ونەر • 11 ءساۋىر، 2021

وزگەلەردى تامسانتساق ونەرمەنەن

118 رەت كورسەتىلدى

ء«بىز ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق كارتاسىندا ەشكىمگە ۇقسامايتىن، دەربەس ورنى بار ۇلت بولامىز دەسەك، «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا ءتيىسپىز.

الەم ءبىزدى قارا التىنمەن نەمەسە سىرتقى ساياساتتاعى ءىرى باستامالارىمىزبەن عانا ەمەس، مادەني جەتىستىكتەرىمىزبەن دە تانۋى كەرەك». ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان وسى ءبىر ءتۇيىندى تۇجىرىم بۇگىندە قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ مايەگى ءھام نەگىزگى ۇستانىمى بولۋى كەرەك. سەبەبى – ونەر مەن مادەنيەتتە تۇتاستاي ۇلتتىڭ بولمىسى جاتىر.

سوناۋ 1925 جىلدىڭ كوكتەمىندە پاريج تورىندە ءان سالىپ، داۋىس قۇدىرەتىمەن كۇللى ەۋروپا جۇرتشىلىعىن تاڭداي قاققىزعان ءبىرتۋار تالانت امىرە قاشاۋباەۆتىڭ نەمەسە 1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ون كۇندىگىندە «قىز جىبەك» وپەراسىندا باستى ءرولدى بەينەلەپ، قازاقتىڭ بۇلب ۇلى اتانعان كۇلاش بايسەيىتوۆا، بەكەجان بيىگىندە كورىنگەن كەرەمەت كۇلكى يەسى قۇرمانبەك جانداربەكوۆ باستاعان تالانتتار شوعىرى ونەر قۇدىرەتى ارقىلى قازاقتىڭ بار بولمىس-تابيعاتىن، تالانتىن جەر-جاھانعا پاش ەتكەن بولاتىن. قيانداعى قازاقتاي قاسيەتتى ەلدىڭ قۇدىرەتىنە دە وسى ءبىر تاماشا ونەر وقيعالارى ارقىلى تاڭداي قاعا باس يگەن بولاتىن سوندا جەر-جاھان.

ءان اتاسى امىرە، ءۇن بۇلب ۇلى كۇلاش سالعان سول سارا جولدى بۇگىندە ابىرويلى جالعاپ، اراعا تۋرا عاسىر سالىپ تالانتى مەن تالعامى الەمدىك ارەناعا كوتەرىلىپ، جەر-جاھاندى تاڭداي قاققىزعان دارا ءۇندى ديماشتىڭ ءدۇلدۇل دارىنى ونەردە بابالار سالعان سول ءبىر داڭعىل جولدىڭ داڭقتى جالعاسى، ابىرويلى بيىگى دەسەك، ەشكىم قارسى داۋ ايتا قويماس. بۇگىندە الەم ديماش باستاعان دارىندار ونەرى ارقىلى قازاقتى جاڭا قىرىنان تانىپ جاتسا – ول دا ورەلى ونەردىڭ شەكسىز مۇمكىندىگىنىڭ جەمىسى ەكەندىگى اقيقات.

«جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» باعدارلاماسى شىن مانىندە ۇلتتىق ونەرىمىزدى جاھانعا تانىتۋدىڭ جارقىن جولدارىن اشىپ بەرگەن جەمىستى جوبا بولدى.

ماقالا جارىق كورگەلى بەرى ايتۋلى رۋحاني باعدارلامادا قويىلعان مىندەتتەر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاراپىنان باستى نىساناعا الىنىپ، قارقىندى تۇردە جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتار بولساق، مينيسترلىكتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا العان جوبالارى مەن اتقارعان جۇمىستارى بۇگىندە ۇزدىك ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ وتىر. سونىڭ نەگىزگىلەرىنە توقتالىپ، جالپىلاما شولۋ جاساپ وتەر بولساق: 2017 جىلعى قازان ايىندا پاريجدەگى يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. تۇساۋكەسەر اياسىندا «قازاقستاندىق جول جانە ن.نازارباەۆتىڭ ۇلگىسى» حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا، «قازاقستان – استانا» فوتوكورمەسى، «التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» جوباسى اياسىندا « ۇلى دالاداعى كوشپەندىلەر تاريحى»، قازاقستاننىڭ اقىندارى مەن جازۋشىلارى كىتاپتارىنىڭ، بەلگىلى قازاقستاندىق سۋرەتشىلەر جۇمىستارىنىڭ كورمەلەرى، «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» اتتى كارتاسىنىڭ تۇساۋكەسەرى دە جاھان جۇرتشىلىعى نازارىنا ۇسىنىلدى. ودان بولەك قازاقستان جانە ەلوردامىز نۇر-سۇلتان قالاسى تۋرالى بىرەگەي دەرەكتى فيلمدەر كورسەتىلىپ، قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترى، «استانا بالەت» تەاترى، «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ جەتەكشى سوليستەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەدىل قۇسايىنوۆ، ديماش قۇدايبەرگەن جانە تاعى دا باسقا وتاندىق ونەر شەبەرلەرىنىڭ گالا-كونتسەرتى ۇيىمداستىرىلدى.

اتالعان جۇمىستاردىڭ ىشىندە، اسىرەسە «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» باعدارلاماسىنىڭ الار ورنى ايرىقشا. سوڭعى ءتورت جىل كولەمىندە شەتەلدەردە زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەتىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن كورسەتۋ ماقساتىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قولعا الىنعان بۇل جوبانىڭ قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىن جاھاندىق كەڭىستىككە شىعارۋداعى ىقپالى مەن ءرولى ۇلكەن. باعدارلاما اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى قىتاي، ۇلىبريتانيا جانە بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا بىرقاتار حالىقارالىق جوبالارىن جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ىشىندە، اسىرەسە 2017 جىلدىڭ 14 قىركۇيەگىنەن 2018 جىلدىڭ 14 قاڭتارىنا دەيىن بريتان مۋزەيىندە ( ۇلىبريتانيا) وتكىزىلگەن «ەۋرازيانىڭ ەجەلگى كوشپەندىلەرى» حالىقارالىق كورمەسى مەن تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا نيۋ-يورك قالاسىندا (اقش) ۇيىمداستىرىلعان «PHOTOfest.KZ – گۇلدەنگەن قازاقستان الەم فوتوسۋرەتشىلەرىنىڭ كوزىمەن» اتتى فوتوكورمەسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. فوتوكورمە اياسىندا، قاتىسۋشىلار بۋراباي، قورعالجىن، باياناۋىل، ۇلىتاۋ، قارقارالى، تۇركىستان، وتىرار، شارىن شاتقالى، شىمبۇلاق، مەدەۋ، تامعالى تاس، كولساي سىندى وتانىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭدىگىمەن تاعىلىمدى، تابيعاتى سۇلۋلىعىمەن كوز تارتار اسەم جەرلەرىمەن فوتو ءتىلى ارقىلى تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى.

«جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» باعدارلاماسىنىڭ كەلەسى باعىتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2017 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى اياسىندا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنىنە ارنالىپ تۇساۋى كەسىلگەن «التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» جوباسى شەڭبەرىندەگى « ۇلى دالاداعى كوشپەندىلەر تاريحى» اتتى كورمەدە ءوز جالعاسىن تاپتى. اتالعان كورمەنىڭ باعىتى ودان ءارى ماسكەۋ قالاسىنا بۇرىلدى. 2018 جىلدىڭ 4 ساۋىرىندە ماسكەۋدىڭ بۇكىلرەسەيلىك حالىق ونەرى مەن دەكوراتيۆتى-قولدانبالى ونەر مۋزەيىندە قازاقتىڭ مادەني قۇندىلىقتارى رەسەي حالقىنا كەڭ اۋقىمدا تانىستىرىلدى. مادەني شارادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باستى نىشانى رەتىندە «التىن ادام» كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. كورمە ودان ءارى ازەربايجاننىڭ ۇلتتىق تاريح مۋزەيىندە، قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى شەنسي پروۆينتسياسىنىڭ تاريح مۋزەيىندە، كورەيانىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە ءوز جالعاسىن تاپتى. «التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» جوباسى، سونىمەن قاتار 2019 جىلى جاپونيا، گرۋزيا، ۇلىبريتانيا، يسپانيا، تۇركيا جانە تاعى دا باسقا ەلدەردىڭ مۇراجايلارىندا تانىستىرىلدى.

تۋعان ەلدىڭ تاريحىن پاش ەتەر فوتوكورمەلەر مەن مۋزەي جۇمىستارى عانا ەمەس، قازاقتىڭ تەاتر مەن كينو ونەرىن دە الەمدىك مادەني كەڭىستىكتە جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ – «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» باعدارلاماسىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى – لوس-اندجەلەس قالاسىندا «قىز جىبەك» (رەجيسسەرى – س.قوجىقوۆ)، «اناعا اپارار جول» (رەجيسسەرى – ا.ساتاەۆ)، «الماس قىلىش» (رەجيسسەرى – ر.ابدىراشەۆ) كارتينالارىنىڭ كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلۋى ءھام اقش-تاعى قازاقستاندىق كينو كۇندەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ءوتۋى. كينو كۇندەرى اياسىندا اقش-تىڭ ءىرى كينوكومپانيالارىنىڭ باسشىلارى جانە پروديۋسەرلەرىمەن رەسمي كەزدەسۋلەر، گولليۆۋد جۇلدىزدارىمەن ىنتىماقتاستىق كەلىسسوزدەر، سونىمەن قاتار لوس-اندجەلەس كينواكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋلەر ءوتتى.

 وتاندىق كينو يندۋسترياسى مەن گولليۆۋدتىق كينوكومپانيالار اراسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىس مۇنىمەن شەكتەلمەي، كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءساتتى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. «قازاقفيلم» اق كينوستۋدياسىنىڭ گولليۆۋدتىق كينورەجيسسەر دجەف ۆەسپامەن بىرلەسە تۇسىرگەن «امىرە» كينوكارتيناسى ءسوزىمىزدى دايەكتەي تۇسەدى. كينونارىققا شىققاننان بەرگى ۋاقىت ارالىعىندا كورەرمەننىڭ قىزۋ پىكىرتالاسىنا ارقاۋ بولعان بۇل ءفيلمنىڭ ۇلتتىق كينوشەجىرەدەن الار ورنى ايرىقشا. ەڭ باستىسى، كينو ءتىلى ارقىلى الەم امىرەدەي قازاقتىڭ كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان ءبىرتۋار ءانشىسىن تانىپ، ونەرىنە باس ءيىپ جاتسا، اتالعان جوبانىڭ ءوز مىندەتىن تولىقتاي اتقارعانى دەپ بىلەمىز.

سونداي-اق ايتۋلى مادەني باعدارلاما نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلعان جانە ءبىر ماڭىزدى وقيعا ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ الەم ەلدەرىن ارالاۋى. 2018 جىلى «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى يتاليا، ماجارستان ەلدەرىندەگى گاسترولدىك ساپارىن ءساتتى وتكىزسە، اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا يتاليانىڭ بىرنەشە قالاسىندا كورسەتكەن ونەرى ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن جەرگىلىكتى حالىق تاراپىنان ىستىق ىقىلاسقا يە بولدى.

باعدارلامالىق ماقالادا باسا ايتىلعانداي، «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي» دەگەن قاعيدانى نەگىزگە العان ونەر وردالارى الەمدىك ارەنادا نەگىزىنەن ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ جاۋھارلارىن پاش ەتىپ، قازاقتىڭ ءتول مادەنيەتىن جاھان نازارىنا ۇسىندى. ولاردىڭ قاتارىندا كوپشىلىك ىقىلاسىنا بولەنگەن «اباي»، «قىز جىبەك»، ء«بىرجان-سارا» سىندى ۇلتتىق وپەرا ءىنجۋ-مارجاندارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە كورسەتىلۋى قازاق ونەرىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ، مارتەبەسىن مەرەيلى ەتكەنى ءسوزسىز. ويتكەنى قازاقتىڭ قالىبىن ءدال ونەر ءتىلى ۇعىندىراتىنداي ەشبىر قۇرال جەتكىزە دە، سەزىندىرە دە المايدى.

وسى قاعيداعا ساي تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ مادەني تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءتور قالانىڭ ءتول پەرزەنتى – نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ جاستار تەاترى 2018 جىلى وڭتۇستىك كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەني استاناسى دەگۋ قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق بەدەلدى ميۋزيكل فەستيۆالىنە «قىز جىبەك» قويىلىمىمەن قاتىسىپ، الەمدىك ونەر ساراپشىلارىنىڭ جوعارى باعاسىن السا، ايتۋلى جوبا اياسىندا «قازاقكونتسەرت» مەملەكەتتىك كونتسەرتتىك ۇيىمى مەن «استانا ميۋزيكل» تەاترلارىنىڭ يتاليا، فرانتسيا، گەرمانيا، اۋستريا، رەسەي سىندى الەمنىڭ ءىرى مادەني قالالارىنا جاساعان ۇلكەن گاسترولدىك ساپارى دا جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى.

«جاڭا جاعدايدا جاڭعىرۋعا دەگەن ىشكى ۇمتىلىس – ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ ەڭ باستى قاعيداسى. ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزگەرە ءبىلۋ كەرەك. وعان كونبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالا بەرەدى». دەمەك، ۇلتتىڭ ومىرشەڭدىگى ونىڭ مادەني جاڭعىرۋىنا دا تىكەلەي قاتىستى. ءتول ونەرىمىز ارقىلى الەم قازاقتى مويىنداپ، تالانتىنا باس ءيىپ جاتسا، رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ زور جەتىستىگى دە، جەڭىسى دە سول بولماق! قازاق ونەرىن عالامعا تانىتقان ايتۋلى جوبانىڭ باستى تابىسىنىڭ نەگىزگى سىرى دا وسىندا جاتسا كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • 14 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار