ەڭ العاش تۋعان دالا توپىراعىندا كاسىبي قازاق تەاترىنىڭ تۋىن كوتەرىپ, 1926 جىلدىڭ قاڭتارىندا ونەر الەمىندە ۇلكەن جاڭالىق جاساعان سول كەزدەگى جانكەشتى دە جالىندى جەتى جاستىڭ قاتارىنان تابىلىپ, ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتكەن سان قىرلى اكتەر سەركە – سەرالى قوجامقۇلوۆتىڭ ماڭدايىنا تۇڭعىش تەاتردىڭ كوشىن باستاۋ باقىتى ءھام جاۋاپكەرشىلىگى قاتار جۇكتەلىپتى. سوندىقتان بولسا كەرەك, سەركە باستاعان ساڭلاقتار سالعان ساحناداعى سارا جول قاي كەزدە دە ۇرپاقتارى ءۇشىن ۇلاعاتتى دا تاعىلىمعا تولى. ونىڭ ايقىن دالەلى – وتكەن جۇمادا ەلوردا تورىندە قاراعاندى وبلىسى مادەنيەت, ارحيۆ جانە قۇجاتتاما باسقارماسى, س.قوجامقۇلوۆ اتىنداعى جەزقازعان قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى ۇلتتىق مۋزەيمەن بىرلەسە وتىرىپ سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان «قازاق ساحناسىنىڭ ءىرى تۇلعاسى» كورمەسىن وتكىزدى.
ۇلىق مەيرام تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بيىلعى تورقالى تويىمەن تۇڭعىش قازاق تەاترىنىڭ 95 جىلدىق جانە سول كاسىبي قازاق تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازكسر حالىق ءارتىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى سەركە (سەرالى) قوجامقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ تۇسپا-تۇس كەلۋى جاي عانا كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك. ويتكەنى ەل ەگەمەندىگىنىڭ ارقاسىندا, اسىرەسە سوڭعى ونجىلدىقتا تەاترلارىمىز قاناتىن كەڭگە جايىپ, ونەردىڭ جاڭاشا تىنىسى اشىلعانى انىق. تۇلعا مەرەيتويى قارساڭىندا وتكەن ايتۋلى كورمە سونىڭ ءبىر پاراسى بولسا كەرەك.
– ۇلى اكتەر سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تويلاناتىن اتاۋلى كۇن ەكەنى بارشاڭىزعا ءمالىم. سەركە اعامىزدىڭ سوڭىندا قالعان مۇراسى – ۇلتتىق ونەرىمىز ءۇشىن تاعىلىمى مول رۋحاني قازىنا. سول مۇرانى وسكەلەڭ ۇرپاققا تابىستاپ, جاستاردى ونەرگە باۋلۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ساحنا ساڭلاعىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان بۇگىنگى مازمۇندى كورمە سونىڭ باستاماسى, قاراعاندى وبلىسى مادەنيەت, ارحيۆ جانە قۇجاتتاما باسقارماسى مەن س.قوجامقۇلوۆ اتىنداعى جەزقازعان قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى ۇجىمىنىڭ ونەرسۇيەر قاۋىمعا ۇسىنعان تاماشا تارتۋى, – دەپ تۇلعاتانۋعا ارنالعان تاعىلىمدى شارانىڭ رەسمي ءبولىمىن اشىپ بەرگەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى كۇمىس سەيىتوۆانىڭ جۇرەكجاردى لەبىزىن ودان ءارى اسىلدىڭ سىنىعى, ساحنا ساڭلاعىنىڭ قىزى ماريام سەرالىقىزى: «اكەم 65 جىل ساحنادا ونەر كورسەتتى. مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق دراما تەاترىندا 200-دەن اسا رولدە ويناپ, 25 فيلمگە تۇسكەن. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «سەركە قوجامقۇلوۆ – ەل جۇرتقا ۇستاز, پەرىشتەدەي تازا, ءادىل ادام» دەگەن ءسوزى بار. اكەمىز ءبىز ءۇشىن بايتەرەك ەدى. ول جاستاردىڭ قۇلاعىندا ءجۇرسىن دەپ 3 نارسەنى ايرىقشا ايتىپ كەتتى, ولار: ونەر, ءتىل ونەرى, ەڭبەك. بۇگىنگى ۇلكەن شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا شەكسىز العىس ايتامىن», دەپ ۇلىدان قالعان ۇرپاق اسقار تاۋى جايلى ەستەلىگىن ريزاشىلىق سەزىممەن ودان ءارى جالعادى.
ونەر مايتالماندارى,
تەاتر ارتىستەرى مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان كورمەنىڭ رەسمي اشىلۋى ودان ءارى تۇلعا مۇراسى توپتاستىرىلعان كورمە زالىندا جالعاسىن تاپتى. تاقىرىپتىق ءھام حرونولوگياىق تۇرعىدان جۇيەلى توپتاستىرىلعان مازمۇندى كورمەدەن تەاتر جانكۇيەرلەرى اكتەردىڭ كوزى تىرىسىندە پايدالانعان جەكە زاتتارى مەن ويناعان سپەكتاكلدەرىندە كيگەن كوستيۋمدەرىن, سونداي-اق تەاتر ساحناسى مەن ەكراندا سومداعان رولدەرىنەن تىزبەكتەلگەن فوتوسۋرەتتەر گالەرەياسىن تاماشالاپ, كوزايىم بولدى.
اڭىز اكتەر سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىعى, ونەردەگى ورەلى جولى جايلى ءسوز بولعاندا سىنشىلار مەن ارىپتەستەرى ساحنا ساڭلاعىنىڭ «كىشكەنتاي ادامداردىڭ» وبرازىن جاساۋداعى شەبەرلىگىن, كەيىپكەرلەر مىنەزىنىڭ كومەديالىق كۇيى مەن ونىڭ ىشكى تراگەدياسىن جەتكىزۋدەگى ۇتقىر شەشىمدەرى مەن تاپقىرلىعىنا ايرىقشا توقتالادى.
– وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى تەاترعا كەلگەن ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ۇلكەن باقىتى – سەراعاڭمەن بىرگە قىزمەت ىستەپ, ول كىسىنىڭ اكتەرلىك, ادامگەرشىلىك قاسيەتىن قاتار كورىپ, اعالىق مەيىرىمىنە بولەنگەندىگىمىز دەر ەدىم. ويتكەنى 1926 جىلى تەاتر ۋىعىن قاداسقان كوپتەگەن اكتەردىڭ كوزىن كورە المادىق. كورسەك تە ساحنادا بىرگە ويناپ, ارىپتەس بولا المادىق. بىراق ەسەسىنە, سەراعاڭمەن ءبىر ساحنادا ونەر كورسەتۋ باقىتىنا يە بولدىق. مەنىڭ ەڭ العاشقى سەرىكتەسىم سەركە اعا بولعانىن ونەردەگى ۇلكەن باقىتىم دەپ بىلەمىن. ول كىسىنىڭ اكتەرلىك قاسيەتىن, قابىلەت-شەبەرلىگىن ءبىر سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سەراعاڭنىڭ اكتەرلىك قاسيەتى, مەنىڭ ويىمشا, اقىل مەن پاراسات, شىندىق پەن قيالدىڭ, تراگيزم مەن كوميزمنىڭ جوعارعى مادەني سينتەزىندە بولاتىن. سونىسىمەن دە ساحنادا وزگەلەردەن ايرىقشا دارالانىپ كورىنەتىن, – دەپ قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تىلەكتەس مەيراموۆ ارىپتەس اعاسى تۋرالى اعىنىنان جارىلىپ ءوز ەستەلىگىمەن ءبولىستى.
راس, سەركە قوجامقۇلوۆ جايلى ءسوز بولعاندا ونەر يەسىنىڭ ساحنالىق شەبەرلىگىنەن بولەك, اكتەردىڭ تەاترعا دەگەن تازالىعى مەن ادامگەرشىلىگى تۋرالى دا ءجيى ايتىلادى. ويتكەنى كيەلى ساحناعا جان-تانىمەن بەرىلگەن اكتەردىڭ ءبىر ءرولىنىڭ ءوزىن جارتى عاسىر بويى ۇزدىكسىز ءھام ءۇزىلىسسىز ويناپ, شاشاۋىن شىعارماي, «ەسكىرتپەي», كەيىپكەرىن زامانا تالابىنا ساي ءتۇرلى بۋىن اكتەرلەرگە قۇبىلتا وتىرىپ جەتكىزۋىن شەبەرلىكتىڭ شىڭى دەمەي كورىڭىز. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» تراگەدياسىنداعى ەسپەمبەت بەينەسى سونداي رولدەردىڭ قاتارىندا. ەڭ العاش قازاق تەاترى تۋ كوتەرگەن 1926 جىلدان باستاپ جارتى عاسىر بويى سەركە قوجامقۇلوۆ سومداۋىندا ەلۋ جىل ەسكىرمەگەن ەسپەمبەت ءرولى اكتەردىڭ ونەردەگى بويتۇمارى دەسە دە بولعانداي. ودان بولەك, قازاق ساحناسىنا 1939 جىلى ياگو بەينەسىن العاش الىپ شىققان اكتەردىڭ سەركە قوجامقۇلوۆ ەكەندىگىن دە باسا ايتۋ – پارىزىمىز.
ۇلتتىق ساحنامىزدا نەبىر كۇردەلى بەينەلەردى كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەگەن ونەر يەسىنىڭ قازاق تەاتر تاريحى مەن كينەماتوگرافياسىنىڭ شەجىرەسىنەن الار ورنى ايرىقشا. اكتەردىڭ ساحنادا سومداعان «رەۆيزورداعى» – زەمليانيكا, «تۇنگى سارىنداعى» – قىدىش پەن تانەكە, «تاستۇلەكتەگى» – ارپاباي, «الما باعىنداعى» – داۋكەن, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋداعى» – قاراباي, «ابايداعى» – جيرەنشە, «ۆەتانام جۇلدىزىنداعى» – ۋان بەينەلەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە بولسا, اكتەر ەكراندا ءومىر سىيلاعان «دالا اندەرىندەگى» – باتىراق, «جۇتتاعى» – قويشى, «امانگەلدىدەگى» – بەكەت, «رايحانداعى» – كەكە, «اباي اندەرىندەگى» – بايماعامبەت, «التىن كەرنەيدەگى» – ادىلبەك, «باكۋ جالىندارىنداعى» – قادىر قىرىمقۇل, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋداعى» – قاراباي, «العاشقى ەشەلونداعى» – سادىقوۆ, ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەردەگى» – سەركە, «انا تۋرالى اڭىزداعى» – جىلقىشى, «الدار كوسەدەگى» – يتباي سىندى كەيىپكەرلەر گالەرەياسى ۇلتتىق كينەماتوگرافيا قورجىنىنا قوسىلعان قوماقتى ولجا.
اكتەر شەبەرلىگى تۋراسىندا تاعى دا ونەر يەسىنىڭ كوزىن كورگەن ارىپتەستەرىنىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنەتىن بولساق, سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ ساحنا مەن ەكرانداعى ەشكىمگە ۇقساماس قولتاڭباسى قاشاندا مەنمۇندالاپ تۇراتىن. ءاربىر ءرولدىڭ بولمىس-بىتىمىنە ساي وزىندىك مىنەزى مەن داۋىس ىرعاعىن, ساحنالىق قيمىل-ارەكەتى مەن ءسوز مانەرىن ءدال تاۋىپ, قۇلپىرتا ويناتاتىن اكتەر بولعان دەسەدى. اسىرەسە, قوجامقۇلوۆتىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى كومەديالىق رولدەردە ايقىن كورىندى. ونداي تاڭدالۋى رولدەر قاتارىندا تالتاڭباي ء(مايليننىڭ «تالتاڭبايدىڭ تارتىبىندە»), يايچنيتسا (گوگولدىڭ «ۇيلەنۋىندە»), تىماقباي, قاراباي, قوڭقاي (مۇسىرەپوۆتىڭ «امانگەلدىسىندە», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» مەن «اقان سەرى – اقتوقتىسىندا»), شاحتەر تايمان ء(ا.ابىشەۆتىڭ «دوستىق پەن ماحابباتىندا»), ەسپەمبەت, كوبىكتى حان (اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك – كەبەگى» مەن «قارا قىپشاق قوبىلاندىسىندا») جانە تاعى باسقا كەسەك بەينەلەر بار.
اكتەردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ول ءار رولىندە بارلىق تالانت قابىلەتى مەن ونەر قۇدىرەتىن سارقا جۇمسادى. مىنە, سوندىقتان دا كومەديالىق سيپاتتاعى بەينەنى جاساسا كورەرمەنىن رياسىز كۇلكىگە بولەدى, ال درامالىق قاھارمانى شىنايىلىعى ءھام تەرەڭدىگىمەن ەستە قالادى. ءبىر-بىرىنە كەرەعار وبرازداردىڭ قاي-قايسىسىن دا سەنىمدى بەينەلەۋ حاس شەبەرلىكتىڭ بەلگىسى ەكەنى ءسوزسىز. سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ بويىنان تابىلعان تالانت پەن ەڭبەكقورلىقتىڭ ۇشقىنى ونى قازاق ونەرىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ قاتارىنا شىعارىپ, اينىماس ابىروي بيىگىنە كوتەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ساحنانىڭ سەركەسى اتاندى. ەڭ باستىسى, ءوزى بۇكىل سانالى ءومىرىن ارناعان تۋعان حالقىنىڭ ماڭگىلىك سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. ەل جۇرەگىنەن وشپەس ورنىن الدى. ماڭگىلىك عۇمىرىنا جول سالدى. اكتەر شىعارماشىلىعىن دارىپتەۋگە, ولمەس ونەرىن وسكەلەڭ ۇرپاققا جەتكىزۋدى ماقسات تۇتقان ايتۋلى كورمە سونىڭ ايعاعى. سەركە سالعان سارا جول وشپەيدى.
