دەتەكتيۆ جازۋ ءتاسىلى ەدگار پو زامانىنان بەرى اسا قاتتى وزگەرىسكە ۇشىراي دا قويعان جوق. باس كەيىپكەرى دە اعاشتىڭ قيسىق بىتكەن بۇتاعىنداي قوعامنان وقشاۋلانىپ, وقيعاعا قاتىستى ادامداردى سىرتىنان باقىلاپ, ءىس-ارەكەتتەرىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, قىلمىسكەردى جاڭىلماي تاۋىپ, قۇرىقتاپ جاتادى. ءبىر قىزىعى سيۋجەتتەرى ۇقساس بولىپ كەلەتىنىنە قاراماستان, دەتەكتيۆكە دەگەن وقىرمان سۇرانىسى ءبىر ساتكە دە تولاستاماپتى. ەدگار پونىڭ وگيۋست ديۋپەنىنەن باستالىپ, شەرلوك حولمس پەن دوكتور ۆاتسون, ەركيۋل پۋارو, ميسس مارپل, كوميسسار مەگرە, نيرو ۆۋلفتارمەن جالعاسقان ءىز كەسۋشىلەردىڭ وبرازدارى ميلليونداعان وقىرماننىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ الىپ, دەتەكتيۆ الەمدەگى ەڭ كوپ پايدا اكەلەتىن بيزنەسكە اينالدى. اعىلشىن جازۋشىسى ارتۋر كونان دويل دەتەكتيۆ جازۋدان جۇيكەسى توزىپ, وقىرمانداردىڭ سۇيىكتى كەيىپكەرىنە اينالعان شەرلوك حولمستى اقىرى ءولتىرىپ تىنعاندا حالىق نارازى بولىپ كوشەگە شىقتى. امالى قۇرىعان قالامگەردىڭ حولمستى قايتا ءتىرىلتىپ الۋدان باسقا امالى قالمادى.
الەمنىڭ ەڭ ۇلى سۋرەتكەرلەرى سەرۆانتەس, بالزاك, موپپاسان, فلوبەر مەن تولستوي روماندارى دا ءدال دەتەكتيۆ تۋىندىلارىنداي سۇرانىسقا يە بولعان ەمەس. اگاتا كريستي تەك قانا ەركيۋل پۋارونىڭ باعىن اشقان 33 روماننان بولەك, 55 اڭگىمە جازدى. دەدۋكتيۆتى ءادىستىڭ نەگىزىن قالاعان ارتۋر كونان-دويلدى باسقا جانرعا جولاتقىزباي قويعان شەرلوك حولمس تۋرالى حيكايالاردا ەسەپ جوق. تۇمسىعىن تىقپايتىن جەرى قالماعان ميسس مارپل 12 رومان مەن 20 اڭگىمەنىڭ كەيىپكەرى بولسا, جورج سيمەنون كوميسسارعا ارنالعان 76 رومان مەن وتىزعا تارتا اڭگىمە جازدى. مەگرە وسىلايشا جازۋشى عۇمىرىنىڭ 41 جىلىن ءبىر ءوزى ەركىن جايلاپ توستەگەن ەكەن.
جالپى, دەتەكتيۆتى ءبىر ۇلتتىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ قويۋ ورىنسىز بولعانىمەن, قازاق دەتەكتيۆىنە كەلگەندە نە ايتارىمىزدى بىلمەي داعدارىپ قالاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. نەگە ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە وسى جانردىڭ بەساسپاپ ماماندارى تۋماي جاتىر؟ الدە, دەتەكتيۆ ءبىزدىڭ ۇلتتىق تابيعاتىمىزبەن ۇيلەسپەيتىن جانر ما؟
وسىعان وراي, جالعىز تۇيەسىن جوعالتقان كەدەيدىڭ الدىنان جولىققان جولاۋشىلارمەن بولعان اڭگىمەسى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. كوزىمەن كورىپ, قولىمەن ۇستاماسا دا جوعالعان تۇيەنىڭ ءبىر كوزى سوقىر, اياعى اقساق, قۇيرىعى شولاعىن جازباي تانۋ ناعىز دەتەكتيۆكە ءتان ءتاسىل ەمەس پە؟ نەمەسە, ءتىپتى, ەرتوستىكتىڭ ەلگە قايتىپ كەلە جاتىپ, سورقۇدىقتىڭ باسىنا سورعا بولا قونۋىنان كەلگەن قيىندىقتار باياندالىپ, قيالعا ەرىك بەرەتىن ەرتەگىدەگى باياندالاتىن اڭگىمەلەردە دەتەكتيۆ جانرىنىڭ جەلىسى جاتقان جوق پا؟ ىقىلىم زاماننىڭ قورجىنىندا قالىپ قويعان ەرتەگى-اڭىزدارىمىزدى تۇرلەندىرىپ, وزگەشە دەم بەرىپ, جاڭا قىرىمەن جارق ەتكىزىپ شىعارۋعا نەگە بولماسقا؟ جازۋشىلار وداعىنىڭ جىل سايىن وتەتىن جيىندارىندا نەگە قازاق دەتەكتيۆى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلمايدى؟
دەتەكتيۆ دەگەندە قالمۇقان يساباەۆتىڭ «اجال قۇرساۋىندا», «كومەندانتتىڭ جازبالارى», كەمەل توقاەۆتىڭ «تۇندە اتىلعان وق» حيكاياتتارى سياقتى ساناۋلى تۋىندىلار عانا جادىمىزعا ورالادى.
وكىنىشكە قاراي, بۇل جانردى كلاسسيكالىق دارەجەگە جەتكىزگەن تالانتتى جازۋشى كەمەل توقاەۆتان كەيىن, ونى دامىتۋعا ادەبيەتىمىز ق ۇلىقسىز بولىپ قالىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا حالىق ءبىرجولا شەتەل دەتەكتيۆىن وقۋعا قۇنىعا كىرىسىپ كەتتى. ءبىر كەزدەرى كەمەل اعامىزدىڭ «سارعاباندا بولعان وقيعا» كىتابىنداعى شىعارمالاردىڭ ءوز زامانىنىڭ بەستسەللەرى بولعانىن, جۇرتتى قىزىققا باتىرعان كىتاپتى كەزەككە تۇرىپ وقىعانىمىزعا قازىر ەشكىمدى سەندىرە المايسىڭ.
بىلتىر رەسەي مەملەكەتى «ورىس دەتەكتيۆى» دەگەن بايقاۋ جاريالادى, ماقساتى – ادەبيەت جانە كينو قىزمەتكەرلەرىن دەتەكتيۆ جانرىن دامىتۋعا يتەرمەلەۋ, ادەبي قاۋىمداستىق اراسىنداعى ونىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ, وعان وقىرماندار مەن قوعام نازارىن اۋدارۋ. ال قازاقستاندا مۇنداي باستامالار قاشان قولعا الىنادى؟ الدە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دەتەكتيۆ جانرى ادەبيەت ەسىگىنەن سىعالاي الماي, ءالى دە تالاي جىل دالادا تۇرا بەرە مە؟
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى
