگىزىپ, اكەتىپ جاتىر. بۇل قاۋىپتى ىندەتتىڭ جاڭا تولقىندارى تۋىنداۋدا.
حالىققا ايتارىم, ساۋلىق ساقتىقتا ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. ءبىز تاپقانىنا توي جاساپ, قۋانىشىن ەلمەن بولىسۋگە اسىعاتىن تويشىل حالىقپىز. دەگەنمەن مىنا كۇردەلى ءارى قاۋىپتى كەزەڭدە تويشىلدىعىمىزدى, داراقىلىعىمىزدى توقتاتۋ كەرەك. تويشىلدىعىمىز, دۋمانشىلدىعىمىز باسىمىزعا تاياق بولىپ ءتيىپ جاتىر. سونى ۇعىنىپ, بۇل ادەتىمىزدەن ءوزىمىزدى الشاق ۇستايتىن كەز كەلدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇگىنگىنىڭ تالابى – جىلدام ارەكەت ەتۋ, وزگەرىستەرگە بەيىم بولا ءبىلۋ. ءتىپتى قاراپايىم جۇرگەن جەرىڭدە جەكە گيگيەنانى ساقتاۋ, كوپشىلىك جەردە ماسكا تاعىپ ءجۇرۋ, الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى ۇستانۋدى قاتاڭ تۇردە ادەتكە اينالدىرۋىمىز كەرەك. وتكەن جىلى مەرەيتويىمدى اتاپ ءوتۋ جونىندەگى ۇسىنىستان باس تارتىپ, تۇبەگەيلى قارسىلىعىمدى ءبىلدىردىم. مەن ءۇشىن حالقىمنىڭ ساۋ بولعانى اناعۇرلىم ماڭىزدى. وتانداستارىمنىڭ دەنساۋلىعىن قاۋىپ-قاتەرگە تىگۋ – ۇلكەن قىلمىس. كوڭىلگە باي قازاعىمنىڭ «ساق جۇرسەڭ, ساۋ جۇرەسىڭ» دەۋى قازىر وزەكتى بولىپ وتىر. ءبىر-بىرىمىزگە قامقورلىق تانىتىپ, وزىمشىلدىككە بوي ۇرماۋىمىز قاجەت. توڭىرەگىمىز تۇگەل بولسىن دەسەك, اينالامىزداعى ادامداردىڭ امان-ساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىمىز ءجون.
مەن توقسانعا تولعان ءومىرىمنىڭ كوبىن قازاق ەلىنىڭ گۇلدەنۋىنە, تۇرعىنداردىڭ دۇرىس تاماقتانىپ, ساۋلىقتا بولۋىنا ارناپ, سونداي-اق ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ جولىندا ءومىرىمنىڭ ەڭ قىمبات جانە قيىن كەزەڭدەرىن وتكەرىپپىن. الداعى ۋاقىتتا دا ەلىمنىڭ اماندىعىن تىلەيمىن. ءبىز – نەبىر جاۋگەرشىلىك زاماندى, اشارشىلىق ناۋبەتىن, سوعىس جىلدارىنداعى اۋىر تۇرمىس دەيسىز بە, نەبىر قيىندىقتى كورگەن جانە جەڭگەن رۋحى بەرىك حالىقپىز. مۇنى دا جەڭەمىز! قازىر بىزدە مۇمكىندىك كوپ. تەحنولوگيا دامىعان, ءبىلىمدى, بىلىكتى ماماندار بار. زامان وزگەرگەن. سول ءۇشىن ەرتەڭگە دەگەن سەنىمنەن اداسپاۋىمىز كەرەك.
– كەيىپكەرىمىزدىڭ كوڭىل تەرەزەسىنە ءۇڭىلىپ كورگىمىز كەلەدى. كوڭىلىڭىزدە قانداي الاڭ بار, ومىردە وكىنەتىن تۇستارىڭىز كوپ پە؟
– ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندە بولعاسىن, وكىنىش پەن قۋانىش, ءسۇيىنىش پەن كۇيىنىش قاپتالداسىپ قاتار جۇرەدى ەمەس پە؟! ونىڭ قايبىرىن ايتامىز؟! ءبىر بىلەتىنىم – مەن شىن مانىندە باقىتتى اداممىن. مەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن العا جەتەلەپ كەلە جاتقان حالقىمنىڭ ىقىلاسى. ءالى دە ەڭبەكتەن قول ۇزگەنىم جوق. باعىندىرعان بەلەسىمنىڭ ءبارىن حالقىمنان العان باتا-العىستىڭ ارقاسى دەپ بىلەم, سونداي-اق اكە-شەشەمنىڭ بەرگەن ەركىن, قازاقى تاربيەسىنىڭ جەمىسى دەپ ەسەپتەيمىن. حالقىمنىڭ مەنى ءاردايىم قولپاشتاپ, ايالاپ قورعاشتاۋى, ىزگى ءىلتيپاتتارىن ءبىلدىرۋى, اقىل-كەڭەس سۇراپ, اقساقالدىق ءتالىم-تاربيەنى قاجەتسىنۋى – باسىما قونعان ۇلكەن باق. مەنى شارمانوۆ ەتىپ مارتەبەمدى بيىكتەتىپ, مەرەيىمدى ءوسىرىپ وتىرعان حالىق, سوندىقتان دا مەن ءاربىر قيىن كەزەڭدى حالقىممەن بىرگە وتكەرۋدى ازاماتتىق بورىشىم دەپ سانايمىن. سوندىقتان جەكە باسىمىزدان گورى حالىقتىق ماسەلەلەر ءبىزدى كوبىرەك تولعاندىرادى.
«كوڭىلىڭىزدە قانداي الاڭ بار؟» دەگەن ساۋالىڭا جاۋاپ بەرەر بولسام, قازىرگى قوعامنىڭ ءبىر ىندەتى – جەمقورلىق. بۇل كەلەڭسىزدىكتى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋىمىز كەرەك. قازىرگى جەمقورلىقتىڭ قۇلقىنى وتە كەڭ. نەگىزىندە, بۇل جامان ادەت قازاققا ءتان ەمەس ەدى. ءوز باسىم ءبىراز كەزەڭدى باسىمنان وتكەردىم. كەڭەستىك كەزەڭدە بىرەۋدىڭ ءبىر ارتىق نارسەسىن كورسە, ول تالقىعا سالىناتىن, تەكسەرىلەتىن, جاۋاپقا تارتىلاتىن. ول كەزدە قازاق بالاسى پارا بەرۋگە دە, پارا الۋعا دا ەپسىز بولاتىن. قازىر ءولىم مەن ءومىردىڭ اراسىندا ارپالىسىپ جاتقان ادامنان پارا سۇرايتىن حالگە جەتتىك. بۇعان قاتىستى بىرەۋلەر جالاقىسىنىڭ ازدىعىن, وتباسىن اسىراۋدىڭ ماشاقاتىن ايتىپ اقتالادى. بىراق جالاقىسى قوماقتى, وتباسىن اسىراۋعا تولىق قابىلەتتى, قولىنان ءىس كەلەتىن جوعارىدا وتىرعانداردىڭ دا وسى «دەرتكە» ۇشىراعانى جاسىرىن ەمەس. سايىپ كەلگەندە, ءبارىنىڭ تونايتىنى – قارا حالىق. سول قارا حالىقتىڭ پاراقورعا جەم بولىپ جاتقانىن كورگەندە «قانداي زامانعا تاپ بولدىق؟!» دەپ باز كەشەتىنىم دە راس. ەگەر ءبىز بولاشاقتا ۇلت بولىپ ۇيىسقىمىز كەلسە, الدىمەن وسى ىندەتتەن ارىلۋدى ويلاستىرعانىمىز ءجون. جەمقورلىقپەن قوعام بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك.
– حالقىمىز قاشاننان قادىر تۇتقان قامباراتا بالاسى جىلقى مالىنىڭ ارتىقشىلىعى, وسى ءبىر ت ۇلىك ەتىنىڭ, ءسۇتىنىڭ دەنساۋلىققا ۇشان-تەڭىز پايداسى تۋرالى ايتۋدان جالىقپاي كەلەسىز. قازىرگى قيىن كەزەڭدە دە بۇل جونىندە ايتىپ ءوتۋ ارتىق ەتپەس دەپ ويلايمىز؟
– «جىلقىدان اسقان مال بار ما؟ بيەنىڭ ءسۇتى سارى بال, قىمىزدان اسقان ءدام بار ما؟» دەگەندى كەشەگى جىراۋلارىمىز تەگىن ايتقان جوق. بۇگىندە جىلقى ەتى مەن ءسۇتىنىڭ پايداسى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلدى. بۇل وتە – قاسيەتتى, قۇندى تاعامدار. مۇنى تالاي جەردە ايتىپ تا ءجۇرمىز. ال قوي ەتى شە؟ كەشكى استا جەگەن قوي ەتى ەرتەسىنە كەشكە دەيىن ارەڭ قورىتىلاتىنىن بىلەمىز بە؟ سونداي-اق سيىر ەتى دە كەلەسى كۇننىڭ تاڭىندا عانا قورىتىلادى. سول سەبەپتى جىلقى ەتىنە تاعار ءمىنىم جوق. سەبەبى كەشكى استا جەلىنگەن جىلقى ەتى ۇيقىعا جاتقانىڭىزشا-اق قورىتىلىپ كەتەدى. سىڭىمدىلىگى جانە اعزاعا پايدالىلىعى جاعىنان قازاقتىڭ قازىسىمەن يىق تىرەسە الاتىن تاعام ءتۇرى ءالى جوق. قىمىزدىڭ جايى تىم بولەك. كەشكى استان كەيىن ىشىلگەن قىمىز بويعا قۋات, دەرتكە شيپا. جالپى, بيە ءسۇتىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ الەۋەتىنە قوساتىن ۇلەسى وراسان, وعان ءبىزدىڭ قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ كوپ جىلدار بويى جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى دالەل. وسى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا ءبىز بيە ءسۇتىنىڭ تەرەڭ سىرلارىنا بويلاپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇپيا بولىپ كەلگەن تۇستارىن زەرتتەپ, تىڭ جاڭالىقتار اشىپ, بيە ءسۇتىنىڭ نەگىزىندە تاريحتا تۇڭعىش رەت جاڭا ونىمدەردى ومىرگە اكەلدىك. بۇل ءىستىڭ ەل اۋقىمىندا ءورىس الۋى ءۇشىن اسىل شيكىزات – بيە ءسۇتىنىڭ كولەمى مول بولۋى شارت. دەمەك ەلىمىزدەگى جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندەتىپ, قانات جايعىزۋ ارقىلى اۋىلداعى ىسكەر ازاماتتاردىڭ, مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن بيە ءسۇتىن ءوندىرۋ ءىسى, سونىمەن قاتار بيە سۇتىنەن وندىرەتىن ونىمدەرىمىزدىڭ كولەمى ايتارلىقتاي دارەجەگە جەتەدى دەگەن سەنىمدەمىن. ال ەتكە قاتىستى مىنا قاعيدانى ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ەت جەۋ وسى ەكەن دەپ شەكتەۋسىز, تاڭداۋسىز كەز كەلگەن ەتتى پايدالانا بەرۋ دەنساۋلىعىمىزدى ناشارلاتپاسا, نىعايتپايدى.
– دەنى ساۋ ۇرپاق – ۇلت بولاشاعى دەيمىز. ۇرپاق ساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن, ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قانداي ءومىر سالتىن ۇستانۋىمىز كەرەك؟
– قازىر كوپشىلىگىمىزدىڭ قارتتىق تۋرالى تۇسىنىگىمىز تولىپ جاتقان اۋرۋ-سىرقاۋلارمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. كارىلىكتى ەمدەمەۋ كەرەك, تەك ونىڭ الدىن الۋعا بولادى. وركەنيەتتى قوعام زەينەتكەرلەرگە «وتباسى مەن مەملەكەتكە سالماق سالىپ وتىرعان قاۋقارسىز قاريالار» دەپ ەمەس, «قوعامدى العا سۇيرەيتىن, اقىل-ويى تولىسقان مىقتى قوزعاۋشى كۇش» دەپ قارايدى. بۇگىنگىنىڭ ادامدارى «دەنىم ساۋ, جۇمىسىم تابىستى, ءومىرىم ۇزاق بەلسەندى بولعاي» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتاتىن بولدى. قازىرگى عىلىمي جەتىستىكتەر دە اۋرۋدى ەمدەۋدە ەمەس, ونىڭ الدىن الۋعا نەگىزدەلۋدە. وعان قوسا, بيۋدجەتتىڭ ەلەۋلى ءبىر بولىگى العاشقى سانيتارلىق-مەديتسينالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ مەكەمەلەرىنە باعىتتالىپ جاتقانى قۋانتادى. بىراق جاس كەزىنەن باستاپ ادامداردىڭ دۇرىس تاماقتانۋعا داعدىلانۋى از ءرول اتقارمايدى. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ادامداردىڭ مەزگىلسىز كوز جۇمىپ جاتقانىنىڭ 60 پايىزىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – دۇرىس تاماقتانباۋدان. وسىعان بايلانىستى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بۇگىندە دۇرىس تاماقتانۋ ماسەلەسىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ قاتارىنا شىعاردى. قازىر بىزگە شەتەلدەن نەشە ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك اعىلىپ كەلىپ جاتقان تۇستا تاماقتانۋ مادەنيەتىمىزدى ارتتىرۋ باستى ورىندا تۇر. ەگەر ءار ادام دەنساۋلىعىنا وزىندە بار كاپيتال دەپ قاراسا, ول ادام ءبىرىنشى كەزەكتە دۇرىس تاماقتانۋعا داعدىلانۋى كەرەك. سوندا عانا قازاق ەرتە قارتايمايدى. ونىڭ الىپ بارا جاتقان قۇپياسى جوق. دۇرىس تاماقتانۋدى جۇيەلەپ الساق, قارتايماۋدىڭ ەڭ نەگىزگى باسىمدىعى وسى. ءاربىر قازاق مۇنى سەزىنسە, دەنساۋلىعىمىز مىعىم, ەلدىگىمىز جوعارى, عۇمىر جاسىمىز ۇزاق بولارى داۋسىز. ايتالىق, مەن ءوزىم انامدى التى جاسىما دەيىن ەمگەن اداممىن. بالالارمەن ويناپ ءجۇرىپ, انامدى كورىپ قالسام, ومىراۋىنا جابىسا كەتەتىنمىن. بىرگە ويناعان دوستارىم بۇل ءۇشىن مەنى اجۋالاعاندا, «سەندەرگە كورسەتەمىن» دەپ جۇدىرىعىمدى تۇيسەم, جىم بولاتىن. انامنىڭ اق ءسۇتىنىڭ ارقاسىندا مەن شىمىر ءارى كۇشتى بولىپ ءوستىم. ءار نارسەنى قالىپتاپ بەرگەن حالقىمىز ۋىزعا جارىماعان دەگەن ءسوزدى تەگىن ايتپاسا كەرەك. بالانى ەمشەكتەن ەرتە شىعارماي, مەيىرى قانعانشا ەمىزۋ دەنساۋلىعىنىڭ مىقتى بولۋىنا زور ىقپال ەتەتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
– تاۋەلسىزدىك تويىنا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– ارينە, تىلەگىمنىڭ ەڭ ءتاتتىسىن اياۋلى حالقىما ارنايمىن. زامانىمىز تىنىش, ەل ىرگەسى بەرىك بولعاي! ەگەمەن ەلىمىزدى سۇق كوزدەن, سۋىق سوزدەن ساقتاسىن. ادامزاتتى تىعىرىققا تىرەگەن پاندەميا تەزىرەك اياقتالىپ, حالقىمىز قالىپتى ومىرگە قادام باسسا دەيمىن. بىرلىك بار جەردە بەرەكە دە, مەرەكە دە بار. اسقان اسۋ, اتتاعان بەلەس ءبارى-ءبارى ەل ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن! پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا: ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – كەلەر ۇرپاققا قازاقستاندى تۇعىرى مىعىم, ەكونوميكاسى قۋاتتى, رۋحى اسقاق مەملەكەت رەتىندە تابىستاۋ جانە ەلدىك ىستەردى شاشاۋ شىعارماي لايىقتى جالعاستىراتىن جاسامپاز ۇرپاق تاربيەلەۋ», دەگەن ەدى. سول ەل مەن جەردىڭ يەسى سانالاتىن جاستارىمىزدىڭ رۋحى قالعىماسىن, ساعى سىنباسىن!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
