قوعام • 14 ءساۋىر، 2021

تاۋەلسىزدىك جانە ۇلت مەنتاليتەتى

290 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالاعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «الداعى ءتورتىنشى ونجىلدىقتىڭ بىزگە جۇكتەيتىن مىندەتى – قۋاتتى ەلدىڭ يەسى جانە كەمەل حالىق بولۋ. بۇل جولدا ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جانە سانانى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرىپ، زامان تالابىنا بەيىمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت» دەپ وي تۇيەدى.

شىنىندا دا كەمەل حالىق بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ كەمەل حالىق قانداي قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا الۋى قاجەت؟ كەمەل حالىقتىڭ باستى قاسيەتتەرى مەن كورسەتكىشتەرى، ولشەمدەرى قانداي؟ كەمەلدىلىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن سانامىز بەن ويىمىزداعى قانداي كەمشىلىكتەردەن باس تارتۋىمىز كەرەك دەگەن سان مىڭداعان سۇراق تۋىندايتىنى ءسوزسىز. بۇل بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن، ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن ارتقا تاستاعان قازاق قوعامىنىڭ بۇگىنگى رۋحاني دۇنيەسى تاۋەلسىزدىكتى «بارىنەن قىم­بات، اسىل قازىنا» رەتىندە كوزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاۋعا جانە ونى قور­عاۋعا دايىن با؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ مەنتالدىق بولمىس ەرەكشەلىكتەرىنە، قازىرگى قوعام جاع­دايىن­داعى رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن ۇستانىمدارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ تەندەنتسياسىنا نازار اۋدارعان دۇرىس. ول ءۇشىن حح عاسىر بويى قالىپتاسقان ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسى مەن مەنتالدىق كەڭىستىگىنە نازار اۋدارايىق.

ارينە، حح عاسىر بويى ۇلت بولمىسىندا تەك جامان قاسيەتتەردى قالىپتاس­تىر­دى دەسەك، ارتىق ايتقان بولار ەدىك. حح عاسىردا ۇلتتىڭ ساۋاتتىلىعى، بى­لىم­گە دەگەن قۇشتارلىعى ارتتى. قازاق ءبى­لىمدى، ساۋاتتى حالىقتاردىڭ بىرىنە اي­نالدى. قازاق حالقى عىلىم مەن تەح­­ني­كانى، جاڭا تەحنولوگيالار مەن كوم­­مۋ­نيكاتسيانىڭ، مادەنيەت پەن ونەر­دىڭ سان الۋان ءتۇرىن مەڭگەردى. الەم حالىق­تارىمەن بايلانىسقا تۇسە وتىرىپ، ءارتۇرلى مادەنيەتتەر مەن ويلاردى، دۇنيە­تانىمدار مەن ۇستانىمداردى، قۇندى­لىقتار مەن داستۇرلەردى ءوز قازانىندا قايناتا وتىرىپ، ءوزىنىڭ ەتنوستىق، رۋحاني بىرلىگىن ساقتاي ءبىلدى، وركەنيەت كو­شىنە ىلەسىپ ءوزىنىڭ دامۋ جولىن تاڭ­­داۋ­عا مۇمكىندىكتەر باسپالداقتارىن قالا­دى. حح عاسىردا قازاق جەرىندە جاڭا الەۋمەتتىك-ساياسي قۇرىلىمدار مەن قوعام ينستيتۋتتارى، مەملەكەتتىڭ بي­لىك تارماقتارى (اتقارۋشى، زاڭ شىعارۋ­شى، سوت) تولىققاندى، زامان تالاپتارىنا ساي ءوز جۇمىستارىن اتقاردى. اگ­رارلىق جانە يندۋستريالدىق قوعام ەرەك­شەلىكتەرىنە ساي مەنتالدىق بول­مىسىن قالىپتاستىردى. قازاققا ءتان اشىقتىق پەن باۋىرمالدىقتىڭ، شى­نا­يى­لىقتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتتى. بوتەن­دى جاتسىنباي، ءوز باۋىرىنا باس­ت­ى، ءبىر ءۇزىم نانىمەن، كەڭ پەيىلىمەن ءبو­لىس­تى. ءوزىنىڭ بەيبىتسۇيگىش حالىق ەكە­­نىن دالەلدەدى. ادامگەرشىلىكتى، پا­را­سات­تىلىق پەن دانالىقتى، ار مەن ۇيات­تى تۋ ەتتى. دۇنيەگە، قورشاعان ادامي بول­مىسقا ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان قا­راي ءبىلدى، بارلىعىن وسى بيىكتىكتەن باعا­لاپ وتىردى. رۋحاني قۇندىلىقتاردى ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردان جوعارى قويدى. «ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەپ، ۇرپاعىن تاربيەلەدى. ء«ولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەپ، ارۋاقتارىن سىيلادى. «وتان وت باسىنان باستالادى» دەپ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى تاربيە كوزى رەتىندە قاراستىردى. ەر مەن ەلدى، انا مەن جەردى ەگىز ۇعىم دەپ قا­بىل­دادى، كىندىك قانى تامعان جەردى اتا­مەكەنىم دەپ سانادى. ءتىلدى ونەر الدى دەپ ءتۇسىندى، ءسوز قۇدىرەتتىلىگىنە سەن­دى، داۋىن ءبىر اۋىز سوزبەن شەشە ءبىل­دى، سوزگە توقتادى، «ۇلكەن تۇرىپ، كىشى سوي­لەگەننەن بەز» دەپ ۇرپاعىن تار­بيەلەدى. قىزىنا بولاشاق انا دەپ قارا­دى. بۇل قازاق حالقىنىڭ مەنتالدىق بول­مى­سىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى ەدى.

دەسەك تە، كەشەگى توتاليتاريزم جانە ونىڭ يدەولوگياسى قازاقتىڭ ۇلت­تىق ساناسىنىڭ تۇتاستىعىنا جازىلماس­تاي جارا سالدى، ۇلتتىق سانا تاپتىق سانانىڭ قۇربانى بولدى، ۇلتتىڭ تاري­حي جادى ءوزىنىڭ ءتول تاريحىنان تىس­قارى قالىپتاستى. باسقاشا ايت­قاندا، توتاليتارلىق يدەولوگيا ۇلت­تىق سانانى «تۋلاقشا» يلەدى، ءوز قۇندى­لىق­تارىن ۇلتتىق سانانىڭ نەگىزى، قوزعاۋ­شى، جەتەكشى كۇشى دەپ ۇقتىردى. توتالي­تارلىق جۇيە قالىپتاستىرعان رۋحاني قۇن­دىلىقتار مەن ۇستانىمدار ءۇردىسى توق­تاعانمەن ونىڭ رۋديمەنتتەرى ءالى دە بولسا سانامىزدا سايراپ جاتقانى بار­شاعا ايان. كەيدە وتكەندى اڭساپ، كەشەگى كەڭەستىك داۋىرگە قايتا ورالۋدى كوزدەيتىن بەلسەندىلەر بۇگىنگى قوعامدىق سانانىڭ دامۋ باعىتىنا اسەر ەتۋگە تىرىسىپ باعۋدا. توتاليتارلىق يدەولوگيانىڭ سايا­سي بىرىكتىرگىش قاسيەتىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن قۇدىرەتتىلىگىنە ءمان بەرىپ، ونى ءتىرىل­تۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدا. وسىن­داي ساناداعى ء«ولارا شاق»، بۇگىنگى تاۋەل­سىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن، ونىڭ باعاسىن انىقتاۋعا اسەر ەتۋدە.

ححI عاسىر قازاق ءۇشىن نارىقتىق ەكونوميكا، اقپاراتتىق جانە تسيفرلى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن، ليبەرالدىق سيپاتتاعى قۇندىلىقتاردىڭ زامانىنا اينالىپ وتىر. بۇل عاسىر قازاق مەن­تاليتەتىنە وزىندىك وزگەرىستەر اكەل­گەنى بەلگىلى. ناقتى ايتار بولساق، قازاق حال­قى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قىر-سىرىن، ونىڭ تەتىكتەرى مەن ادىستەرىن مەڭ­گەرە ءبىلدى. ولاردىڭ ىسكەرلىك، كاسىبي بەلسەن­دىلىكتەرى ارتا ءتۇستى. «پايدا»، «بايلىق»، «تابىس»، «اقشا»، «ايىرباس»، «ۇسىنىس»، «سۇرانىس»، «مۇددە»، «تيىمدىلىك» جانە ت.ب. سياقتى نارىقتىق ەكونوميكالىق ۇعىم­داردى جەتە مەڭگەرە وتىرىپ، جال­پى ەكونوميكالىق ەركىندىك جانە كاسىپ­كەرلىكتى، باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى دامىتا ءبىلدى. ۇلت مەنتاليتەتىنىڭ پراگماتيكالىق سيپاتى ارتىپ، ونىڭ ەكونوميكالىق ۇستانىمدارى نىعايدى. ۇلت مەنتاليتەتى پاتەرناليزم، ماسىلدىق، جايباسارلىق سياقتى پسيحولوگيالىق قۇبىلىستاردان ارىلا باستادى.

دەسەك تە، رۋحاني سالاداعى جەڭىلىس­تەرى­مىز وركەنيەت جولىنداعى قازاق قوعا­­مىنىڭ ءوزارا بىرەگەيلەنۋى مەن تۇتاس­تانۋىنا اۋىر سوققى بولىپ وتىر­عانى بەلگىلى. رۋحاني ازعىنداۋلار مەن اۋىت­قۋلار، ەتيكالىق، ەستەتيكالىق دەزينتەگراتسيالار، شەكتەن شىققان كورگەن­سىزدىك پەن باسسىزدىقتار ۇلتتىڭ ءبىرتۇتاس بولىپ ۇيۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. توبىرلىق پسيحولوگيا جالپىلاما سيپات الا باستادى. تۇتىنۋشىلىق دۇنيەتانىم مەن ءىس-ارەكەت فورماتى باسىمدىلىققا يە بولىپ، ۇلتتىق قاسيەتتەر مەن ادامي قۇندىلىقتار كەرى ىسىرىلۋدا. مۇنداي توبىر وكىلىنىڭ دىتتەگەنى دە باسقا، ومىرلىك ۇستانىمدارى دا وزگەشە. جاسامپازدىق ءىس-ارەكەتتى تۇتىنۋشىلىق مەنتاليتەت اۋىستىرۋ ۇستىندە. سەزىمدىك، تاندىك قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ، كوڭىل كوتەرۋ، ومىردەن تەك ءلاززات ىزدەۋ، ساۋىق-سايران سالۋ، قۇمارلىقتى باسۋ ادامدار ءىس-ارەكەتىنىڭ جەتەكشى تەتىكتەرىنە اينالۋدا. مۇنداي سيپاتتاعى ادامدار سانى جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى، بولاشاقتا دا كوبەيە بەرمەك. ونداي ادامداردىڭ دۇنيەتانىمى رۋحاني قۇندىلىقتاردان الشاق. مۇنداي تىرشىلىك يەسى وزگەنىڭ اقىلىنا سەنگىش، بوتەننىڭ كەڭەسىن قا­بىل­داعىش، ەلىكتەگىش، سىرتقى ىقپالعا بەيىم بولىپ كەلەدى. وندا سىني ويلاۋعا ورىن جوق. مانيپۋلياتسيانىڭ وبەكتىسىنە ءجيى اينالىپ، قاتەلىكتەرگە كوپ بوي الدىرادى. ولار تۇتىنۋشىلىق قوعامنىڭ جەمىسى جانە باستى سۋبەكتىسى. ءىس-ارە­كەت­تەرىندە ەتيكالىق نورمالار مەن ادام­گەر­شىلىك ۇستانىمدار ءجيى اۋىسىپ، جاۋىز­دىق پەن ىزگىلىك، ادىلەتتىلىك پەن ادىلەت­سىزدىك، ار مەن ارسىزدىق ءجيى ورىن الما­سىپ تۇرادى. مۇنداعى باستى سەبەپ – رۋحاني مەشەۋلىك، جەكە تۇلعالىق قا­سيەت­تەردىڭ قالىپتاسپاۋى. وندايلار ءۇشىن توبىرلىق سانا شەڭبەرىندە قالۋ الدە­قايدا ءتيىمدى جانە ىڭعايلى. وسى جاع­دايدا تاۋەلسىزدىكتى قالاي قورعاي الامىز؟

بىزدە تۇتىنۋشى قوعامدى قالىپتاس­تىرىپ وتىرعان مۇنداي اعىمدارعا قارسى تويتارىس بەرەتىن رۋحاني كۇشتەردىڭ قاينار كوزى قايدا؟ جاسامپاز رۋحاني كۇشتەردىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى قانداي دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى. ارينە، ويعا بىردەن ورالاتىن قۇندىلىقتار، ول – وتانسۇيگىشتىك، پاتريوتيزم، ار، نامىس، ۇيات، ادىلەتتىلىك، پاراساتتىلىق، بىلىم­پازدىق، ەڭبەكقورلىق، دوستىق، ءوزارا سىي­لاستىق، ءوزارا كومەك، مادەنيەت­تىلىك جانە ت.ب. قۇندىلىقتار. اتالعان قۇن­دىلىقتاردى قوعام ساناسىنا سىڭىرمەي تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن ءتۇسىنۋ استە مۇمكىن بولمايتىنى ءسوزسىز.

شىندىعىندا، تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتورتىن­شى ون جىلدىعىنا اياق باسقاندا، ۇرپاق اۋىسىپ، ولاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتاردىڭ قالاۋى وزگەرىپ جات­قاندا تاۋەلسىزدىكتى كىم باياندى ەتەدى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدى قۇبىلىس. دۇنيەگە الدىڭعى ۇرپاققا ۇقسامايتىن، وتىزىندا وردا بۇزاتىن، قىرقىندا قامال الاتىن جاستار كەلدى دەپ، ءۇمىتىمىزدى ۇكىلەپ وتىرعان جايىمىز بار. دەسەك تە، بۇگىنگى جاستاردىڭ رۋحاني الەمى قانداي، ولار ءۇشىن باستى قۇندىلىقتار نەدە، ولاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى ەلدى قاي جاعاعا شىعارماق دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ، الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق بولمىسىنا تەرەڭىرەك كوز جىبەرەر بولساق، كوپتەگەن «اتتەگەن-اي»-لاردى بايقاۋعا بولادى. سولاردىڭ ءبىرى، جاستاردىڭ جالعان يميدج-كەلبەت جاساۋعا قۇشتارلىعى. كەيدە جالعان يميدجگە مالسىنىپ ءوزى­نىڭ شىنايىلىعىنان الشاقتاپ، قولداۋ­شىلار مەن جانكۇيەرلەرىنىڭ ارقاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى قانشاما؟! قىسقاشا ايتقاندا، ءبىزدىڭ جاستارعا دۇرىس، سىني تۇرعىدان وزدەرىنە وزىندىك باعا بەرۋ جەتىسپەيتىن ءتارىزدى. بىرەۋلەر جاستارعا البىرتتىق پەن بوزبالالىق ءتان دەپ ايتار. وندايعا كەشىرىممەن قاراعان ابزال دەپ، ءوزىمىزدى تاعى ءسال جۇباتارمىز. دەسە دە، جاستار ءۇشىن ماڭىزدىسى وزگە بىرەۋ­لەر­دىڭ قولپاشتاۋى مەن ماداقتاۋى بولما­سا كەرەك. قولپاشقا ورانعان قۇرمەت كۇ­شەي­گەن سايىن ەل الدىندا تۇرعان ۇلى ىس­تەر­­دى مەڭگەرۋمەن باعىندىرۋدىڭ اۋى­لى الىستاي بەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەس­تەن شى­­­عار­ماعان دۇرىس. تەك، سول ۇلى ىستەر­دى مەڭگەرگەندە عانا، سول جولداعى ادال جا­سام­پاز ەڭبەك ناتيجەسىن قوعام دۇرىس جانە ءادىل باعالاي بىلگەن جاعدايدا عانا رۋحاني سەرپىلىس بولاتىنى بەلگىلى. ازىرگە بۇل جولدا جاستارىمىزدى ۇمىتتەندىرۋ باسىم. تىرلىك تە، قارەكەت تە سودان اسپاي وتىر. ونداي باعالاۋ توبىرلىق ورتاعا ءسىڭدىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى بولۋى دا ىقتيمال. ماسەلەن، الەمدىك دەڭگەيدەگى تالانتتى ءانشى ديماشتىڭ ونەرىن الىپ قارايىق. ءان الەمىندەگى مۇنداي بىرەگەي قۇبىلىستى دۇرىس باعالاي ءبىلۋ دە قوعام مۇشەلەرىنەن مادەني بيىكتىكتى تالاپ ەتەدى. وكىنىشكە قاراي، كوپ جاعدايدا ديماش ونەرىنە قالىپتاسقان ءداستۇرلى دەڭگەي تۇرعىسىنان باعا بەرۋ بار ەكەنىن بايقايمىز. سونىمەن بىرگە، بۇل بۇگىنگى تۇتىنۋشىلىق قوعامنىڭ ويلاۋ جانە تالعامپازدىق دەڭگەيىن كورسەتەدى.

تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىنەز-قۇلقى مەن قايرات جىگەرىنىڭ دەڭگەيىنە، ساپالىق قاسيەتتەرىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ءمالىم. بۇل ماسەلە، اقپاراتتىق، تسيفرلى تەحنولوگيا، جاساندى ينتەللەكتى جاساۋ زامانىندا ەرەكشە سيپاتقا يە بولۋدا. تۇتىنۋشىلىق قوعامدا ولاردىڭ مىنەز-قۇلقى، ويلاۋ جۇيەسى، دۇنيەنى قابىلداۋ دەڭگەيى دە ستاندارتتالعان با دەرسىڭ. ولار كەيدە كونۆەيەردەن شىققان «ماشينالاردى» ەسكە سالاتىنداي. كەرەك دەسەڭىز، ولار بوگدەگە ۇقساۋعا، باسقالارعا ەلىكتەۋگە، جەتەككە ىلەسۋدى عانا ۇيرەنگەن ءتارىزدى. كوپ جاعدايدا ولاردىڭ مەنتالدىق جۇيەسى توبىرلىق مادەنيەت جەتىستىكتەرىمەن ارلەنگەن، تولىقتىرىلعان با دەرسىڭ. ناتيجەسى – جاتتاندى قايتالاۋدان شىققان ءىس-ارەكەت، تۇپنۇسقالىق سيپاتتان ادا قارىم-قاتىناس، كوزقاراس پەن ۇستانىم. ولاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن رۋحاني دۇنيەسىندە ۇلتتىق قۇن­دى­­لىقتارعا ورىن قالماعان، ياعني ور­نىق­پاعان. ولار ءۇشىن شوقان، اباي، شاكارىم، ءاليحان، احمەت، مىرجاقىپ، مۇح­تار، قانىش، باۋىرجان يدەال ەمەس. حال­قى­نا قىزمەت ەتۋ، ۇلتىنىڭ كەرەگىنە جەگىلۋ، قۇندىلىقتارىن قورعاۋ ماقسات ەمەس. وسىنداي جاعدايدا تاۋەلسىزدىكتى قور­عاي­تىن، ونىڭ قادىر-قاسيەتىن دۇرىس باعا­لاي الاتىن ۇرپاق قايدا ەكەن دەپ وي­لاي­سىڭ. ارينە، ەل بولعاسىن، ونىڭ جاق­سىسى دا، جامانى دا، تەكتىسى دە، تەكسىزى دە بولادى. دەسەك تە، قازاققا قىزمەت ەتۋدىڭ وركەنيەتتىك ۇلگىسىن جاساپ كەتكەن ۇلى بابالارىمىزدىڭ ىستەرى مەن ەرلىگى بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ شىنايى نەگىزى بولۋ كەرەكتىگى ءسوزسىز دۇنيە.

قالىپسىزدىقتى تۇزەتۋ، وعان قارسى­لىق تانىتۋدىڭ يدەولوگيالىق، تاربيە­لىك، تانىمدىق ىقپالدارىن ارتتىرۋدىڭ ۋا­قىتى جەتكەن ءتارىزدى. بولماعان جاع­دايدا ءوزىن قور كورۋ اۋرۋى ۇدەي تۇسەدى، جاستاردىڭ جاسامپاز رۋحىنا تۇساۋ ءتۇسىپ، بوتەن قۇندىلىقتاردى پانالاپ، ونىڭ قاراڭعى قالتارىستارى مەن ءبىز ءۇشىن قاۋىپتى تۇستارىنا سەلت ەتپەيتىن ادەت قالىپتاسادى. ونى ءبىز كۇندەلىكتى تىرلىكتەن كورىپ تە ءجۇرمىز. سولاردىڭ ءبىرى الەۋمەتتىك كەڭىستىكتە كەڭ ەتەك الىپ وتىرعان جاساندىلىق (بۋتافوريا). جا­سان­­دىلىق، جاساندى كورىنىستەر قوعام­نىڭ بارلىق سالاسىن، ءتىپتى جاستار ساناسىندا جاۋلاي باستاعان. قاي جەردە جاساندىلىق سول جەردە داعدارىس، ماعىناسىز تىرشىلىك، ارىن ساتىپ العا جىلجۋ، ادىلەتسىزدىك پەن زاڭسىزدىق بار ەكەنىن بىلسە دە، «ۇيىردەن اداسىپ قالامىن با؟» دەگەن ۇرەي، نەمەسە «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەگەن تاپتاۋرىن بولعان تۇسىنىكتەر جاستار ساناسىن ۋلاي باستاعان ءتارىزدى. مۇنى، ءبىز «مەنتالدىق لاستانۋ» دەپ اتايمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە «تۇلعاسىزدانۋعا» جول اشادى. سوندىقتان، بۇل ماسەلە، مەملەكەت پەن ۇلت، جالپى قوعام الدىندا تۇرعان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس.

قازاق مەنتاليتەتىنىڭ تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋداعى مۇمكىندىكتەرىن سارالاۋدا ەرەك­شە نازار اۋداراتىن ءبىر ماسە­لە، ول ونىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىنىڭ جاسام­پاز­دىق سيپاتى. ونىڭ نەگىزىندە جاتاتىن باستى قۇندىلىقتارعا: اشىقتىق، ءوزارا سىي­لاستىق، ءوزارا تۇسىنىك، مامىلەلىك ءبىلىم­نىڭ سالتانات قۇرۋىن، ۇنەمشىل بولۋعا ۇم­تى­لۋدى جاتقىزۋعا بولادى. اتال­عان قۇن­دىلىقتار اشىق قوعام، دەموكرا­تيا، قۇ­قىق ءتارىزدى وركەنيەتتىك قۇندىلىقت­ار­دىڭ قاينار كوزى، رۋحاني نەگىزى ەكەنى ءسوزسىز.

قوعامنىڭ بىرىگۋى، ازاماتتىق كەلىسىم يدەياسى نەگىزىندە «مەنتالدىق بىرىگۋ» يدەياسى جاتسا كەرەك. مەنتالدىق بىرى­گۋ­­دەن تىسقارى جۇرگىزىلگەن «بىرى­گۋلەر» قاشاندا جالعان، جاساندى. سون­دىق­تان، «تەگىڭە تارتساڭ توزبايسىڭ» دەپ ايتقان حالقىمىزدىڭ دانا ءسوزى ءوزى­نىڭ ماڭىزدىلىعىن بۇگىندە تاعى ءبىر دالەلدەپ وتىر. تەكتىلىك يەگەرشى­لىككە، مۇراگەرشىلىككە جول سىلتەيدى، تاۋەلسىز­دىكتى باياندى ەتەدى، تۇعىرىن مىزعىماستاي قىلادى. جاستاردىڭ تاۋەلسىزدىك جولىن­داعى رۋحاني جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. ۇلت مەنتاليتەتىنىڭ تۇتاستىعى دا، بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولار ۇستانىمى دا وسىندا بولسا كەرەك.

 

تولەۋعالي قايىرجان ۇلى،

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار